১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু নিৰ্ভুল উত্তৰ (১৫ টা) :
১. চার্বাকসকলে বেদৰ কর্তৃত্ব মানি লয়নে? [GU 2024]
উত্তৰ: নহয়, চার্বাকসকলে বেদৰ অপৌৰুষেয়ত্ব আৰু প্ৰামাণ্য সম্পূৰ্ণৰূপে অস্বীকাৰ কৰে।
২. জৈনসকলৰ মতে মুক্তি মানে আত্মাৰ বিনাশনে? [GU 2023]
উত্তৰ: নহয় (অশুদ্ধ); জৈন দৰ্শনত মুক্তি হৈছে পুদ্গল বা কৰ্মৰ বন্ধনৰ পৰা আত্মাৰ চিৰন্তন স্বৰূপলৈ উত্তৰণ, আত্মাৰ বিনাশ নহয়।
৩. চার্বাক দৰ্শনৰ একমাত্ৰ প্ৰমাণ কি?
উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ (Pratyakṣa)।
৪. বৌদ্ধ দৰ্শনত 'অনাত্বাবাদ' বুলিলে কি বুজোৱা হয়?
উত্তৰ: যিকোনো স্থায়ী, অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু নিত্য আত্মাৰ অস্বীকাৰ।
৫. জৈন দৰ্শনৰ 'ত্ৰিৰত্ন'সমূহ কি কি?
উত্তৰ: সম্যক দৰ্শন, সম্যক জ্ঞান আৰু সম্যক চৰিত্ৰ।
৬. বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অষ্টাংগিক মাৰ্গ কোনটো আৰ্য সত্যৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: চতুৰ্থ আৰ্য সত্য (দুখ নিৰোধ মাৰ্গ)।
৭. চার্বাকৰ মতে জগত সৃষ্টিৰ চাৰিটা ভূত বা উপাদান কি কি? [GU 2024]
উত্তৰ: ক্ষিতি (মাটি), অপ (পানী), তেজ (জুই) আৰু মৰুৎ (বায়ু)।
৮. বৌদ্ধ দৰ্শনত জগতৰ সকলো বস্তুক ক্ষণিক বুলি কোৱা মতবাদটোক কি বোলা হয়?
উত্তৰ: ক্ষণিকত্ববাদ বা ক্ষণভংগুৰবাদ।
৯. জৈন দৰ্শনৰ কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্কীয় মূল জ্ঞানতাত্ত্বিক সিদ্ধান্ত কি?
উত্তৰ: স্যাদবাদ বা অনেকান্তবাদ।
১০. চার্বাকসকলে 'আকাশ'ক কিয় মৌলিক উপাদান হিচাপে স্বীকাৰ নকৰে?
উত্তৰ: আকাশ ইন্দ্ৰিয়প্ৰত্যক্ষৰ বিষয় নহয় বাবে।
১১. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ তৃতীয় আৰ্য সত্যটো কি?
উত্তৰ: দুখ নিৰোধ (দুখৰ নিবাৰণ সম্ভৱ)।
১২. জৈন দৰ্শনত কৰ্মক কি বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: কৰ্ম এক প্ৰকাৰৰ সূক্ষ্ম ভৌতিক উপাদান বা জড় পদাৰ্থ (পুদ্গল)।
১৩. চার্বাক দৰ্শনৰ মূল নীতি কি?
উত্তৰ: সুখবাদ (Hedonism) — "যাবজ্জীৱেৎ সুখং জীৱেৎ ঋণং কৃৎৱা ঘৃতং পিবেৎ"।
১৪. জৈন দৰ্শনত জীৱৰ বন্ধনৰ মূল কাৰণ কি?
উত্তৰ: আশ্ৰৱ (আত্মালৈ কৰ্মৰ প্ৰৱাহ) আৰু কষায় (ক্ৰোধ, মান, মায়া, লোভ)।
১৫. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ 'নিৰ্বাণ' শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ কি?
উত্তৰ: নিৰ্বাপিত হোৱা বা তৃষ্ণাৰ চৰম বিনাশ।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা) :
১. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ দুখন পিটকৰ নাম লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শন আৰু সাহিত্যৰ সংকলন ত্ৰিপিটকৰ ভিতৰত দুখন প্ৰধান পিটক হ'ল:
১/ বিনয় পিটক (ভিক্ষু-ভিক্ষুণীসকলৰ নিয়ম-কানুন)
২/ সূত্ত পিটক (গৌতম বুদ্ধৰ ধৰ্মীয় উপদেশ আৰু বাণীসমূহ)।
২. জৈনসকলৰ যিকোনো দুটা মহাব্ৰতৰ নাম লিখা। [GU 2023]
উত্তৰ: জৈন মুনিসকলে পালন কৰিবলগীয়া পঞ্চমহাব্ৰতৰ ভিতৰত দুটা অন্যতম হ'ল:
১/ অহিংসা (কোনো জীৱকে কায়িক, মানসিক বা মৌখিকভাৱে আঘাত নকৰা)
২/ সত্য (সকলো অৱস্থাতে সত্য আৰু ন্যায়পৰায়ণ বাক্য প্ৰয়োগ কৰা)।
৩. জৈনসকলৰ দুই প্ৰকাৰৰ বন্ধন কি কি? [GU 2023]
উত্তৰ: জৈন দৰ্শনত বন্ধন দুবিধ:
১/ ভাৱ বন্ধন: মনৰ আসক্তি, ক্ৰোধ, মায়া আদি মানসিক অৱস্থা।
২/ দ্ৰব্য বন্ধন: আত্মালৈ ভৌতিক কৰ্ম-পৰমাণুৰ প্ৰকৃত প্ৰৱেশ আৰু সংলগ্নতা।
৪. বৌদ্ধ দৰ্শনত ব্যক্তিক গঠিত কৰা যিকোনো চাৰিটা স্কন্ধৰ (Khandha) নাম লিখা। [GU 2023]
উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শন অনুসৰি ব্যক্তিসত্তা পঞ্চস্কন্ধৰ সমষ্টি; তাৰে চাৰিটা হ'ল:
১/ ৰূপ (ভৌতিক শৰীৰ)
২/ বেদনা (অনুভূতি বা সংবেদন)
৩/ সংজ্ঞা (প্ৰত্যক্ষণ বা সংজ্ঞায়ন)
৪/ সংস্কাৰ (পূৰ্ব অভিজ্ঞতা আৰু কৰ্ম-প্ৰৱণতা)।
৫. চার্বাকসকলে কিয় অনুমান প্ৰমাণ অস্বীকাৰ কৰে?
