তলত দিয়াবোৰৰ নিৰ্দেশানুসৰি উত্তৰ দিয়া : 

(a) Politicus শীর্ষক গ্রন্থখনৰ ৰচক কোন?

উত্তৰ: Politicus (যাৰ ইংৰাজীত অৰ্থ 'The Statesman') শীৰ্ষক বিখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ ৰচক হৈছে প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ মহান দাৰ্শনিক প্লেটো (Plato)।

(b) "ৰজা দার্শনিক আৰু দার্শনিক ৰজা নহ'লে ৰাষ্ট্ৰই অশুভৰ পৰা অব্যাহতি নাপায়।” কথাষাৰ কোনে কৈছিল?

উত্তৰ: এই বিখ্যাত উক্তিটো গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটোৱে তেওঁৰ অমৰ সৃষ্টি 'The Republic' গ্ৰন্থত উল্লেখ কৰিছিল।

(c) 'Modern' শব্দটো কোন লেটিন শব্দৰ পৰা আহিছে?

উত্তৰ: 'Modern' শব্দটো লেটিন ক্ৰিয়া-বিশেষণ 'Mododo' (যাৰ অৰ্থ 'এতিয়া' বা 'শেহতীয়া') বা 'Modernus' শব্দৰ পৰা আহিছে।

(d) 'বাষ্ট্র' শব্দটো (পৰিভাষাটো) কোনে উদ্ভাৱন কৰিছিল?

উত্তৰ: আধুনিক অৰ্থত 'ৰাষ্ট্ৰ' (State/Lo Stato) শব্দটো সৰ্বপ্ৰথম ব্যৱহাৰ আৰু উদ্ভাৱন কৰিছিল ইটালীয় নৱজাগৰণৰ অন্যতম চিন্তাবিদ নিকোলো মেকিয়াভেলিয়ে (Niccolò Machiavelli), তেওঁৰ 'The Prince' গ্ৰন্থত।

(e) 'সাধাৰণ ইচ্ছা' ধাৰণাৰ পৃষ্ঠপোষকজনৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: 'সাধাৰণ ইচ্ছা' (General Will) ধাৰণাটোৰ মুখ্য পৃষ্ঠপোষক বা প্ৰৱৰ্তক হ’ল ফৰাচী দাৰ্শনিক জিন জ্যাক ৰুছো (Jean-Jacques Rousseau)।

(f) "ৰাজনীতিত কোনো স্থায়ী বন্ধু নাই।” এই উক্তিটো দিছিল থমাচ হবচ্ / কার্ল মার্ক্স / স্টুৱার্ট মিল। (শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা)

উত্তৰ: এই উক্তিটোৰ প্ৰসংগ আৰু দৰ্শন বিখ্যাত ইংৰাজ চিন্তাবিদ থমাচ হবচ্ (Thomas Hobbes)-ৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ।

(g) কোন চনত A Vindication of the Rights of Woman শীর্ষক গ্রন্থখন প্রকাশ পাইছিল?

উত্তৰ: নাৰীবাদী চিন্তাৰ অন্যতম অগ্ৰদূত মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্টৰ দ্বাৰা ৰচিত এই গ্ৰন্থখন ১৭৯২ (1792) চনত প্ৰকাশ পাইছিল।

(h) কোন ইংবাজ দার্শনিকে প্রকৃতি ৰাজ্যৰ অৱস্থা নিঃসঙ্গ, নিশকতীয়া, কদর্য, পশুতুল্য আৰু চমু বুলি বর্ণনা কৰিছিল?

উত্তৰ: (i) থমাচ হবচ্। তেওঁ নিজৰ 'Leviathan' (১৬৫১) গ্ৰন্থত প্ৰকৃতি ৰাজ্যৰ মানৱ জীৱনক "solitary, poor, nasty, brutish, and short" বুলি বৰ্ণনা কৰিছিল।

2. অতি চমু উত্তৰ লিখা (যি কোনো ছয়টা): 

(a) মধ্যযুগীয় ৰাজনৈতিক স্ফীতি কি?

উত্তৰ: মধ্যযুগৰ ইউৰোপত ধৰ্মাধিকাৰী (পোপ) আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাজশক্তিৰ (সম্ৰাট) মাজত ক্ষমতাৰ কৰ্তৃত্বক লৈ যি তীব্ৰ সংঘাত, বিশৃংখলতা আৰু গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল, তাক বুজাবলৈ ৰাজনৈতিক ইতিহাসত 'মধ্যযুগীয় ৰাজনৈতিক স্ফীতি' বা 'Political Upheavals' ধাৰণাটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

(b) ন্যায়ৰ দুটা তত্ত্বৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: ন্যায়ৰ দুটা প্ৰধান তত্ত্ব হৈছে:

১. প্লেটোৰ নৈতিক বা কাৰ্যভিত্তিক ন্যায় তত্ত্ব (Functional Specialization Theory of Justice)।

২. জন ৰল্ছৰ বিতৰণমূলক ন্যায় তত্ত্ব (Distributive Theory of Justice)।

(c) প্লেটোৰ ন্যায়ৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: প্লেটোৰ ন্যায় তত্ত্বৰ দুটা ঘাই বৈশিষ্ট্য হ’ল:

১. শ্ৰম বিভাজন বা কাৰ্যৰ বিশেষীকৰণ: সমাজৰ তিনিটা শ্ৰেণীয়ে (শাসক, সৈনিক আৰু উৎপাদক) নিজৰ প্ৰকৃতিগত গুণ অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট কাম কৰা।

২. অহস্তক্ষেপ নীতি: কোনেও কাৰো কৰ্তব্য বা কাৰ্যক্ষেত্ৰত কোনো ধৰণৰ বাধা বা হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰিব।

(d) Ekklesia কি?

উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ এথেন্সৰ প্ৰত্যক্ষ গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত নাগৰিকসকলক লৈ গঠিত হোৱা সৰ্বোচ্চ সাৰ্বভৌম আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণকাৰী জনসভাক 'Ekklesia' (একলিচিয়া) বুলি কোৱা হৈছিল। ইয়াতেই ৰাষ্ট্ৰৰ আইন আৰু যুদ্ধ-শান্তিৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছিল।

(e) কছোৰ সাধাৰণ ইচ্ছাৰ দুটা দোষ লিখা।

উত্তৰ: ৰুছোৰ 'সাধাৰণ ইচ্ছা' (General Will) তত্ত্বৰ দুটা ত্ৰুটি হ’ল:

১. অস্পষ্টতা আৰু কাল্পনিকতা: প্ৰকৃত ইচ্ছা (Actual Will) আৰু প্ৰকৃত কল্যাণকামী ইচ্ছাৰ (Real Will) মাজৰ পাৰ্থক্য বাস্তৱ ৰাজনীতিত নিৰূপণ কৰা অত্যন্ত কঠিন।

২. একনায়কত্ববাদৰ ভয়: এই তত্ত্বই 'সাধাৰণ ইচ্ছা'ৰ নামত সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ একনায়কত্ববাদ বা ৰাষ্ট্ৰৰ সৰ্বগ্ৰাসী ক্ষমতাক পৰোক্ষভাৱে বৈধতা প্ৰদান কৰাৰ আশংকা থাকে।

(f) জ্ঞানসিদ্ধান্ত কি?

উত্তৰ: দৰ্শনশাস্ত্ৰৰ যি শাখাত জ্ঞানৰ প্ৰকৃতি, উৎস, পৰিসীমা, বৈধতা আৰু মানুহৰ জ্ঞান আহৰণৰ পদ্ধতি সম্পূৰ্ণ বৈজ্ঞানিকভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়, তাক জ্ঞানসিদ্ধান্ত বা Epistemology বোলা হয়।

(g) নির্বিকাৰবাদী বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ:: প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ (বিশেষকৈ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব পঞ্চম শতিকাৰ) এক শ্ৰেণীৰ ভ্ৰমণকাৰী শিক্ষক তথা বুদ্ধিজীৱী ব্যক্তিক 'চফিষ্ট' (Sophist) বা ইয়াত উল্লেখিত 'নিৰ্বিকাৰবাদী' বুলি জনা যায়। তেওঁলোকে ধনৰ বিনিময়ত অলংকাৰ শাস্ত্ৰ, তৰ্কবিদ্যা আৰু ৰাজনৈতিক কৌশলৰ শিক্ষা দিছিল আৰু তেওঁলোকৰ দৃষ্টিত সত্য আপেক্ষিক আছিল।

(h) আধুনিকতা কি?

উত্তৰ: আধুনিকতা (Modernity) হ’ল মধ্যযুগীয় ধৰ্মীয় অন্ধবিশ্বাস আৰু সামন্তবাদী চিন্তাৰ অন্ত পেলাই যুক্তিবাদ, বিজ্ঞানমনস্কতা, মানৱতাবাদ, ঔদ্যোগীকৰণ আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ দৃষ্টিভংগীৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত এক সামগ্ৰিক সামাজিক, সাংস্কৃতিক তথা ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ যুগ।

(i) ৰাজনৈতিক দর্শনলৈ আগবঢ়োৱা লেনিনৰ অৱদান দুটা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ভ্লাদিমিৰ লেনিনৰ দুটা উল্লেখযোগ্য অৱদান হ’ল:

১. এলিট বা সৰ্বহাৰা দলৰ অগ্ৰগামী বাহিনীৰ ধাৰণা (Vanguard Party): বিপ্লৱক সফল কৰিবলৈ এটা সুশৃংখল সৰ্বহাৰা দলৰ আৱশ্যকতাৰ কথা তেওঁ কৈছিল।

২. সাম্ৰাজ্যবাদৰ তত্ত্ব: সম্ৰাজ্যবাদক তেওঁ পুঁজিবাদৰ সৰ্বোচ্চ স্তৰ (Highest Stage of Capitalism) বুলি অভিহিত কৰিছিল।

(j) ক'লন্টাইৰ যি কোনো দুটা কর্ম লিখা।

উত্তৰ: বিখ্যাত ছোভিয়েত মাৰ্ক্সবাদী-নাৰীবাদী নেত্ৰী আলেকজেণ্ডা কলন্টাই (Alexandra Kollontai)-ৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কৰ্ম বা কিতাপ হ’ল:

১. The Social Basis of the Woman Question (১৯০৯)

২. Love of Worker Bees (১৯২৩) — তেওঁ ছোভিয়েত সমাজত নাৰীৰ মুক্তি আৰু শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ অধিকাৰৰ বাবে কাম কৰিছিল।

3. তলৰ যি কোনো চাৰিটাৰ ওপৰত চমু টোকা লিখা :

(a) আমূল সংস্কাৰবাদী তত্ত্ব (Radicalism Theory)

ৰাজনৈতিক দৰ্শনত 'আমূল সংস্কাৰবাদ' বা ৰেডিকেলবাদ হৈছে এনে এক প্ৰণালীবদ্ধ ধাৰণা, যাৰ লক্ষ্য হ’ল বৰ্তমানৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক গাঁথনিৰ আংশিক সলনি নকৰি ব্যৱস্থাটোৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু দ্ৰুত পৰিৱৰ্তন (Overhaul) সাধন কৰা।

• উৎস আৰু প্ৰকৃতি: অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষৰ পিনে ইউৰোপত এই তত্ত্বৰ তীব্ৰ বিকাশ ঘটে। ই পৰম্পৰা বা ক্ৰমবিকাশতকৈ যুক্তিবাদ আৰু মৌলিক অধিকাৰক প্ৰাধান্য দিয়ে।

• মূল লক্ষ্য: ইয়াৰ মূল লক্ষ্য আছিল সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰ প্ৰৱৰ্তন, ৰাজতন্ত্ৰ বা অভিজাততন্ত্ৰৰ বিলোপ আৰু প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা সুনিশ্চিত কৰা। ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান বা প্ৰচলিত সংস্কাৰৰ প্ৰতি তেওঁলোক কঠোৰ আছিল। মেৰী উলষ্টনক্ৰাফ্ট বা পৰৱৰ্তী সময়ৰ জে. এছ. মিলৰ চিন্তাতো ইয়াৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। চমুকৈ ক’বলৈ গ’লে, ই স্থিতাবস্থাক প্ৰত্যাহ্বান জনাই এক নতুন সমতাভিত্তিক সমাজ গঢ়িব খোজে।

(b) মেকিয়াভেলিৰ প্ৰজাতন্ত্ৰবাদৰ ধাৰণা (Machiavelli's Concept of Republicanism)

নিকোলো মেকিয়াভেলিৰ নাম ল’লেই সাধাৰণতে আমাৰ মনলৈ 'The Prince' গ্ৰন্থৰ স্বৈৰতান্ত্ৰিক কৌশলবোৰ আহে যদিও, তেওঁৰ আন এখন অমৰ গ্ৰন্থ 'Discourses on Livy'-ত তেওঁ প্ৰজাতন্ত্ৰবাদৰ এক শক্তিশালী দৰ্শন দাঙি ধৰিছিল।

• জনসাধাৰণৰ ভূমিকা: মেকিয়াভেলিৰ মতে, যদি সমাজৰ নাগৰিকসকল গুণী, দেশপ্ৰেমী আৰু সজাগ হয়, তেন্তে ৰাজতন্ত্ৰতকৈ 'প্ৰজাতন্ত্ৰ' (Republic) বহুত বেছি শ্ৰেষ্ঠ আৰু স্থায়ী। তেওঁ প্ৰাচীন ৰোমান প্ৰজাতন্ত্ৰক আদৰ্শ হিচাপে লৈছিল।

• আইনৰ শাসন আৰু মিশ্ৰ চৰকাৰ: তেওঁ এনে এক মিশ্ৰ চৰকাৰৰ পোষকতা কৰিছিল য’ত অভিজাত আৰু সাধাৰণ শ্ৰেণীৰ মাজত ক্ষমতাৰ ভাৰসাম্য থাকে। মেকিয়াভেলিৰ মতে, প্ৰজাতন্ত্ৰই নাগৰিকৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰে আৰু সামূহিক স্বাৰ্থক ব্যক্তিগত স্বাৰ্থতকৈ ওপৰত স্থান দিয়ে। অৱশ্যে, য’ত সমাজ দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত, তাত তেওঁ প্ৰথমে এজন শক্তিশালী ৰজাৰ শাসন (Monarchy) প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ পোষকতা কৰিছিল।

(c) সাৰ্বভৌমত্বৰ ওপৰত ৰুছোৰ দৃষ্টিভংগী (Rousseau's View on Sovereignty)

জিন জ্যাক ৰুছোৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ হ’ল তেওঁৰ 'জনপ্ৰিয় সাৰ্বভৌমত্ব' (Popular Sovereignty) ধাৰণাটো, যিটো তেওঁৰ 'সাধাৰণ ইচ্ছা' (General Will)-ৰ সৈতে অংগাংগীভাৱে জড়িত।

• সাৰ্বভৌমত্ব জনসাধাৰণৰ হাতত: ৰুছোৰ মতে সাৰ্বভৌমত্ব কোনো একনায়ক বা ৰজাৰ হাতত নথাকে, বৰঞ্চ ই সমাজৰ সমগ্ৰ জনসাধাৰণৰ সামূহিক ইচ্ছাৰ মাজতহে নিহিত থাকে। জনসাধাৰণ নিজেই শাসক আৰু নিজেই শাসিত।

• বৈশিষ্ট্যসমূহ: ৰুছোৰ সাৰ্বভৌমত্ব হৈছে—

  • অবিভাজ্য আৰু অহস্তান্তৰযোগ্য: ইয়াক ভগাব নোৱাৰি আৰু আন কাৰোবাক হস্তান্তৰ কৰিব নোৱাৰি। সেইবাবেই তেওঁ প্ৰতিনিধিত্বমূলক গণতন্ত্ৰৰ সলনি প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰক সমৰ্থন কৰিছিল।

  • অমোঘ আৰু নিৰংকুশ: যিহেতু ই সকলোৰে সন্মতি আৰু সমাজৰ উমৈহতীয়া কল্যাণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, সেয়ে ইয়াৰ সিদ্ধান্তই সকলোৰে মংগল সাধন কৰে।

(d) মানৱ প্ৰকৃতি সম্পৰ্কে হবচৰ ধাৰণা (Hobbes' Concept of Human Nature)

থমাচ হবচে তেওঁৰ সামাজিক চুক্তি তত্ত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ধাৰণা গঢ়ি তোলাৰ পূৰ্বে মানৱ প্ৰকৃতিৰ এক মনস্তাত্ত্বিক তথা যান্ত্ৰিক বিশ্লেষণ আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে মানুহ স্বভাৱগতভাৱে একো একোটা স্বার্থপৰ আৰু ক্ষমতাভিলাষী প্ৰাণী।

• স্বাৰ্থপৰতা আৰু ভয়: হবচৰ দৃষ্টিত মানুহ যুক্তিবাদী হ’লেও মূলত: আৱেগ, আকাংক্ষা আৰু ভয়ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত। মানুহে সদায় নিজৰ সুখ আৰু আত্মৰক্ষা বিচাৰে।

• ক্ষমতাৰ চিৰন্তন ভোক: তেওঁ লিখিছিল যে মানুহৰ মাজত ক্ষমতাৰ পিছত দৌৰাৰ এক চিৰন্তন আৰু নিৰন্তৰ হেঁপাহ থাকে, যাৰ অন্ত কেৱল মৃত্যুৰ পিছতহে হয়। যিহেতু প্ৰকৃতি ৰাজ্যত সকলো মানুহেই সমান ক্ষমতাশালী, সেয়ে সকলোৱে সকলোকে সন্দেহ কৰে। এই স্বাৰ্থপৰ প্ৰকৃতিৰ বাবেই মানুহৰ আদিম জীৱনটো আছিল "হিংসাত্মক, কাজিয়াখৰ আৰু যুদ্ধংদেহী" (A war of all against all)।

4. তলত দিয়া প্রশ্নসমূহৰ যি কোনো দুটাৰ উত্তৰ লিখা:

(a) প্লেটোৰ সাম্যবাদ তত্ত্বটোৰ সমালোচনাত্মক আলোচনা কৰা। (Plato's Theory of Communism)

উত্তৰ:  প্ৰাচীন গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটোৱে তেওঁৰ ‘দি ৰিপাব্লিক’ (The Republic) গ্ৰন্থত এক আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ উদ্দেশ্যৰে সাম্যবাদৰ তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ সাম্যবাদ আধুনিক অৰ্থনৈতিক সাম্যবাদৰ দৰে নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল শাসক শ্ৰেণীৰ বাবে এক নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক আচাৰ-সংহিতা।