উত্তৰ: চার্বাকসকলৰ মতে অনুমান ব্যাপ্তিজ্ঞানৰ (হুতু আৰু সাধ্যৰ সৰ্বজনীন অপৰিহাৰ্য সম্পৰ্ক) ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। যিহেতু ব্যাপ্তিজ্ঞানক প্ৰত্যক্ষৰ জৰিয়তে নিশ্চিতভাৱে প্ৰতিপন্ন কৰিব নোৱাৰি, গতিকে অনুমান সদায় অনিশ্চিত আৰু অপ্ৰামাণিক।
৬. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ ক্ষণিকত্ববাদ কি? [GU 2023]
উত্তৰ: ক্ষণিকত্ববাদ হ'ল বৌদ্ধ ধৰ্মৰ এটি অন্যতম মূল তত্ত্ব। ইয়াৰ মতে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ কোনো বস্তুৱেই স্থায়ী নহয়। প্ৰতিটো বস্তুৱে প্ৰতিটো মুহূৰ্ততে উৎপত্তি আৰু বিনাশৰ মাজেৰে গতি কৰে। অস্তিত্ব মানেই পৰিৱৰ্তনশীলতা।
৭. জৈন দৰ্শনৰ 'আশ্ৰৱ' আৰু 'সংবৰ' কি?
উত্তৰ:
আশ্ৰৱ: আত্মালৈ কৰ্ম-পুদ্গলৰ প্ৰৱাহ ঘটাকে আশ্ৰৱ বোলে।
সংবৰ: আত্মালৈ কৰ্ম-পুদ্গলৰ প্ৰৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ বা সম্পূৰ্ণভাৱে বন্ধ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক সংবৰ বোলে।
৮. চার্বাকসকলে আত্মাৰ অস্তিত্ব কেনেদৰে ব্যাখ্যা কৰে?
উত্তৰ: চার্বাকৰ মতে চেতনাবিশিষ্ট দেহই হ'ল আত্মা (দেহাত্মবাদ)। চাৰিটা জড় উপাদান— মাটি, পানী, জুই আৰু বতাহ এক নিৰ্দিষ্ট অনুপাতত মিলিত হ'লে মদৰ কিণ্বনৰ দৰে স্বাভাৱিকভাৱেই চেতনাৰ উৎপত্তি হয়।
৯. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ প্ৰথম দুটা আৰ্য সত্য কি কি? [GU 2024]
উত্তৰ:
১/ দুখ সত্য: জগতখন দুখময় (জন্ম, বাৰ্ধক্য, মৃত্যু সকলোতে দুখ নিহিত)।
২/ দুখ সমুদয়: দুখৰ উৎপত্তিৰ কাৰণ আছে আৰু তৃষ্ণা বা বাসনাই হ'ল ইয়াৰ মূল।
১০. জৈন দৰ্শনত 'নিৰ্জৰা' কি?
উত্তৰ: তপস্যা আৰু সংষমৰ জৰিয়তে পূৰ্বতে আত্মাৰ সৈতে লিপ্ত হৈ থকা পুৰণি কৰ্ম-পুদ্গলসমূহক সমূলঞ্চে বিনাশ বা নিঃশেষ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক জৈন দৰ্শনত নিৰ্জৰা বোলে।
১১. চার্বাক নীতিশিক্ষাৰ মূল লক্ষ্য কি? [GU 2023]
উত্তৰ: চার্বাকসকলে পাৰলৌকিক ধাৰণা, পাপ-পূণ্য বা মোক্ষ অস্বীকাৰ কৰে। তেওঁলোকৰ মতে বৰ্তমান জীৱনৰ সৰ্বোচ্চ ইন্দ্রিয়সুখ লাভ কৰাটোৱেই মানৱ জীৱনৰ একমাত্র পুৰুষাৰ্থ আৰু লক্ষ্য।
১২. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ অষ্টাংগিক মাৰ্গৰ চাৰিটা অংগ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১/ সম্যক দৃষ্টি
২/ সম্যক সংকল্প
৩/ সম্যক বাক্য
৪/ সম্যক কৰ্মান্ত।
১৩. জৈন দৰ্শন অনুসৰি 'মোক্ষ'ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: জৈনসকলৰ মতে মোক্ষ হ'ল সকলো ধৰণৰ কৰ্ম-পুদ্গলৰ পৰা আত্মাৰ চিৰস্থায়ী মুক্তি। মোক্ষপ্ৰাপ্ত আত্মাই অনন্ত জ্ঞান, অনন্ত দৰ্শন, অনন্ত শক্তি আৰু অনন্ত আনন্দ (অনন্ত চতুষ্টয়) লাভ কৰে।
১৪. চার্বাক দৰ্শনৰ 'স্বভাৱবাদ' (Svabhavavada) কি?
উত্তৰ: চার্বাকসকলৰ মতে বিশ্বৰ উৎপত্তি কোনো ঈশ্বৰ বা অদৃষ্টৰ ফল নহয়। বস্তুৰ নিজা স্বভাৱ আৰু ভৌতিক উপাদানসমূহৰ স্বাভাৱিক আকস্মিক সংমিশ্ৰণৰ ফলতেই এই জগতখন স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে সৃষ্টি হৈছে।
১৫. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ প্ৰতীত্যসমুৎপাদৰ মূল সূত্ৰ কি?