• প্ৰধান বৈশিষ্ট্য: প্লেটোৰ সাম্যবাদ কেৱল উচ্চ বৰ্গৰ ‘অভিভাৱক শ্ৰেণী’ (দাৰ্শনিক ৰজা আৰু সৈনিক) ৰ ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য আছিল। ই দুই প্ৰকাৰৰ আছিল— সম্পত্তিৰ সাম্যবাদ (য’ত শাসকসকলৰ কোনো ব্যক্তিগত সম্পত্তি বা সোণ-ৰূপ নাথাকে) আৰু পৰিয়াল বা স্ত্ৰীৰ সাম্যবাদ (য’ত শাসকসকলৰ কোনো ব্যক্তিগত স্থায়ী বৈবাহিক সম্পৰ্ক বা পৰিয়াল নাথাকে, সন্তান হ’ব ৰাষ্ট্ৰৰ উমৈহতীয়া সম্পত্তি)।

সমালোচনা (Criticism): 

১/ মানৱ প্ৰকৃতিৰ পৰিপন্থী: প্লেটোৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ এৰিষ্ট’টলে ইয়াৰ সমালোচনা কৰি কয় যে সম্পত্তি আৰু পৰিয়ালৰ প্ৰতি থকা আকৰ্ষণ মানুহৰ স্বাভাৱিক প্ৰবৃত্তি। ইয়াৰ অবিহনে মানুহৰ মাজত কৰ্মপ্ৰেৰণা আৰু উদাৰতা নাইকীয়া হৈ পৰিব। 

২/ সমাজৰ বিভাজন: এই তত্ত্বই সমগ্ৰ সমাজৰ উৎপাদক শ্ৰেণীক সাম্যবাদৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখি কেৱল উচ্চ স্তৰকহে সাঙুৰি লৈছিল। ফলত ৰাষ্ট্ৰখন দুটা পৰস্পৰ বিৰোধী ভাগত বিভক্ত হোৱাৰ আশংকা থাকে। 

৩/ একনায়কত্ববাদৰ বীজ: ব্যক্তিক সম্পূৰ্ণৰূপে ৰাষ্ট্ৰৰ অধীন কৰাৰ বাবে আধুনিক সমালোচক পপাৰে প্লেটোক ‘মুক্ত সমাজৰ শত্ৰু’ আৰু সৰ্বগ্ৰাসী একনায়কত্ববাদৰ বাটকটীয়া বুলি অভিহিত কৰিছে।

(b) এৰিষ্ট’টলৰ গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা l

উত্তৰ:  ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ পিতৃ এৰিষ্ট’টলে তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ ‘পলিটিক্স’ (Politics)-ত ১৫৮ খন ৰাষ্ট্ৰৰ সংবিধান অধ্যয়ন কৰি চৰকাৰৰ যি শ্ৰেণীবিভাজন কৰিছিল, তাত গণতন্ত্ৰৰ বিষয়ে এক তাৎপৰ্যপূৰ্ণ ধাৰণা দাঙি ধৰিছিল। আচৰিত কথা যে, এৰিষ্ট’টলে আধুনিক অৰ্থত ব্যৱহৃত ‘গণতন্ত্ৰ’ শব্দটোক এক ইতিবাচক ৰূপত চোৱা নাছিল।

• চৰকাৰৰ বিকৃত ৰূপ: এৰিষ্ট’টলে চৰকাৰক সংখ্যা আৰু উদ্দেশ্যৰ ভিত্তিত স্বাভাৱিক (পবিত্ৰ) আৰু বিকৃত (অন্যায়) — এই দুই ভাগত ভগাইছিল। তেওঁৰ মতে, বহুজনৰ শাসনৰ স্বাভাৱিক বা শ্ৰেষ্ঠ ৰূপটো হ’ল ‘পলিটি’ (Polity) বা সাংবিধানিক চৰকাৰ। কিন্তু যেতিয়া পলিটিৰ পতন ঘটে আৰু শাসকে সমগ্ৰ সমাজৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল নিজৰ স্বাৰ্থ চাবলৈ লয়, তেতিয়াই ই ‘গণতন্ত্ৰ’ (Democracy) লৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

• দৰিদ্ৰ আৰু ভিৰৰ শাসন: এৰিষ্ট’টলে গণতন্ত্ৰক ‘দৰিদ্ৰ আৰু মূৰ্খ লোকৰ শাসন’ (Rule of the poor/mob rule) বুলি অভিহিত কৰিছিল, য’ত যোগ্যতা বা মেধাৰ পৰিৱেৰ্তে কেৱল সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ সংখ্যাটোক গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইয়াত আইনৰ শাসন দুৰ্বল হৈ পৰে আৰু জনপ্ৰিয় বক্তাৰ (Demagogues) আৱেগিক ভাষণে সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোক পৰিচালনা কৰে।

(c) মেকিয়াভেলিক প্ৰথম আধুনিক দাৰ্শনিক হিচাপে অভিহিত কৰা হয়। ব্যাখ্যা কৰা। 

উত্তৰ:  ইটালীৰ নৱজাগৰণৰ মহান চিন্তাবিদ নিকোলো মেকিয়াভেলি (১৪৬৯-১৫২৭)-ক মধ্যযুগীয় ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ পৰম্পৰা ভংগ কৰাৰ বাবে ইতিহাসত ‘প্ৰথম আধুনিক ৰাজনৈতিক দাৰ্শনিক’ বোলা হয়। বিখ্যাত চিন্তাবিদ ডানিঙৰ মতে তেওঁ আছিল সম্পূৰ্ণৰূপে “তেওঁৰ যুগৰ সন্তান”।

আধুনিক হোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ: 

১/ ধৰ্ম আৰু ৰাজনীতিৰ পৃথকীকৰণ: মধ্যযুগত ৰাষ্ট্ৰ আছিল ধৰ্মাধিকাৰী পোপৰ নিয়ন্ত্ৰণত। মেকিয়াভেলিয়েই প্ৰথমবাৰৰ বাবে ৰাজনীতিক ধৰ্ম আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰি ইয়াক সম্পূৰ্ণ ধৰ্মনিৰপেক্ষ (Secular) ৰূপ দিয়ে। 

২/ ৰাজনৈতিক বাস্তৱবাদ (Political Realism): তেওঁ প্লেটো বা মধ্যযুগীয় সন্তসকলৰ দৰে কাল্পনিক আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰৰ কথা কোৱা নাছিল। মানুহে বাস্তৱিকতে কেনেকৈ কাম কৰে আৰু ক্ষমতা কেনেকৈ ধৰি ৰাখিব পাৰি (What is), তেওঁ তেওঁৰ ‘দি প্ৰিন্স’ (The Prince) গ্ৰন্থত তাৰ এক নিৰ্দয় কিন্তু বাস্তৱসন্মত বিশ্লেষণ আগবঢ়াইছিল। 

৩/ সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰ আৰু জাতীয়তাবাদ: আধুনিক অৰ্থত ‘ৰাষ্ট্ৰ’ (State) শব্দটো সৰ্বপ্ৰথম তেৱেঁই ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইটালীৰ একত্ৰীকৰণৰ বাবে তেওঁ যি শক্তিশালী জাতীয়তাবাদী ভাৱধাৰা প্ৰকাশ কৰিছিল, সেয়া আধুনিক জাতীয় ৰাষ্ট্ৰৰ (National State) মূল আধাৰ।

সেয়েহে, ধৰ্মীয় অন্ধবিশ্বাসৰ অন্ত পেলাই যুক্তিবাদ আৰু বৈজ্ঞানিক পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত ৰাজনীতিক প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ বাবে তেওঁক আধুনিক যুগৰ প্ৰৱৰ্তক বুলি কোৱা হয়।

(d) ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ বিকাশলৈ আগবঢ়োৱা জে. এছ. মিলৰ অৱদান মূল্যায়ন কৰা। 

উত্তৰ:  ঊনবিংশ শতিকাৰ ব্ৰিটিছ দাৰ্শনিক জন স্টুৱাৰ্ট মিল (J.S. Mill) আছিল উদাৰতাবাদী ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ স্তম্ভ। ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ বিকাশলৈ তেওঁ আগবঢ়োৱা অৱদানক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত চাব পাৰি:

১/ ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ তত্ত্ব (Concept of Liberty): মিলে তেওঁৰ অমৰ গ্ৰন্থ ‘অন লিবাৰ্টী’ (On Liberty, ১৮৫৯)-ত ব্যক্তিৰ চিন্তা, প্ৰকাশ আৰু কাৰ্যৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁ মানুহৰ কাৰ্য্যক দুটা ভাগত ভগাইছিল—

• আত্ম-সম্বন্ধীয় কাৰ্য (Self-regarding actions): যাৰ প্ৰভাৱ কেৱল কৰ্তাৰ ওপৰত পৰে (যেনে- খোৱা, পিন্ধা)। ইয়াত ৰাষ্ট্ৰই হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰে।

• পৰ-সম্বন্ধীয় কাৰ্য (Other-regarding actions): যাৰ দ্বাৰা সমাজৰ আন লোকৰ ক্ষতি হ’ব পাৰে। কেৱল এই ক্ষেত্ৰতহে ৰাষ্ট্ৰই বাধা দিব পাৰে।

২/ সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ আৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক চৰকাৰ: মিলে সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ অত্যাচাৰ বা ‘একঘেয়েমি সমাজ’ৰ পৰা বুদ্ধিজীৱী আৰু সংখ্যালঘূসকলৰ কণ্ঠ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ ‘অনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব’ (Proportional Representation) আৰু শিক্ষাগত অৰ্হতাৰ ভিত্তিত বহুভোট প্ৰথাৰ সমৰ্থন কৰিছিল।

(e) মাৰ্ক্সবাদৰ মূল নীতিসমূহ সংক্ষেপে আলোচনা কৰা। 

উত্তৰ:  কাৰ্ল মাৰ্ক্স আৰু ফ্ৰেডৰিক এংগেলছৰ যুটীয়া চিন্তাধাৰাৰ ফচল ‘মাৰ্ক্সবাদ’ হৈছে সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ এক বৈজ্ঞানিক আৰু বৈপ্লৱিক দৰ্শন। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাৰ অন্ত পেলাই এক শ্ৰেণীহীন আৰু ৰাষ্ট্ৰহীন সাম্যবাদী সমাজ প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

মাৰ্ক্সবাদৰ মূল ভেটি প্ৰধানকৈ চাৰিটা নীতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত:

১/ ঐতিহাসিক বস্তুৱাদ (Historical Materialism): মাৰ্ক্সৰ মতে, ইতিহাসৰ চালিকা শক্তি কোনো ঐশ্বৰিক শক্তি বা আধ্যাত্মিক চিন্তা নহয়; বৰঞ্চ ই হৈছে অৰ্থনৈতিক উৎপাদন পদ্ধতি। অৰ্থনীতিৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে সমাজৰ ৰাজনৈতিক আৰু আইনী ব্যৱস্থাও সলনি হয়। 

২/ শ্ৰেণী সংগ্ৰাম (Class Struggle): ‘কমিউনিষ্ট মেনিফেষ্ট’ত মাৰ্ক্সে ঘোষণা কৰিছিল যে, আজিলৈকে বিদ্যমান সকলো সমাজৰ ইতিহাসেই হৈছে কেৱল শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ ইতিহাস। সমাজখন সদায় শোষক (পুঁজিবাদী) আৰু শোষিত (সৰ্বহাৰা শ্ৰমিক) — এই দুই ভাগত বিভক্ত। 

৩/ উদ্বৃত্ত মূল্যৰ তত্ত্ব (Theory of Surplus Value): শ্ৰমিকে উৎপাদন কৰা বস্তুৰ প্ৰকৃত মূল্য আৰু তেওঁ লাভ কৰা মজুৰিৰ মাজৰ যি বৃহৎ পাৰ্থক্য, সেয়াই হ’ল উদ্বৃত্ত মূল্য। এই পইছাখিনি পুঁজিবাদী মালিকে অন্যায়ভাৱে লাভ বা মুনাফা হিচাপে পকেটত ভৰায়, যাৰ ফলত শ্ৰমিকৰ শোষণ হয়। 

৪/ সৰ্বহাৰাৰ একনায়কত্ববাদ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ বিলোপ: শ্ৰমিক শ্ৰেণীয়ে সশস্ত্ৰ বিপ্লৱৰ জৰিয়তে পুঁজিবাদ ধবংস কৰিব আৰু প্ৰথমতে ‘সৰ্বহাৰাৰ একনায়কত্ববাদ’ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব। অৱশেষত যেতিয়া সমাজৰ পৰা শ্ৰেণীভেদ সম্পূৰ্ণ নাইকীয়া হ’ব, তেতিয়া শোষনৰ যন্ত্ৰস্বৰূপ ‘ৰাষ্ট্ৰ’ অনুষ্ঠানটোও স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে বিলুপ্ত (Wither away) হৈ পৰিব।

১। চমু উত্তৰ দিয়া : (১ × ৮ = ৮)

(ক) প্ৰশ্ন: 'অসমীয়া জনসাহিত্য' গ্ৰন্থৰ লেখক কোন? 

উত্তৰ: বিশিষ্ট ভাষাবিদ তথা লোকসংস্কৃতিৰ গৱেষক ড° প্ৰফুল্লদত্ত গোস্বামী হৈছে 'অসমীয়া জনসাহিত্য' শীৰ্ষক গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থখনৰ স্ৰষ্টা।

(খ) প্ৰশ্ন: এবিধ ধৰ্মনিৰপেক্ষ লোকগীতৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: অসমীয়া লোকসাহ্যিতৰ এক অন্যতম ধৰ্মনিৰপেক্ষ লোকগীত হৈছে 'বিহুগীত' (বা 'নাওখেলৰ গীত')।

(গ) প্ৰশ্ন: 'মহোহো উৎসৱ' কেতিয়া পালন কৰা হয়? 

উত্তৰ: নামনি অসমৰ এক প্ৰচলিত লোক-উৎসৱ 'মহোহো' সাধাৰণতে আঘোণ মাহৰ পূৰ্ণিমা তিথিত (শালি ধান পকিবৰ সময়ত) মহ খেদিবৰ উদ্দেশ্যে নিশভাগত পালন কৰা হয়।

(ঘ) প্ৰশ্ন: 'তেজীমলা'ৰ সাধুটো কোন শ্ৰেণী সাধুকথাৰ ভিতৰুৱা? 

উত্তৰ: 'তেজীমলা'ৰ সাধুটো মূলত মাহীআইৰ নিৰ্যাতনমূলক তথা অলৌকিক বা ৰূপান্তৰমূলক (Metamorphic) সাধুকথাৰ অন্তৰ্গত।

(ঙ) প্ৰশ্ন: লোককথাৰ এটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: লোককথাৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল— ই লিখিত ৰূপত নাথাকি সমাজত মুখে মুখে বা মৌখিক পৰম্পৰাৰে প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ প্ৰবাহিত হৈ আহে।

(চ) প্ৰশ্ন: Ballads and Tales of Assam গ্ৰন্থখনৰ লেখকজনৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: এই বিখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ লেখক হৈছে অসমীয়া লোকসংস্কৃতি চৰ্চাৰ অগ্ৰণী সাধক ড° প্ৰফুল্লদত্ত গোস্বামী।

(ছ) প্ৰশ্ন: লোকসাহিত্যৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা। 

উত্তৰ: লোকসাহিত্যৰ এটা অপৰিহাৰ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ ‘সমষ্টিগত সৃষ্টি’ অৰ্থাৎ ই কোনো এজন নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিৰ একক সৃষ্টি নহৈ সমগ্ৰ সমাজখনৰ উমৈহতীয়া ভাৱ-অনুভূতিৰ প্ৰতিফলন।

(জ) প্ৰশ্ন: অসমৰ কোনটো উৎসৱত শাকতোলা গীত গোৱা হয়? 

উত্তৰ: বহাগ বিহু বা ৰঙালী বিহুৰ সময়ত (বিশেষকৈ সাতবিহুৰ দিনা এশ এবিধ শাক তোলাৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে সংগতি ৰাখি) নামনি অসমৰ কিছু অঞ্চলত চতৰ বা ব’হাগৰ উৰুকাৰ দিনা ‘শাকতোলা গীত’ গোৱাৰ নিয়ম আছে।

২। চমু উত্তৰ দিয়া (যি কোনো ছয়টাৰ সলনি আটাইকেইটা প্ৰস্তুত কৰা হ’ল): (২ × ৬ = ১২)

(ক) প্ৰশ্ন: দুবিধ ধৰ্মমূলক লোকগীতৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: দুবিধ উল্লেখযোগ্য ধৰ্মমূলক লোকগীত হ’ল— (১) আইনাম আৰু (২) টোকাৰী গীত (বা দেহবিচাৰৰ গীত)।

(খ) প্ৰশ্ন: বিহুগীতৰ ভাগ দুটা কি কি? 

ত্তৰ: বহুলভাৱে বিহুগীতক মূলতঃ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি— (১) হুঁচৰি গীত আৰু (২) ৰাতি বিহুৰ গীত (বা যৌৱনপ্ৰধান ব’হাগ বিহুৰ গীত)।

(গ) প্ৰশ্ন: 'জিকিৰ' শব্দটো ক'ব পৰা আহিছে আৰু ইয়াৰ অৰ্থ কি? 