উত্তৰ: "অস্মিন্ সতি ইদং ভৱতি" — অৰ্থাৎ এইটো থাকিলেহে সেইটো হয়। প্ৰতিটো ঘটনা বা কাৰ্যৰ এক নিৰ্দিষ্ট পূৰ্ববৰ্তী কাৰণ থাকে; কাৰণবিহীনভাৱে একোৱেই সৃষ্টি নহয়।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১০ টা)
১. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ চাৰি আৰ্য সত্য চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: গৌতম বুদ্ধৰ মূল শিক্ষণিসমূহ 'চাৰি আৰ্য সত্য'ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত:
দুখ (Dukkha): সংসাৰৰ সকলো অস্তিত্বই দুখপূৰ্ণ। জন্ম, ৰোগ, বাৰ্ধক্য, মৃত্যু, অপ্ৰিয় মিলন আৰু প্ৰিয় বিচ্ছেদ— সকলোতেই দুখ নিহিত।
দুখ সমুদয় (Dukkha Samudaya): প্ৰতিটো দুখৰে কাৰণ আছে। মানুহৰ অবিবেক আৰু জাগতিক তৃষ্ণা বা ভোগ-বাসনাই দুখৰ মূল কাৰণ।
দুখ নিৰোধ (Dukkha Nirodha): দুখ নিবাৰণ সম্ভৱ। তৃষ্ণা আৰু মায়াৰ উচ্ছেদ ঘটিলে সংসাৰৰ সকলো দুখৰ পৰা চিৰতৰে মুক্ত হ'ব পাৰি, যাক নিৰ্বাণ বোলা হয়।
দুখ নিৰোধ মাৰ্গ (Dukkha Nirodha Mārga): দুখ নিবাৰণৰ এক নিৰ্দিষ্ট পথ আছে। বুদ্ধই প্ৰৱৰ্তন কৰা 'অষ্টাংগিক মাৰ্গ' (সম্যক দৃষ্টি, সম্যক সংকল্প, সম্যক বাক, সম্যক কৰ্ম, সম্যক জীৱিকা, সম্যক ব্যায়াম, সম্যক স্মৃতি আৰু সম্যক সমাধি) অনুসৰণ কৰিলে দুখৰ বিনাশ ঘটে।
২. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ অস্থায়িত্ববাদ বা ক্ষণিকত্ববাদ আলোচনা কৰা। [GU 2023]
উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শনৰ অন্যতম মৌলিক স্তম্ভ হৈছে অনিত্যতাবাদ বা ক্ষণিকত্ববাদ। বুদ্ধদেৱৰ মতে জগতত কোনো বস্তুৱেই চিৰন্তন বা স্থায়ী নহয়। সকলো পদাৰ্থই নিয়ত পৰিৱৰ্তনশীল।
সত্তাৰ সংজ্ঞা: বৌদ্ধসকলে সত্তাক "অৰ্থক্ৰিয়াকাৰী" (Arthakriyākāritva) বুলি সংজ্ঞায়িত কৰে। যি কোনো কাৰ্য সম্পাদন কৰিব পাৰে, কেৱল সেয়াহে বাস্তৱ। এটা স্থায়ী বস্তুৱে ক্ৰমিকভাৱে বা একেলগে সকলো কাৰ্য কৰিব নোৱাৰে; সেয়েহে অস্তিত্বশীল বস্তু মাত্ৰেই ক্ষণিক।
দৃষ্টান্ত: যেনেকৈ নৈৰ প্ৰৱাহৰ পানী প্ৰতি মুহূৰ্ততে নতুন আৰু দীপশিখাৰ জুইৰ শিখা প্ৰতি পলতে সলনি হৈ থাকে কিন্তু একে যেন লাগে, তেনেকৈ জাগতিক প্ৰতিটো বস্তুৱে অবিৰত উৎপত্তি আৰু বিনাশৰ মাজেৰে গতি কৰে। বিশ্বৰ কোনো পদাৰ্থই দ্বিতীয় এটা মুহূৰ্তলৈ একে অৱস্থাত নাথাকে।
৩. বৌদ্ধ দৰ্শনৰ অনাত্মাবাদৰ ওপৰত এটা টোকা লিখা।
উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শনত বেদ-উপনিষদে স্বীকাৰ কৰা নিত্য, অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু অমৰ আত্মাক সম্পূৰ্ণৰূপে অস্বীকাৰ কৰা হৈছে। ইয়াকেই অনাত্মাবাদ (Anattāvāda) বোলে।
পঞ্চস্কন্ধৰ সমষ্টি: বুদ্ধৰ মতে যাক আমি 'মই' বা 'আত্মা' বুলি কওঁ, সেয়া দৰাচলতে পাঁচটা পৰিৱৰ্তনশীল উপাদানৰ এক সাময়িক সমষ্টি মাত্ৰ। এইকেইটা হ'ল— ৰূপ (ভৌতিক দেহ), বেদনা (অনুভূতি), সংজ্ঞা (প্ৰত্যক্ষ জ্ঞান), সংস্কাৰ (মানসিক প্ৰৱণতা) আৰু বিজ্ঞান (চেতনা)।
ৰথৰ উপমা: যেনেকৈ চকা, ধনু, এক্সেল আদি অংশসমূহ মিলিলেহে 'ৰথ' নামৰ ধাৰণাটো হয় আৰু অংশসমূহ পৃথক কৰিলে কোনো সুকীয়া ৰথ নাথাকে, তেনেকৈ পঞ্চস্কন্ধৰ বাহিৰে সুকীয়া কোনো আত্মাৰ সত্তা নাই।
গতিকে, ব্যক্তি হৈছে পৰিৱৰ্তনশীল মানসিক আৰু ভৌতিক অৱস্থাৰ এক অবিচ্ছিন্ন প্ৰৱাহ মাত্ৰ।
৪. বৌদ্ধ দর্শনত নিৰ্বাণৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: বৌদ্ধ দৰ্শনত মানৱ জীৱনৰ চৰম আধ্যাত্মিক লক্ষ্য হ'ল নিৰ্বাণ লাভ কৰা। 'নিৰ্বাণ' শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'নুমাই যোৱা' বা 'নিৰ্বাপিত হোৱা'।
তৃষ্ণাৰ বিনাশ: নিৰ্বাণ মানে জীৱনৰ সম্পূৰ্ণ বিনাশ নহয়, বৰঞ্চ লোভ, দ্বেষ আৰু মোহ আদি মানসিক কলুষতা আৰু অবিৰত কামনা-বাসনাৰ নিৰ্বাপন।