উত্তৰ: 'জিকিৰ' শব্দটো আৰবী ভাষাৰ 'জিকিৰ' (Zikr) শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ আভিধানিক অৰ্থ হ’ল— আল্লাহৰ নাম স্মৰণ কৰা বা বাৰে বাৰে ভগৱানৰ গুণানুকীৰ্তন কৰা।

(ঘ) প্ৰশ্ন: অসমীয়া মালিতাক ইংৰাজী আৰু বাংলা ভাষাত কি বুলি কোৱা হয়? উত্তৰ: অসমীয়া ‘মালিতা’ক ইংৰাজী ভাষাত 'Ballad' আৰু বাংলা ভাষাত 'গাথা' বা 'গীতিকা' বুলি অভিহিত কৰা হয়।

(ঙ) প্ৰশ্ন: দুবিধ অলৌকিক মালিতাৰ নাম উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: অসমীয়া লোকসাহিত্যৰ দুবিধ উল্লেখযোগ্য অলৌকিক বা কিংবদন্তিমূলক মালিতা হ’ল— (১) ‘ফুলকোঁৱৰৰ গীত’ আৰু (২) ‘মণিকোঁৱৰৰ গীত’।

(চ) প্ৰশ্ন: প্ৰবাদ-প্ৰবচনৰ দুটা বিশেষত্ব উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: প্ৰবাদ-প্ৰবচনৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল: 

১) ইয়াৰ গাঁথনি অত্যন্ত সংক্ষিপ্ত, সাৰগৰ্ভ আৰু ব্যংগাত্মক বা শিক্ষাপ্ৰদ হয়। 

২) ই সুদীৰ্ঘ দিনৰ সামাজিক অভিজ্ঞতা আৰু লোকজীৱনৰ গভীৰ সত্যক প্ৰকাশ কৰে।

(ছ) প্ৰশ্ন: দুখন লোকসংস্কৃতি-বিষয়ক গ্ৰন্থৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: দুখন গুৰুত্বপূৰ্ণ লোকসংস্কৃতি-বিষয়ক গ্ৰন্থ হ’ল: 

১) ড° নিৰ্মলপ্ৰভা বৰদলৈৰ ‘অসমৰ লোকসংস্কৃতি’। 

২) ড° লীলা গগৈৰ ‘অসমীয়া লোকসংস্কৃতিৰ ৰূপৰেখা’।

(জ) প্ৰশ্ন: লোককথা প্ৰধানতঃ কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? 

উত্তৰ: লোককথা প্ৰধানকৈ চাৰি প্ৰকাৰৰ: 

(১) সাধুকথা (Tales), 

(২) আখ্যান বা কিংবদন্তি (Legends), 

(৩) পুৰাকথা বা মিথ (Myths) আৰু 

(৪) প্ৰবাদাত্মক কথা বা উপকথা (Fables)।

(ঝ) প্ৰশ্ন: লোকবিদ্যা বিজ্ঞানৰ পিতৃস্বৰূপ গ্ৰিম ভাতৃদ্বয়ৰ নাম কি কি? 

উত্তৰ: বিশ্ব লোকসংস্কৃতি চৰ্চাৰ পথপ্ৰদৰ্শক জাৰ্মানীৰ গ্ৰিম ভাতৃদ্বয়ৰ নাম হ’ল— জেকব গ্ৰিম (Jacob Grimm) আৰু উইলহেল্ম গ্ৰিম (Wilhelm Grimm)।

(ঞ) প্ৰশ্ন: উদ্দেশ্যৰ ফালৰ পৰা মন্ত্ৰ দুই প্ৰকাৰৰ, নাম দুটা উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: উদ্দেশ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মন্ত্ৰক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি—

 (১) সৰ্বজনহিতৈষী বা প্ৰশমনমূলক মন্ত্ৰ (যেনে: ৰোগ নিৰাময়, সাপে খোৱা মন্ত্ৰ আদি) আৰু 

(২) মৰণ-উচ্চাটন বা অভিচাৰমূলক মন্ত্ৰ (যেনে: বাণ মৰা, বশীকৰণ আদি কাষত ব্যৱহৃত ক’লা যাদু)।

৩। চমু টোকা লিখা (যি কোনো চাৰিটাৰ পৰিৱৰ্তে আটাইবোৰ আলোচনা কৰা হ’ল): (৫ × ৪ = ২০)

(ক) নিচুকণি গীত: অসমীয়া লোকসমাজত শিশুসকলক টোপনি নিয়াবলৈ বা কান্দোন বন্ধ কৰিবলৈ মাতৃ বা পৰিয়ালৰ জ্যেষ্ঠসকলে যিবোৰ কোমল সুৰৰ গীত গায়, তাকে নিচুকণি গীত বুলি কোৱা হয়। ইয়াক ‘ধাইনাম’ বা ‘ঘৰুৱা গীত’ৰ অন্তৰ্গত বুলিও ধৰা হয়। এই গীতবোৰৰ ভাষা অতি সৰল, যতিহীন আৰু ছন্দময়। যেনে— "আলিবাটৰে বগলী এ, কাণ সলাই কণী পাৰিলে...।" ইয়াত কোনো জটিল তত্ত্ব নাথাকে, কেৱল শিশুৰ মনস্তত্ত্বক আকৰ্ষণ কৰিব পৰাকৈ জোনবাই, শিয়াল, বগলী আদি চৰিত্ৰৰ মাজেৰে এক কল্পনালোকৰ সৃষ্টি কৰা হয়। সুৰৰ লহৰে শিশুৰ মন শান্ত কৰাটোৱেই ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্য।

(খ) মন্ত্ৰসাহিত্য: অসমীয়া লোকসাহিত্যৰ এটা অত্যন্ত ৰহস্যঘন আৰু আদিম শাখা হৈছে মন্ত্ৰসাহিত্য। প্ৰাচীন কালৰে পৰা সমাজত প্ৰচলিত অলৌকিক বিশ্বাস, ডাইনী-যাদু, বেজ-বেজালী আদিক কেন্দ্ৰ কৰি এই সাহিত্য গঢ়ি উঠিছে। মন্ত্ৰসমূহ সাধাৰণতে পয়াৰ বা ত্ৰিপদী ছন্দত মুখে মুখে ৰচিত হৈছিল। অসমত কামৰূপী মন্ত্ৰ, কৰতি মন্ত্ৰ, সাপে কটা মন্ত্ৰ আদিৰ প্ৰচলন বেছি। মন্ত্ৰৰ শব্দবোৰৰ অৰ্থ প্ৰায়েই দুৰ্বোধ্য আৰু ইয়াত এক প্ৰকাৰৰ ধ্বন্যাত্মক গুঞ্জন থাকে, যাৰ দ্বাৰা কোনো অলৌকিক শক্তিক জাগ্ৰত কৰিব পৰা যায় বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ই লোকসমাজৰ আদিম মনস্তত্ত্ব আৰু ধৰ্মীয়-অন্ধবিশ্বাসৰ এক ঐতিহাসিক দলিল।

(গ) জন্তুকেন্দ্ৰিক সাধুকথা: যিবোৰ সাধুকথাত মানুহৰ সলনি পশুপক্ষী বা জীৱ-জন্তুক মূল চৰিত্ৰ হিচাপে উপস্থাপন কৰা হয়, তাক জন্তুকেন্দ্ৰিক সাধুকথা বোলে। অসমীয়া লোককথাৰ ভঁৰালত এনে সাধু প্ৰচুৰ পৰিমাণে আছে (যেনে— ‘বান্দৰ আৰু শিয়াল’, ‘দীঘল ঠেঙীয়া’ আদি)। এই সাধুবোৰত জন্তুবোৰে মানুহৰ দৰেই কথা কয়, বুদ্ধি খটায় বা প্ৰৱঞ্চনা কৰে। সাধাৰণতে শিয়ালক ধূৰ্ত আৰু বাঘক বুৰ্বক হিচাপে ইয়াত চিত্ৰিত কৰা দেখা যায়। শিশুসকলক মনোৰঞ্জন দিয়াৰ লগতে জীৱনৰ নৈতিক শিক্ষা বা নীতিজ্ঞান প্ৰদান কৰাটোৱেই এই শ্ৰেণীৰ সাধুৰ মূল উদ্দেশ্য।

(ঘ) হুদুমদেও পূজা: হুদুমদেও পূজা নামনি অসমৰ (বিশেষকৈ অবিভক্ত গোৱালপাৰা জিলাৰ) ৰাজবংশী সমাজত প্ৰচলিত এক অন্যতম আদিম বা প্ৰাক-ঐতিহাসিক লোক-উৎসৱ। খৰাং বতৰত বৰষুণ আনিবলৈ এই পূজা বা অনুষ্ঠান অনুষ্ঠিত কৰা হয়। হুদুমদেওক বৰষুণ আৰু উৰ্বৰতাৰ দেৱতা বুলি গণ্য কৰা হয়। এই পূজাৰ এক বিশেষত্ব হ’ল যে ইয়াত কেৱল মহিলাসকলে অংশগ্ৰহণ কৰে আৰু নিশাৰ ভাগত পথাৰৰ মাজলৈ গৈ সম্পূৰ্ণ উলংগ হৈ বা বিশেষ পৰম্পৰাগত নিয়মেৰে ‘হুদুম গীত’ গাই নৃত্য কৰে। পুৰুষৰ প্ৰৱেশ ইয়াত একেবাৰে নিষিদ্ধ। এই অনুষ্ঠানটি লোক-উৎসৱ আৰু আদিম যাদু-বিশ্বাসৰ (Sympathetic Magic) এক অনন্য মিশ্ৰণ।

(ঙ) নাওখেলৰ গীত: নাওখেলৰ গীত হৈছে পুৰুষপ্ৰধান শ্ৰমজীৱী লোকগীত। অসমৰ নদীপ্ৰধান অঞ্চলসমূহ, বিশেষকৈ বৰপেটা, হাজো, গোৱালপাৰা আৰু দক্ষিণ কামৰূপত নাওখেলৰ জনপ্ৰিয়তা অধিক। নাও বাই থকাৰ সময়ত বঠাৰ চাব আৰু নাওখনৰ গতিৰ সৈতে তাল মিলাই এই গীতবোৰ গোৱা হয়। গীতৰ সুৰ আৰু তালে নাৱৰীয়া সকলৰ মনলৈ উৎসাহ আনে আৰু শাৰীৰিক ভাগৰ আঁতৰ কৰে। এই গীতবোৰত প্ৰায়ে কৃষ্ণৰ নাওখেল বা ঐতিহাসিক কোনো প্ৰসংগৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। ইয়াৰ ছন্দ আৰু তাল অত্যন্ত খৰতকীয়া হয়।

(চ) বাৰমাহী আৰু বিলাপগীত: ‘বাৰমাহী গীত’ হৈছে বছৰটোৰ বাৰটা মাহৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱৰ্তনৰ পটভূমিত মানুহৰ (বিশেষকৈ বিৰহী নাৰীৰ) সুখ-দুখ, আশা-আকাংক্ষা প্ৰকাশক এক শ্ৰেণীৰ বৰ্ণনাত্মক লোকগীত। যেনে— ‘শণি চৰিত্ৰৰ বাৰমাহী’। আনহাতে, ‘বিলাপগীত’ হ’ল কোনো আপোনজনৰ মৃত্যু বা চিৰবিদায়ত শোকাকুল হৈ অন্তৰৰ নিভৃত কোণৰ পৰা স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে নিৰ্গত হোৱা ক্ৰন্দনৰ সুৰীয়া প্ৰকাশ। নামনি অসমত প্ৰচলিত ‘হাইডাং গীত’ বা মৃতকৰ সদ্গতিৰ বাবে গোৱা গীতসমূহ ইয়াৰ অন্তৰ্গত। দুয়োবিধ গীতেই মানুহৰ কাৰুণ্য আৰু আৱেগিক দিশটোক প্ৰতিধ্বনিত কৰে।

(ছ) সাঁথৰ: সাঁথৰ হ’ল বুদ্ধিমত্তাৰ পৰিচায়ক এক শ্ৰেণীৰ সংক্ষিপ্ত লোকসাহিত্য। ইয়াক একপ্ৰকাৰৰ ‘বৌদ্ধিক খেল’ বুলিও ক’ব পাৰি। কোনো এটা বস্তুৰ প্ৰকৃত নাম লুকুৱাই ৰাখি, তাৰ গুণ বা আকৃতিৰ কুঁৱলীসদৃশ বৰ্ণনা দি শ্ৰোতাক আচল বস্তুটো বিচাৰি উলিয়াবলৈ প্ৰত্যাহ্বান জনোৱাই হ’ল সাঁথৰৰ কাম। যেনে— “উপৰৰ পৰা পৰিল টোপল, ধুব খুজিলে নোলাল নোমল” (উত্তৰ: শিলাবৃষ্টি)। সাঁথৰে লোকসমাজৰ, বিশেষকৈ শিশুসকলৰ চিন্তা শক্তি আৰু সৃষ্টিশীলতা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।

(জ) আলি-আই-লিগাং: ‘আলি-আই-লিগাং’ হৈছে অসমৰ অন্যতম ভৈয়ামৰ জনজাতি ‘মিচিং’সকলৰ প্ৰধান কৃষিকেন্দ্ৰিক লোক-উৎসৱ। ‘আলি’ মানে শস্যৰ বীজ, ‘আই’ মানে ফল বা শিপা আৰু ‘লিগাং’ মানে সিঁচিবলৈ আৰম্ভ কৰা। অৰ্থাৎ, ফাগুন মাহৰ প্ৰথম বুধবাৰে শস্যৰ বীজ সিঁচাৰ শুভ মহূৰ্ততে এই উৎসৱ পালন কৰা হয়। এই দিনা মিচিং ডেকাহঁতে ‘গুমৰাগ’ নৃত্য কৰে আৰু ভোজ-ভাত খায়। প্ৰকৃতিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি আৰু প্ৰচুৰ শস্য উৎপাদনৰ কামনাৰে এই উৎসৱ উদ্‌যাপিত হয়, যিয়ে অসমীয়া সংস্কৃতিৰ বাৰেৰহনীয়া ৰূপটো প্ৰকাশ কৰে।

৪। বচনাধৰ্মী প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া (যি কোনো দুটাৰ পৰিৱৰ্তে আটাইকেইটা বহলাই আলোচনা কৰা হ’ল): (১০ × ২ = ২০)

(ক) প্ৰশ্ন: অনুষ্ঠানমূলক লোকগীত বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ বিভিন্ন বিভাগসমূহৰ বিষয়ে বহলাই লিখা।

উত্তৰ: ভূমিকা ও সংজ্ঞা: অসমীয়া লোকজীৱনৰ জন্মৰ পৰা মৃত্যুলৈকে বিভিন্ন সময়ত অনুষ্ঠিত হোৱা বিভিন্ন ধৰ্মীয়, সামাজিক বা ঋতুভিত্তিক উৎসৱ-অনুষ্ঠানক কেন্দ্ৰ কৰি যিবোৰ লোকগীত গঢ়ি উঠিছে, সেইবোৰক ‘অনুষ্ঠানমূলক লোকগীত’ বুলি কোৱা হয়। এই গীতসমূহ অকল অৱসৰ বিনোদনৰ বাবে গোৱা নহয়, বৰঞ্চ নিৰ্দিষ্ট অনুষ্ঠানটোৰ ধৰ্মীয় বা সামাজিক বিধি-বিধান পৰিচালনা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এইবোৰৰ এক অপৰিহাৰ্য ভূমিকা থাকে।

বিভাগসমূহ: অনুষ্ঠানমূলক লোকগীতসমূহক মূলতঃ কেইবাটাও ভাগত বিভক্ত কৰিব পাৰি:

১) ধৰ্মীয় বা বিশ্বাসমূলক গীত: অসমীয়া সমাজত অতিজৰে পৰা প্ৰচলিত দেৱ-দেৱীৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে এই গীতসমূহ গোৱা হয়।

• আইনাম: আই ভগৱতী বা শীতলা দেৱীক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ বসন্ত ৰোগ হ’লে বা সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে তিৰোতাসকলে সমবেত হৈ এই গীত গায়। ইয়াৰ সুৰ অতি কৰুণ আৰু ভক্তিৰসযুক্ত।

• অপেশ্বৰীৰ নাম: কেঁচুৱা বা গাভৰু ছোৱালী অপেশ্বৰীৰ দৃষ্টিত পৰি অসুস্থ হ’লে তেওঁলোকৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে ডলা এখন সজাই এই নাম গোৱা হয়।

২) সংস্কাৰমূলক বা সামাজিক গীত: মানুহৰ সামাজিক জীৱনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সন্ধিক্ষণ বা সংস্কাৰক কেন্দ্ৰ কৰি এই গীতবোৰ ৰচিত।

• বিয়াগীত বা নামতী গীত: অসমীয়া সমাজৰ বিয়াৰ বিভিন্ন পৰ্ব যেনে— পানী তোলা, দৰা আদৰা, নোৱাই-ধুৱাই দিয়া, কইনা বিদায় আদি প্ৰতিটো অনুষ্ঠানতে সুকীয়া সুকীয়া বিয়াগীত গোৱা হয়। এই গীতবোৰত হাস্যৰস, বিৰহ আৰু সামাজিক মাংগলিক মনোভাৱ প্ৰকাশ পায়।

• তুলাচনী গাঁথিবৰ গীত বা অন্নপ্ৰাশনৰ গীত: শিশুৰ প্ৰথম অন্নগ্ৰহণ বা চূড়াকৰণ আদি সংস্কাৰমূলক অনুষ্ঠানত এই গীতসমূহ গোৱা হয়।

৩) ঋতুভিত্তিক বা কৃষিকেন্দ্ৰিক অনুষ্ঠানৰ গীত:

• বিহুগীত ও হুঁচৰি: বহাগ বিহুৰ মূল চালিকা শক্তি হৈছে বিহুগীত। হুঁচৰি গীতসমূহ মাংগলিক আশীৰ্বাদী গীত আৰু ৰাতি বিহুৰ গীতসমূহ যৌৱন আৰু প্ৰেমৰ প্ৰকাশক।

• মহোহো গীত: আঘোণ মাহৰ পূৰ্ণিমাত ল’ৰাবোৰে দল বান্ধি মহ খেদিবলৈ যাওঁতে হাতত টকৌ লঠী লৈ গৃহস্থৰ চোতালত এই গীত গায়।

• হুদুম গীত: বৰষুণ নহ’লে মেঘৰ দেৱতাক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ মহিলাসকলে পথাৰত কৰা হুদুম পূজাৰ সময়ত এই গীত গোৱা হয়।

উপসংহাৰ: সামৰণিত ক’ব পাৰি যে অনুষ্ঠানমূলক লোকগীতসমূহে অসমীয়া সমাজৰ লোক-মানসিকতা, ধৰ্মীয় চেতনা আৰু সাংস্কৃতিক ঐক্যবদ্ধতাক যুগ যুগ ধৰি জীয়াই ৰাখিছে।

(খ) প্ৰশ্ন: কৃষিকেন্দ্ৰিক লোক-উৎসৱসমূহৰ বিষয়ে এটা প্ৰৱন্ধ যুগুত কৰা।

উত্তৰ: 