প্ৰকাৰভেদ: বৌদ্ধ পৰম্পৰাত নিৰ্বাণ দুটা পৰ্যায়ত বিভক্ত—
১/ সোপাধিশেষ নিৰ্বাণ: শৰীৰ থকা অৱস্থাতে চিত্তৰ পৰা সকলো ক্লেশ আৰু দুখ দূৰ কৰি লাভ কৰা জীৱনমুক্তি।
২/ অনুপাধিশেষ নিৰ্বাণ (পৰিনিৰ্বাণ): নিৰ্বাণপ্ৰাপ্ত ব্যক্তিৰ মৃত্যুৰ পিছত পুনৰ্জন্মৰ অন্ত পৰি ভৌতিক শৰীৰৰ সম্পূৰ্ণ অৱসান ঘটা।
নিৰ্বাণ হ'ল এক পৰম শান্তি, স্থিতপ্ৰজ্ঞ আৰু দুখহীন আধ্যাত্মিক অৱস্থা।
৫. জৈন দৰ্শনৰ কৰ্মতত্ত্বৰ এটি সংক্ষিপ্ত বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ: জৈন দৰ্শনৰ কৰ্মতত্ত্ব অতি মৌলিক আৰু অন্যান্য ভাৰতীয় দৰ্শনৰ তুলনাত ব্যতিক্ৰম। জৈনসকলৰ মতে কৰ্ম কোনো অদৃশ্য শক্তি নহয়, বৰঞ্চ ই এক সূক্ষ্ম ভৌতিক পদাৰ্থ (পুদ্গল)।
কৰ্মৰ প্ৰভাৱ: আত্মা যেতিয়া ক্ৰোধ, মায়া, লোভ আৰু মোহ আদি কষায়ৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়, তেতিয়া চুম্বকে লোৰ গুড়ি আকৰ্ষণ কৰাৰ দৰে আত্মাই সূক্ষ্ম কৰ্ম-পৰমাণুসমূহক নিজৰ ফালে টানি আনে।
কৰ্মৰ প্ৰকাৰ: কৰ্ম প্ৰধানকৈ দুবিধ—
১/ ঘাতীয়া কৰ্ম: যিয়ে আত্মাৰ স্বাভাৱিক গুণ যেনে জ্ঞান, দৰ্শন আৰু শক্তিক নষ্ট কৰে (যেনে: জ্ঞানাৱৰণীয়, দৰ্শনাৱৰণীয়)।
২/ অঘাতীয়া কৰ্ম: যিয়ে কেৱল বাহ্যিক জীৱনৰ স্থিতি নিৰ্ধাৰণ কৰে (যেনে: বেদনীয়, আয়ু, গোত্ৰ, নাম)।
কৰ্মৰ ফল ভোগ নকৰাকৈ কোনেও নিস্তাৰ নাপায় আৰু সকলো কৰ্মৰ অৱসান ঘটিলেহে মুক্তি সম্ভৱ।
৬. জৈন দৰ্শনত 'বন্ধন' আৰু 'মোক্ষ'ৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2023]
উত্তৰ:
বন্ধন (Bondage): জৈন দৰ্শন মতে আত্মা নিজৰ স্বৰূপত বিশুদ্ধ আৰু অনন্ত গুণসম্পন্ন। কিন্তু অজ্ঞতা আৰু আসক্তিৰ ফলত যেতিয়া সূক্ষ্ম কৰ্ম-পুদ্গল আত্মাৰ সৈতে লিপ্ত হয়, তেতিয়া আত্মা বন্ধনত পৰে। বন্ধনৰ ক্ৰমটো হ'ল— আসক্তিৰ সৃষ্টি (ভাৱ বন্ধন), আত্মালৈ কৰ্মৰ আগমন (আশ্ৰৱ), আৰু আত্মাৰ লগত কৰ্মৰ প্ৰকৃত সংযোজন (দ্ৰব্য বন্ধন)।
মোক্ষ (Liberation): সকলো পুদ্গল আৰু কৰ্মবন্ধনৰ পৰা আত্মাৰ চিৰস্থায়ী পৃথকীকৰণেই হ'ল মোক্ষ।
১/ সংবৰ: সংষম আৰু মহাব্ৰত পালনৰ দ্বাৰা নতুন কৰ্মৰ প্ৰৱেশ বন্ধ কৰা।
২/ নিৰ্জৰা: তপস্যাৰ দ্বাৰা পূৰ্বৰ পুঞ্জীভূত কৰ্ম নিঃশেষ কৰা।
কৰ্মৰ সম্পূৰ্ণ ক্ষয় হ'লে আত্মাই উৰ্ধ্বলৈ গতি কৰি 'সিদ্ধশিলা'ত অধিষ্ঠিত হয় আৰু 'অনন্ত চতুষ্টয়' (অনন্ত জ্ঞান, দৰ্শন, বীৰ্য আৰু সুখ) লাভ কৰে।
৭. জৈন দৰ্শনৰ পঞ্চমহাব্ৰত আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: জৈন দৰ্শনত আত্মশুদ্ধি আৰু মোক্ষ লাভৰ বাবে তপস্বী বা মুনিসকলে পালন কৰিবলগীয়া পাঁচটা কঠোৰ নিয়মক পঞ্চমহাব্ৰত বোলে:
অহিংসা (Ahimsa): কোনো জীৱকে কায়িক, মানসিক আৰু মৌখিকভাৱে হিংসা বা আঘাত নকৰা।
সত্য (Satya): ক্ষতিকাৰক বাক্য পৰিহাৰ কৰি সদা সত্য, প্ৰিয় আৰু সংযত কথা কোৱা।
অস্তেয় (Asteya): অনুমতি অবিহনে আনৰ কোনো বস্তু গ্ৰহণ নকৰা (চোৰ নকৰা)।
ব্ৰহ্মচৰ্য (Brahmacharya): সকলো প্ৰকাৰৰ ইন্দ্ৰিয়সুখ, ভোগ-বিলাস আৰু যৌন কামনা সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰা।
অপৰিগ্ৰহ (Aparigraha): কোনো ধৰণৰ পাৰ্থিৱ বস্তু, ধন-সম্পত্তি বা ভোগৰ সামগ্ৰী সঞ্চয় নকৰা।
৮. চার্বাক দৰ্শনৰ জ্ঞানতত্ত্ব বা প্ৰমাণতত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: চার্বাক জ্ঞানতত্ত্ব হ'ল সম্পূৰ্ণভাৱে প্ৰত্যক্ষবাদী (Empiricism)। তেওঁলোকৰ মতে—
একমাত্ৰ প্ৰমাণ প্ৰত্যক্ষ: ইন্দ্ৰিয়ৰ জৰিয়তে যি বস্তু আমি পোনপটীয়াকৈ অনুভৱ কৰোঁ, কেৱল সেয়াহে বাস্তৱ আৰু প্ৰামাণিক।
অনুমানৰ অস্বীকাৰ: অনুমান সত্য হ'বলৈ হ'লে হেতু আৰু সাধ্যৰ মাজত ব্যাপ্তি সম্পৰ্ক থাকিব লাগিব। কিন্তু বিশ্বৰ সকলো স্থান আৰু কালত এনে ব্যাপ্তি প্ৰত্যক্ষ কৰা অসম্ভৱ। গতিকে অনুমান অনিশ্চিত আৰু ভ্ৰমাত্মক হ'ব পাৰে।
শব্দ বা বেদৰ প্ৰামাণ্য খণ্ডন: চার্বাকসকলে বেদক অপৌৰুষেয় বুলি নামানে। তেওঁলোকৰ মতে বেদ পুৰোহিত শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থ আৰু জীৱিকা নিৰ্বাহৰ সৃষ্টি মাত্ৰ।
চার্বাকৰ মতে ইন্দ্ৰিয়াতীত জ্ঞান সম্ভৱ নহয়।
৯. চার্বাক দৰ্শনৰ অতিলৌকিক বা অতিপ্ৰাকৃতিক সত্তাৰ খণ্ডন আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: চার্বাকসকলে তেওঁলোকৰ প্ৰত্যক্ষবাদী দৃষ্টিভংগীৰে সকলো অতিপ্ৰাকৃতিক আৰু ধৰ্মীয় ধাৰণা খণ্ডন কৰিছে:
ঈশ্বৰৰ খণ্ডন: ঈশ্বৰ প্ৰত্যক্ষৰ বিষয় নহয়। জগতখন চাৰিটা ভৌতিক উপাদানৰ নিজা স্বভাৱৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হৈছে (স্বভাৱবাদ); ইয়াৰ বাবে কোনো ঈশ্বৰৰ প্ৰয়োজন নাই।
দেহাতীত আত্মাৰ খণ্ডন: দেহৰ বাহিৰে কোনো সুকীয়া আত্মা নাই। চৈতন্য দেহৰেই এক গুণ। মৃত্যুৰ লগে লগে দেহ পঞ্চভূতত বিলীন হোৱাৰ দৰে চৈতন্যও সমাপ্ত হয়।
পৰলোক আৰু পুনৰ্জন্মৰ খণ্ডন: স্বৰ্গ, নৰক বা পুনৰ্জন্মৰ কোনো প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ নাই। এইবোৰ পুৰোহিতসকলে সাধাৰণ মানুহক প্ৰতাৰণা কৰিবলৈ সৃষ্টি কৰা কল্পনাহে।
১০. চার্বাক দৰ্শনৰ নীতিতত্ত্ব বা সুখবাদ আলোচনা কৰা। [GU 2023]
উত্তৰ: চার্বাক নীতিতত্ত্বক স্থূল সুখবাদ (Crude Hedonism) বুলি কোৱা হয়। যিহেতু পৰলোক বা মোক্ষৰ কোনো অস্তিত্ব নাই, সেয়েহে বৰ্তমান জীৱনৰ সুখ উপভোগ কৰাই মানুহৰ চৰম লক্ষ্য হোৱা উচিত।
পুৰুষাৰ্থ বিচাৰ: পৰম্পৰাগত চাৰি পুৰুষাৰ্থৰ (ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ) ভিতৰত চার্বাকসকলে ধৰ্ম আৰু মোক্ষ সম্পূৰ্ণৰূপে নাকচ কৰে। তেওঁলোকৰ মতে 'কাম' (ইন্দ্ৰিয় সুখ) হৈছে জীৱনৰ মুখ্য উদ্দেশ্য আৰু 'অৰ্থ' (ধন) হৈছে সেই সুখ লাভৰ উপায়।
সুখৰ আদৰ্শ: মাছত কাঁটা থাকে বাবে কোনেও মাছ খোৱা ত্যাগ নকৰে নাইবা জন্তুৱে নষ্ট কৰিব পাৰে বুলি কোনেও শস্য নববায়। একেদৰে সুখৰ লগত সামান্য দুখ জড়িত থাকিলেও দুখ পৰিহাৰ কৰি সৰ্বোচ্চ সুখ লাভৰ যত্ন কৰিব লাগে। তেওঁলোকৰ মূল বাণী হ'ল— যেতিয়ালৈকে জীয়াই থাকা, সুখেৰে থাকা।
1-Mark Questions (15 Questions) :
1. Do the Cārvākas accept the authority of the Vedas? [GU 2024]
Answer: No, the Cārvākas completely reject the divine origin, infallibility, and authority of the Vedas.
2. According to Jainism, is liberation the annihilation of the soul? [GU 2023]
Answer: False; liberation (mokṣa) in Jainism is the complete dissociation of karmic matter from the soul, leading to its pure, pristine state, rather than its annihilation.
3. What is the only valid source of knowledge (pramāṇa) according to Cārvāka philosophy?
Answer: Perception (Pratyakṣa).
4. What does the doctrine of Anattāvāda (No-Soul) signify in Buddhism?
Answer: The rejection of any permanent, unchanging, and eternal substantial soul or self.
5. Name the Tri-ratna (Three Jewels) of Jainism.
Answer: Right Faith (Samyak Darśana), Right Knowledge (Samyak Jñāna), and Right Conduct (Samyak Cāritra).
6. With which Noble Truth is the Noble Eightfold Path associated in Buddhism?
Answer: The Fourth Noble Truth (The path leading to the cessation of suffering / Dukkha Nirodha Gāminī Paṭipadā).
7. Name the four primary elements of the universe recognized by the Cārvākas. [GU 2024]
Answer: Earth (Kṣiti), Water (Ap), Fire (Tejas), and Air (Marut).