ভূমিকা: অসম এখন কৃষিভিত্তিক ৰাজ্য। ইয়াৰ লোকসংস্কৃতিৰ সৰহসংখ্যক উপাদানৰে মূল শিপাডাল কৃষিৰ সৈতে সাঙোৰ খাই আছে। খেতিৰ প্ৰস্তুতি, বীজ ৰোপণ আৰু শস্য চপোৱাৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ক কেন্দ্ৰ কৰিয়েই অসমৰ বিভিন্ন জাতি-জনগোষ্ঠীৰ মাজত নানাবিধ লোক-উৎসৱ গঢ়ি উঠিছে।

১) তিনি বিহু: কৃষিজীৱনৰ তিনিটা স্তৰ: অসমীয়া সমাজৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ লোক-উৎসৱ ত্ৰিবিধ বিহু মূলত কৃষিকেন্দ্ৰিক।

• ব’হাগ বিহু বা ৰঙালী বিহু: ই বসন্তকালীন উৎসৱ। খেতিৰ বতৰ আৰম্ভ হোৱাৰ পৰাক্-ক্ষণত প্ৰকৃতিৰ উৰ্বৰতা আৰু গৰুৰ মংগল কামনা কৰি (গৰু বিহুৰ মাজেৰে) এই উৎসৱ পালন কৰা হয়।

• কাতি বিহু বা কঙালী বিহু: এই বিহু আহিন-কাতি মাহৰ সংক্ৰান্তিত খেতিপথাৰত ধানৰ ফুল ধৰাৰ সময়ত উদযাপিত হয়। পথাৰৰ কীট-পতংগ নাশ কৰিবলৈ আকাশবন্তি জ্বলোৱা আৰু তুলসীৰ তলত চাকি দি লক্ষ্মী দেৱীক আদৰাৰ পৰম্পৰা ইয়াৰ মূল অংগ।

• মাঘ বিহু বা ভোগালী বিহু: ই হ’ল ধান কাটি ভঁৰাল চপোৱাৰ পিছৰ শস্যোৎসৱ। মেজি আৰু ভেলাঘৰ সাজি অগ্নিদেৱতাক নতুন শস্য উৎসৰ্গা কৰা আৰু সমূহীয়া ভোজ খোৱাটো ইয়াৰ বিশেষত্ব।

২) ভৈয়ামৰ জনজাতিসকলৰ কৃষিজাত উৎসৱ: অসমৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মাজত কৃষিৰ ওপৰত আধাৰিত বহুতো ব্যতিক্ৰমী উৎসৱ আছে:

• বাথৌ বা বৈশাগু (বড়োসকলৰ): বহাগৰ আৰম্ভণিতে খেতিৰ মংগল আৰু শান্তিৰ বাবে সিজু গছক বাথৌ দেৱতা জ্ঞান কৰি বড়োসকলে এই উৎসৱ পাতে।

• আলি-আই-লিগাং (মিচিংসকলৰ): ফাগুন মাহৰ প্ৰথম বুধবাৰে পথাৰত বীজ সিঁচাৰ আনুষ্ঠানিক শুভাৰম্ভণি কৰিবলৈ এই উৎসৱ উদযাপিত হয়।

• খেলচৱা (তিৱাসকলৰ): শস্য চপোৱাৰ আনন্দত তিৱা জনগোষ্ঠীৰ লোকে এই কৃষিভিত্তিক উৎসৱ পালন কৰে।

৩) বৃষ্টি আবাহনমূলক উৎসৱ: খেতিৰ বাবে বৰষুণৰ অপৰিহাৰ্যতাক লক্ষ্য ৰাখি নামনি অসমত ‘হুদুমদেও পূজা’ আৰু ‘ভেকুলী বিয়া’ৰ দৰে উৎসৱ অনুস্থিত হয়, যিবোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে কৃষিকেন্দ্ৰিক মানসিকতাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

উপসংহাৰ: অসমৰ কৃষিকেন্দ্ৰিক লোক-উৎসৱসমূহে কেৱল মানুহক মনোৰঞ্জন নিদিয়ে, বৰঞ্চ ই প্ৰকৃতি আৰু মানুহৰ মাজৰ আদিম নিবিড় সম্পৰ্কটোক প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু বৃহত্তৰ অসমীয়া সমাজখনক সমন্বয়ৰ জৰীৰে বান্ধি ৰাখে।

(গ) প্ৰশ্ন: মালিতাৰ শ্ৰেণীবিভাগ দেখুৱাই ঐতিহাসিক মালিতাৰ বিষয়ে বহলাই আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভূমিকা ও সংজ্ঞা: অসমীয়া লোকসাহিত্যত ‘মালিতা’ (ইংৰাজী শব্দ Ballad-ৰ অসমীয়া ৰূপ) বুলি ক’লে আখ্যানমূলক লোকগীতক বুজায়। অৰ্থাৎ, যিবোৰ লোকগীতৰ মাজেৰে কোনো এটা কাহিনী বা চৰিত্ৰৰ গাথা সুৰীয়া গীতৰ মাধ্যমেৰে বৰ্ণনা কৰা হয়, সিয়েই মালিতা।

মালিতাৰ শ্ৰেণীবিভাগ: বিষয়বস্তু আৰু প্ৰকৃতি অনুসৰি অসমীয়া মালিতাক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি: 

১) ঐতিহাসিক মালিতা: ইতিহাসৰ প্ৰসিদ্ধ ঘটনা বা চৰিত্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি ৰচিত (যেনে— বদন বৰফুকনৰ গীত, মণিৰাম দেৱানৰ গীত)।

 ২) কিংবদন্তিমূলক বা অলৌকিক মালিতা: লোক-বিশ্বাস আৰু কাল্পনিক অলৌকিকতাৰ সংমিশ্ৰণত ৰচিত (যেনে— মণিকোঁৱৰ আৰু ফুলকোঁৱৰৰ গীত)। 

৩) সামাজিক বা ঘৰুৱা মালিতা: সমাজৰ সাধাৰণ মানুহৰ প্ৰেম, বিৰহ বা কৰুণ কাহিনী ভিত্তিক (যেনে— জেনী গাভৰুৰ গীত, দুবলা শান্তীৰ গীত)।

ঐতিহাসিক মালিতাৰ বিস্তাৰিত আলোচনা: ঐতিহাসিক মালিতাসমূহ অসমীয়া লোকসাহ্যিতৰ এক অত্যন্ত মূল্যৱান সম্পত্তি। যদিও ইয়াত ইতিহাসৰ তথ্য থাকে, তথাপিও ই কোনো চৰকাৰী ইতিহাসবিদৰ দ্বাৰা ৰচিত নহয়, বৰঞ্চ সাধাৰণ চহা মানুহৰ চকুৰে দেখা ঐতিহাসিক ঘটনাৰ আৱেগিক প্ৰকাশহে।

• বৈশিষ্ট্য: 

• ১) বাস্তৱধৰ্মী পটভূমি: ইয়াত কাল্পনিকতা থকা সত্ত্বেও মূল চৰিত্ৰ বা ঘটনাটো বাস্তৱ ইতিহাসৰ পৰা লোৱা হয়। 

• ২) কৰুণ ৰসৰ প্ৰাধান্য: সৰহভাগ ঐতিহাসিক মালিতাই ট্ৰেজিক বা কৰুণ ভাৱেৰে সমাপ্ত হয়। দেশপ্ৰেম বা বিশ্বাসঘাতকতা ইয়াৰ মূল সুৰ। ৩) সহজ-সৰল ভাষা: যিহেতু ই চহা লোকৰ সৃষ্টি, ইয়াৰ বৰ্ণনা শৈলী পোনপটীয়া আৰু হৃদয়স্পৰ্শী।

• উল্লেখযোগ্য উদাহৰণসমূহ:

  • বদন বৰফুকনৰ গীত: অসমলৈ মানক আনি দেশ ধ্বংস কৰা বদন বৰফুকনৰ কু-কীৰ্তি আৰু সেই সময়ৰ অসমীয়া প্ৰজাৰ দুৰ্দশাৰ কথা এই গীতত অতি কৰুণভাৱে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

  • মণিৰাম দেৱানৰ গীত: ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ সময়ত ব্ৰিটিছৰ হাতত ফাঁচি কাঠত ওলমিবলগীয়া হোৱা অসমৰ দেশপ্ৰেমিক মণিৰাম দেৱানৰ মৃত্যুত শোকাকুল হৈ ৰাইজে এই গীত ৰচনা কৰিছিল। যেনে— "ঐ হৰি ঔ মণিৰাম দেৱান হে লৰাই-ধৰাই গ’লে...।"

  • হৰদত্ত-বীৰদত্তৰ গীত: আহোম ৰাজত্বৰ শেষৰ পিনে কামৰূপত হোৱা ডুণ্ডীয়া দ্ৰোহৰ নায়ক হৰদত্ত আৰু বীৰদত্তৰ বীৰত্বৰ কাহিনী এই গীতৰ মূল উপজীৱ্য।

উপসংহাৰ: ঐতিহাসিক মালিতাবোৰ কেৱল গীত নহয়, বৰঞ্চ লিখিত ইতিহাসৰ আঁৰৰ যি সাধাৰণ মানুহৰ ক্ষোভ, বেদনা আৰু দেশপ্ৰেম— তাৰ এক সজীৱ দলিল।