8. What is the Buddhist doctrine asserting that all conditioned entities are transient and momentary?
Answer: The Doctrine of Momentariness (Kṣaṇikavāda or Anityavāda).
9. Which core epistemological doctrine in Jainism addresses the relativistic nature of judgments?
Answer: Syādvāda (the doctrine of conditioned predication).
10. Why do the Cārvākas reject 'Ether' (Ākāśa) as a fundamental material element?
Answer: Because ether cannot be perceived through sense perception; it is only inferred.
11. What is the Third Noble Truth of Buddhism? [GU 2024]
Answer: Dukkha Nirodha (The cessation of suffering is attainable).
12. How is Karma conceived in Jain philosophy?
Answer: As subtle, physical material particles (Karma-Pudgala) that adhere to the soul.
13. What is the central ethical principle of Cārvāka philosophy?
Answer: Materialistic Hedonism (Kāma or sensual pleasure is the supreme end of human life).
14. What are the primary causes of worldly bondage in Jainism?
Answer: Āsrava (inflow of karmic matter into the soul) and Kaṣāya (passions: anger, pride, deceit, and greed).
15. What is the literal meaning of the term Nirvāṇa in Buddhism?
Answer: "Blowing out" or "extinction" (specifically the extinction of the flames of desire, hatred, and delusion).
2-Mark Questions (~50 words each) (15 Questions) :
1. Name two Piṭakas of Buddhist canonical literature. [GU 2024]
Answer: Two primary Piṭakas of the Buddhist canon (Tripitaka) are:
Vinaya Piṭaka: Deals with the monastic rules, discipline, and code of conduct for monks and nuns.
Sutta Piṭaka: Contains the core doctrinal teachings, discourses, and sermons delivered by Gautama Buddha.
2. Name any two Great Vows (Mahāvratas) of Jainism. [GU 2023]
Answer: Two essential Mahāvratas prescribed for Jain ascetics are:
Ahiṃsā (Non-violence): Absolute non-injury to any living being in thought, word, and action.
Satya (Truthfulness): Speaking wholesome, harmless, and precise truth under all conditions.
3. What are the two types of bondage recognized in Jainism? [GU 2023]
Answer: Jainism divides bondage (Bandha) into two levels:
Bhāva-bandha (Internal Bondage): The mental modification or impure psychic state characterized by passions and attachments.
Dravya-bandha (Physical Bondage): The actual influx and interpenetration of material karmic particles into the soul (Jīva).
4. Name any four Khandhas (Aggregates) into which Buddhism analyzes an individual. [GU 2023]
Answer: Buddhism analyzes an empirical individual into five aggregates; four of them are:
Rūpa: Physical/material form.
Vedanā: Sensations or feelings (pleasant, unpleasant, neutral).
Saññā: Perceptions or conceptual recognition.
Saṅkhāra: Mental formations and volitional dispositions.
5. Why do the Cārvākas reject Inference (Anumāna) as an independent source of valid knowledge?
Answer: Cārvākas argue that inference relies entirely on Vyāpti (an unconditional universal relation between the middle term and the major term). Since Vyāpti cannot be established conclusively across all past, present, and future instances via direct perception, inference remains uncertain and unprovable.
6. What is the Buddhist concept of Impermanence (Anityatā / Kṣaṇikavāda)? [GU 2023]
Answer: Impermanence denotes that all conditioned phenomena are perpetually in flux. Nothing possesses an enduring essence or permanent core. Every entity arises in dependence on causes and perishes in the next instant, existing as an ongoing dynamic causal stream.
7. Distinguish between Āsrava and Saṃvara in Jain philosophy.
Answer:
Āsrava: The process through which subtle karmic matter flows toward and enters the soul due to bodily, verbal, and mental activities.
Saṃvara: The conscious stoppage or prevention of any new incoming karmic matter through self-restraint and moral vows.
8. How do the Cārvākas explain consciousness and the soul (Dehātma-vāda)?
Answer: Cārvākas reject an immaterial soul, equating the soul with the living body endowed with consciousness. Consciousness is an emergent quality arising from the specific material combination of the four elements (earth, water, fire, air), just as an intoxicating property emerges from fermented yeast.
9. Outline the first two Noble Truths of Buddhism. [GU 2024]
Answer:
Dukkha Satya: Life is pervaded by suffering; birth, aging, illness, separation from the pleasant, and union with the unpleasant are all suffering.
Dukkha Samudaya Satya: Suffering has an identifiable cause, which is rooted in craving (Taṇhā) and ignorance (Avidyā).
10. What is Nirjarā in Jain philosophy?
Answer: Nirjarā is the systematic purging, burning off, and exhaustion of previously accumulated karmic particles from the soul through the practice of rigorous austerities, penance (tapas), and mental discipline, paving the direct way to mokṣa.
11. What is the fundamental objective of Cārvāka ethics? [GU 2023]
Answer: Cārvāka ethics advocates psychological and ethical hedonism. Rejecting afterlife, karma, and liberation, it asserts that maximizing immediate sensory pleasure (Kāma) and minimizing pain in this single earthly life is the supreme goal of human existence.
12. Enumerate any four limbs of the Buddhist Eightfold Path (Aṣṭāṅgika Mārga).
Answer: Four essential factors of the Eightfold Path are:
Right View (Sammā Diṭṭhi)
Right Resolve (Sammā Saṅkappa)
Right Speech (Sammā Vācā)
Right Action (Sammā Kammanta).
13. What is the nature of Mokṣa in Jainism?
Answer: In Jainism, Mokṣa is the total liberation of the soul from all material karmas. Ascending to the apex of the universe (Siddhaśīlā), the liberated soul abides eternally in its pure state, possessing infinite knowledge, perception, power, and bliss (Ananta-Catuṣṭaya).
14. Explain the Cārvāka doctrine of Naturalism (Svabhāvavāda).
Answer: Svabhāvavāda asserts that the universe and its diverse phenomena are produced solely by the inherent nature and spontaneous mechanical interaction of the four material elements. There is no requirement for a conscious creator, transcendent God, or unseen moral destiny (Adṛṣṭa).
15. State the foundational formula of Dependent Origination (Pratītyasamutpāda).
Answer: The causal formula states: "Asmin sati idaṃ bhavati"—"When this exists, that comes to be; with the arising of this, that arises." It signifies that all phenomena arise strictly conditioned by antecedent causes and conditions, without any uncaused primary cause.
5-Mark Questions (~200 words each) :
1. Explain the Four Noble Truths (Catur-ārya-satya) of Buddhism. [GU 2024]
Answer: The Four Noble Truths form the diagnostic and therapeutic foundation of Gautama Buddha's philosophical teachings:
The Truth of Suffering (Dukkha): Worldly existence is inherently characterized by dissatisfaction, transience, and pain. Birth, old age, disease, death, sorrow, and despair are inescapable features of conditioned life. Even empirical pleasure is fleeting and therefore inherently suffering (Pariṇāma-dukkha).
The Truth of the Origin of Suffering (Samudaya): Suffering does not arise uncaused; its root cause is craving (Taṇhā)—the thirst for sensual gratification, existence, and annihilation—fed by primal ignorance (Avidyā) regarding the true nature of reality.
The Truth of the Cessation of Suffering (Nirodha): Because suffering depends on causes, removing the cause eliminates the effect. Complete eradication of craving and ignorance leads to Nirvāṇa, the total cessation of suffering and rebirth.
The Truth of the Path (Mārga): The practical method for realizing Nirvāṇa is the Middle Way, formulated as the Noble Eightfold Path (Aṣṭāṅgika Mārga). It systematically covers ethical conduct (Śīla), mental discipline (Samādhi), and intuitive wisdom (Prajñā).
2. Critically examine the Buddhist Doctrine of Impermanence (Anityavāda / Kṣaṇikavāda). [GU 2023]
Answer: The Buddhist doctrine of impermanence maintains that all compounded and conditioned things are devoid of permanence, enduring substance, or static identity. Reality is dynamic process rather than static being.
The Criterion of Existence: Early Buddhism links reality to dynamic causal efficacy (Arthakriyākāritva). An entity is real if and only if it produces an effect. A permanent, unchanging entity cannot produce effects either sequentially (since its nature does not alter across moments) or simultaneously (which would exhaust its efficacy). Thus, existence is intrinsically momentary (kṣaṇika).
The Metaphor of the River and Flame: To illustrate this continuous flux, Buddhism uses the analogy of a flowing river and a burning lamp flame. A river appears continuous, yet every drop of water passing a given point is entirely new each second. Similarly, a flame is a succession of vanishing combustion events rather than a single enduring entity.
Doctrinal Significance: Kṣaṇikavāda provides the metaphysical foundation for non-attachment. Recognizing that all objects of desire and the self itself perish at every instant dismantles clinging, eliminating the existential basis of suffering.
3. Discuss the Buddhist Doctrine of No-Soul (Anattāvāda).
Answer: Anattāvāda (or Anātmavāda) is one of the most distinctive doctrines of Buddhism, rejecting the Upanishadic concept of a permanent, indivisible, and immortal self (Ātman).
Deconstruction into Aggregates (Pañcaskandha): Buddhism asserts that what is empirically called a "person" or "self" is not a unified metaphysical substance, but an interdependent cluster of five ever-changing psycho-physical aggregates:
Rūpa (Material form and body)
Vedanā (Affective feelings and sensations)
Saññā (Cognitive perceptions and labels)
Saṅkhāra (Volitional drives, habits, and mental formations)
Viññāṇa (Flow of conscious awareness).
The Chariot Analogy: As detailed in the Milindapañha, just as the word "chariot" is merely a conventional designation for an assembly of wheels, axle, chassis, and pole, the term "individual" is merely a practical label for the operational collection of the five skandhas. There is no ghost in the machine.
Soteriological Value: Believing in an enduring "I" generates egoism, possessiveness ("mine"), craving, and suffering. Realizing the truth of Anattā dispels ego-delusion and unlocks spiritual freedom.
4. Explain the concept and dimensions of Nirvāṇa in Buddhism. [GU 2024]
Answer: In Buddhist philosophy, Nirvāṇa is the ultimate soteriological goal, marking the final liberation from the cycle of birth, death, and rebirth (Saṃsāra).
Nature of Nirvāṇa: Etymologically meaning "to extinguish," Nirvāṇa is not the metaphysical destruction of existence or nihilistic void, but the total extinction of the three fires of delusion: greed (lobha), hatred (dosa), and ignorance (moha). It represents the unconditioned state (Asaṅkhata Dhātu), transcendent of ordinary space, time, and conceptual relativity.
Two Stages of Nirvāṇa:
Sopādhiśeṣa-Nirvāṇa (Nirvāṇa with remainder): Achieved during one's lifetime (as by the Buddha under the Bodhi tree). Mental defilements are permanently uprooted, producing profound peace and enlightenment, while the physical body and sensory faculties continue to function until life ends.
Anupādhiśeṣa-Nirvāṇa / Parinirvāṇa (Nirvāṇa without remainder): Realized at the biological death of an enlightened being (Arhat). The psycho-physical aggregates dissolve entirely without generating future rebirth, bringing an absolute end to conditioned existence.
Nirvāṇa is the realization of supreme peace, unshakeable freedom, and transcendent insight.
5. Provide a systematic account of the Jaina Theory of Karma.
Answer: Jainism presents a unique, realistic, and mechanistic understanding of Karma, viewing it not merely as an abstract principle or unseen force, but as fine, physical material substance (Karma-Pudgala).
Mechanism of Influx: The soul (Jīva) is inherently pure, luminous, and omniscient. However, when the soul acts through body, speech, and mind under the influence of passions (Kaṣāyas like anger, pride, deceit, and greed), a psychic stickiness is produced. This attracts subtle material karmic particles from the cosmos, which infiltrate and coat the soul like dust on a moist cloth.
Classification of Karmas: Karmas are divided into eight categories grouped under two major divisions:
Ghātiyā Karmas (Obscuring): Directly obscure the soul's intrinsic spiritual capacities—such as Jñānāvaraṇīya (obscuring knowledge), Darśanāvaraṇīya (obscuring perception), Mohanīya (deluding moral will), and Antarāya (obstructing energy).