(ঘ) প্ৰশ্ন: লোককথা বুলিলে কি বুজা? লোককথাৰ প্ৰধান ভাগসমূহৰ বিষয়ে বহলাই লিখা।

উত্তৰ: ভূমিকা ও সংজ্ঞা: সহজ অৰ্থত, লোকসমাজত মুখে মুখে প্ৰচলিত আৰু লিখিত পৰম্পৰাৰ সৃষ্টি হোৱাৰ বহু পূৰ্বৰে পৰা চলি অহা নানাধৰণৰ আখ্যান, কাহিনী বা সাধুকথাবোৰকেই ‘লোককথা’ (Folk narratives) বোলা হয়। লোককথা লোকসংস্কৃতিৰ এটি গদ্যৰূপৰ মৌখিক শাখা। ইয়াৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট লেখক নাথাকলেও ইয়াৰ মাজত এক সাৰ্বজনীন মানৱীয় আৱেগ আৰু সমাজ-দৰ্শন নিহিত হৈ থাকে।

লোককথাৰ প্ৰধান ভাগসমূহ: বিশ্বৰ লোকসংস্কৃতিবিদসকলৰ মতবাদ আৰু অসমীয়া লোকগাথালৈ লক্ষ্য ৰাখি লোককথাক প্ৰধানকৈ চাৰিটা বহল ভাগত ভগাব পাৰি। তলত সেইবোৰ বহলাই আলোচনা কৰা হ’ল:

১) পুৰাকথা বা মিথ (Myths): এই শ্ৰেণীৰ লোককথাবোৰ অত্যন্ত প্ৰাচীন। সৃষ্টিৰ আদিমকালত পৃথিৱীখন কেনেকৈ সৃষ্টি হ’ল, সূৰ্য-চন্দ্ৰ, মানুহ বা জীৱ-জন্তুৰ উৎপত্তি কেনেকৈ হ’ল— এইবোৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু দেৱ-দেৱীৰ অলৌকিক কাৰ্যকলাপৰ মাজেৰে মিথবোৰত বৰ্ণনা কৰা হয়। আদিম মানুহৰ বাবে ই আছিল এক প্ৰকাৰৰ সত্য ঘটনা। যেনে— বড়োসকলৰ মাজত প্ৰচলিত পৃথিৱী সৃষ্টিৰ কাহিনী বা টাই-আহোমসকলৰ লেংডন দেৱতাৰ কাহিনী।

২) আখ্যান বা কিংবদন্তি (Legends): কিংবদন্তিবোৰৰ এটা অৰ্ধ-ঐতিহাসিক পটভূমি থাকে। ইয়াৰ নায়কজন কোনো ঐতিহাসিক পুৰুষ বা কোনো জনাজাত স্থান হ’ব পাৰে, কিন্তু সময়ৰ গতিত তেওঁৰ চৰিত্ৰটোৰ সৈতে বহু অলৌকিক বা অতিৰঞ্জিত কাহিনী যোগ হৈ পৰে। লোকসমাজে ইয়াক সঁচা বুলি বিশ্বাস কৰে। যেনে— মূলাগাভৰুৰ বীৰত্বৰ কাহিনী, জয়মতীৰ ত্যাগ, বা তেজপুৰৰ বাণ-উষাৰ প্ৰেম কাহিনী।

৩) সাধুকথা (Folktales): লোককথাৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় আৰু ধুনীয়া ভাগটোৱেই হৈছে সাধুকথা। ই সম্পূৰ্ণৰূপে কাল্পনিক আৰু মনোৰঞ্জনধৰ্মী। ইয়াক কোনেও ঐতিহাসিক সত্য বুলি দাবী নকৰে। সাধুকথাত মাহীআইৰ নিৰ্যাতন, অলৌকিক যাদু, জীৱ-জন্তুৰ কথা-বতৰা আদি উপাদান থাকে। লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাৰ ‘বুঢ়ী আইৰ সাধু’ত থকা ‘তেজীমলা’, ‘তুলা আৰু তেজা’, ‘চিলনীৰ জীয়েকৰ সাধু’ আদি ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।

৪) উপকথা বা নীতিমূলক কথা (Fables): এই শ্ৰেণীৰ লোককথাত সাধাৰণতে পশুপক্ষীৰ চৰিত্ৰৰ জৰিয়তে مر্যাদা বা নীতিশিক্ষা প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াত চৰিত্ৰসমূহৰ ব্যৱহাৰৰ মাজেৰে মানুহক লোভ, হিংসা, ধূৰ্তালি আদিৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়। অসমীয়া সমাজত প্ৰচলিত ‘শিয়াল আৰু বাঘৰ সাধু’বোৰ ইয়াৰ ভিতৰুৱা।

উপসংহাৰ: সামগ্ৰিকভাৱে লোককথাই সমাজৰ জ্ঞান, বিশ্বাস, নীতি আৰু মনোৰঞ্জনৰ খোৰাক যুগুতাই মানৱ সভ্যতাক এক সুঁতিৰে আগবঢ়াই নিয়াত সহায় কৰে।

(ঙ) প্ৰশ্ন: সাধুকথাসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰি প্ৰত্যেকটো ভাগৰ বিষয়ে উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভূমিকা: সাধুকথা হ’ল লোককথাৰ অন্তৰ্গত এক অতি সৰল, কাল্পনিক আৰু আকৰ্ষণীয় গদ্য সাহিত্য। বিশিষ্ট সাহিত্যিক লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱাই অসমীয়া সাধুকথাবোৰক একত্ৰিত কৰি স্থায়িত্ব প্ৰদান কৰিছিল। বিষয়বস্তুৰ বৈচিত্ৰ্য অনুসৰি সাধুকথাসমূহক কেইবাটাও ভাগত শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি।

সাধুকথাৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু উদাহৰণসহ আলোচনা:

১) ধেমেলীয়া বা বুৰ্বকৰ সাধু (Merry Tales / Numskull Tales): যিবোৰ সাধুকথাৰ মূল উদ্দেশ্যই হৈছে শ্ৰোতাক হঁহুওৱা আৰু মনোৰঞ্জন দিয়া, তাক ধেমেলীয়া সাধু বোলে। ইয়াত চৰিত্ৰবোৰৰ মূৰ্খামি বা অতিমাত্ৰা সৰলতাক ব্যংগ কৰা হয়।

• উদাহৰণ: ‘বুঢ়া-বুঢ়ী আৰু পিঠা’ৰ সাধু (য’ত পিঠা কোনে বেছিকৈ খাব তাৰ বাবে মনে মনে থকাৰ পণ কৰি শেষত মৰিশালিত জুই দিব খোজাত চিঞৰি উঠিছিল) আৰু ‘নুমলীয়া পো’ৰ সাধু।

২) জন্তুকেন্দ্ৰিক সাধু (Animal Tales): এই শ্ৰেণীৰ সাধুত বন্য বা পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৱে মানুহৰ দৰে আচৰণ কৰে আৰু নিজৰ বুদ্ধিৰে বিপদৰ পৰা মুক্ত হয়।

• উদাহৰণ: ‘দীঘল ঠেঙীয়া’ বা ‘বান্দৰ আৰু শিয়ালৰ সাধু’। ইয়াত শিয়ালক চতুৰ আৰু বাঘক সহজতে প্ৰতাৰণা কৰিব পৰা এক মূৰ্খ চৰিত্ৰ হিচাপে সঘনাই দেখুওৱা হয়।

৩) ৰূপান্তৰমূলক বা অলৌকিক সাধু (Tales of Magic / Supernatural Tales): মানুহ গছ বা চৰাই হোৱা, নাইবা যাদুৰ দ্বাৰা কোনো অসম্ভৱ কাৰ্য সম্ভৱ কৰা কাহিনীসমূহ ইয়াৰ অন্তৰ্গত। ইয়াত প্ৰকৃতি আৰু মানুহৰ মাজত এক যাদুৰ সম্পৰ্ক থাকে।

• উদাহৰণ: ‘তেজীমলা’ (য’ত তেজীমলা মাহীআইৰ হাতত প্ৰাণ হেৰুৱাই লাউ গছ, জবা ফুল আদি পৰ্যায়লৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল) আৰু ‘চিলনীৰ জীয়েকৰ সাধু’।

৪) মাহীআইৰ নিৰ্যাতনমূলক সাধু: অসমীয়া লোকসমাজত সৎ মাতৃ বা মাহীআইৰ নিষ্ঠুৰতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বহুতো সাধু গঢ়ি উঠিছে, য’ত শেষত সত্য আৰু সৰলতাৰ জয় হয়।

• উদাহৰণ: ‘তুলা আৰু তেজা’ৰ সাধু। ইয়াত তেজাৰ ওপৰত মাহীআয়ে কৰা অত্যাচাৰ আৰু অৱশেষত তেজা ৰজাৰ ৰাণী হোৱাৰ বৰ্ণনা আছে।

৫) ঠগ বা প্ৰৱঞ্চকৰ সাধু (Tales of Cheats): সমাজত চলি থকা ধূৰ্তালি আৰু চতুৰালিৰ মাজেৰে কেনেকৈ আনক ঠগিব পাৰি আৰু শেষত অতি চালাকিৰ বাবে নিজৰেই পতন ঘটে, তেনে কাহিনী ইয়াত থাকে।

• উদাহৰণ: ‘টেটোন তামুলী’ৰ সাধু। টেটোনে নিজৰ বাকপটুতা আৰু বুদ্ধিয়ে কেনেকৈ ৰজাৰ ঘৰত স্থান পালে, তাৰ সুন্দৰ বৰ্ণনা ইয়াত পোৱা যায়।