Aghātiyā Karmas (Non-obscuring): Determine the physical circumstances of embodiment—including Vedanīya (feeling), Nāma (body type), Gotra (status), and Āyus (lifespan).
Liberation: Absolute freedom demands the prevention of new karmas (Saṃvara) and the thorough burning off of past karmas (Nirjarā).
6. Explain the concepts of Bondage (Bandha) and Liberation (Mokṣa) in Jain Philosophy. [GU 2023]
Answer:
The Concept of Bondage (Bandha): In Jain metaphysics, bondage is the union of the conscious soul (Jīva) with unconscious, material karmic matter (Ajīva/Pudgala). Ignorance and passions cause an influx (Āsrava) of karmic atoms that adhere to the soul. This bondage is twofold: Bhāva-bandha (the subjective mental defilement) and Dravya-bandha (the objective material binding of karmic particles to the soul). Consequently, the soul remains trapped in empirical transmigratory life (Saṃsāra).
The Process of Liberation (Mokṣa): Liberation is the complete, irreversible dissociation of the soul from all karmic matter. It is achieved through a systematic two-stage spiritual practice:
Saṃvara: Halting the inflow of fresh karmas by observing vows, vigilance, and moral discipline.
Nirjarā: Eliminating and consuming existing, stored karmas through internal and external austerities (Tapas).
The State of Mukti: Upon complete purification, the soul regains its natural state of Ananta-Catuṣṭaya (Infinite Knowledge, Vision, Power, and Bliss). Being lighter than matter, it ascends to the highest realm of existence (Siddhaśīlā) to reside in eternal, omniscient isolation (Kaivalya).
7. Examine the Jaina Doctrine of Five Great Vows (Pañca-Mahāvratas). [GU 2024]
Answer: The Pañca-Mahāvratas represent the supreme ethical code in Jainism, observed rigorously and unconditionally by monks and nuns to halt karmic accumulation and attain spiritual purification:
Ahiṃsā (Non-Violence): The cardinal vow of Jainism. It requires total non-injury toward all living entities—from complex beings to microscopic life—committed directly, caused through others, or consented to, across thought, speech, and physical action.
Satya (Truthfulness): Speaking uncompromised truth that is noble, wholesome, and free from anger, greed, or fear. Silence is prescribed when speaking the truth might cause harm to innocent beings.
Asteya (Non-Stealing): Never taking anything belonging to others without their explicit consent, encompassing intellectual, physical, and material property.
Brahmacarya (Celibacy/Chastity): Complete renunciation of all sexual activities, sensory indulgences, and lustful thoughts, redirecting psychic energy inward toward the self.
Aparigraha (Non-Possession/Non-Attachment): Complete detachment from and renunciation of all worldly possessions, wealth, and material ties, eliminating the psychological roots of greed and exploitation.
8. Explain the Epistemological Position (Pramāṇa-vāda) of Cārvāka Philosophy. [GU 2024]
Answer: The Cārvāka school advances a radical, thoroughgoing empiricism, asserting that direct sensory perception (Pratyakṣa) is the only valid source of knowledge (Pramāṇa).
Primacy of Perception: Knowledge is valid only when verified directly by the external senses (Bāhya-pratyakṣa) or internal perception (Mānasa-pratyakṣa). What cannot be perceived through the senses cannot be philosophically affirmed as real.
Refutation of Inference (Anumāna-khaṇḍana): Cārvākas argue that inference depends on establishing an unconditional, invariant relation (Vyāpti) between the middle term (Hetu, e.g., smoke) and the major term (Sādhya, e.g., fire). However:
Perception cannot observe all instances of smoke and fire across past, present, and future.
Using inference to prove Vyāpti causes infinite regress (Anavasthā).
Testimony cannot guarantee it without falling into circular reasoning. Hence, inference is merely an unverified psychological expectation.
Rejection of Testimony (Śabda-khaṇḍana): Verbal testimony is not an independent pramāṇa. Testimony by fallible humans is unreliable, while the Vedas are human contrivances filled with contradictions, redundancies, and falsehoods designed for priestly livelihood.
9. Discuss the Cārvāka Rejection of Transcendental and Metaphysical Entities.
Answer: Rooted in radical empiricism, the Cārvāka school systematically dismantles all metaphysical and supernatural concepts central to orthodox Indian traditions:
Rejection of God (Īśvara): God is unperceivable and therefore non-existent. The creation, maintenance, and destruction of the world do not require a cosmic designer. Material elements combine and dissolve according to their own inherent, spontaneous nature (Svabhāva).
Rejection of an Immortal Soul (Ātman): There is no independent, immaterial soul that survives bodily death. Consciousness is merely an emergent epiphenomenon of the physical body, dissolving completely when the body perishes into its four constituent elements.
Rejection of Afterlife, Heaven, and Hell (Paraloka): Because there is no surviving soul, concepts of transmigration, rebirth, heaven (Svarga), and hell (Naraka) are pure fictions concocted by scriptures to exploit the gullible.
Rejection of Unseen Moral Merit (Adṛṣṭa/Karma): There is no cosmic moral law rewarding virtue or punishing vice. Causality is purely physical and mechanical.
10. Discuss the Ethical Outlook and Hedonism of Cārvāka Philosophy. [GU 2023]
Answer: Cārvāka ethics is characterized by rational materialism and psychological-ethical hedonism, summarized by the maxim: "Live happily as long as you live; borrow money and drink clarified butter (ghee); once the body is reduced to ashes, how can it ever return?"
Revaluation of the Puruṣārthas: Of the four traditional human goals (Dharma, Artha, Kāma, Mokṣa), Cārvāka rejects Dharma (religious rituals) and Mokṣa (liberation) as illusory. It recognizes Kāma (sensory and aesthetic pleasure) as the supreme end of human existence, with Artha (material wealth) serving as the practical means to secure that pleasure.
Realistic Hedonism: Cārvāka does not advocate reckless indulgence that invites ruin, but sensible enjoyment. In response to the ascetic objection that earthly pleasure is always mixed with pain, Cārvākas argue that sensible people do not throw away grain simply because it is covered in husk, nor do they refuse to eat fish because of bones.
Secular Realism: One should minimize pain and maximize present empirical happiness, living an enlightened, rational life free from superstitious fear of the afterlife.