অধ্যায়ঃ ৭
নিয়ন্ত্রণ আৰু সমন্বয়
MAIN CONTENT
প্ৰশ্নাৱলী :
১. প্রতীপ ক্ৰিয়া আৰু খোজ কঢ়াৰ মাজত পার্থক্য কি?
উত্তৰ:
| বৈশিষ্ট্য | প্ৰতীপ ক্ৰিয়া (Reflex Action) | খোজ কঢ়া (Walking) |
| প্ৰকাৰ | ই এক অনৈচ্ছিক আৰু স্বতঃস্ফূর্ত ক্ৰিয়া । | ই এক ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া । |
| নিয়ন্ত্ৰণ কেন্দ্ৰ | ই প্ৰধানকৈ স্নায়ুৰজ্জু (Spinal Cord) ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয় । | ই মগজু (Brain) ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয় । |
| গতি | ই অতি ক্ষিপ্ৰ আৰু তাৎক্ষণিক । | ই প্ৰতীপ ক্ৰিয়াতকৈ মন্থৰ । |
| চিন্তা-ভাৱনা | ইয়াত কোনো সচেতন চিন্তা-ভাৱনাৰ প্ৰয়োজন নহয় । | ই মগজুৰ সচেতন চিন্তা আৰু নিৰ্দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে । |
| উদ্দেশ্য | ই শৰীৰক জৰুৰীকালীন বিপদৰ পৰা ৰক্ষা কৰে (যেনে: গৰম বস্তুত হাত লাগিলে আঁতৰাই অনা) । | ই এক নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যত উপনীত হ'বলৈ কৰা কাৰ্য । |
২. দুটা নিউৰনৰ মাজৰ সংযোগী পথ বা চাইনেপছত কি ঘটে?
উত্তৰ: চাইনেপছত এটা স্নায়ুকোষৰ এক্সনৰ প্ৰান্তীয় শাখাৰ পৰা কিছুমান ৰাসায়নিক পদাৰ্থ মুক্ত হয় । এই ৰাসায়নিক পদাৰ্থবোৰ খালী ঠাইখিনিৰ মাজেদি পাৰ হৈ গৈ নিকটৱৰ্তী আনটো স্নায়ুকোষৰ ডেনড্রাইটত বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ সৃষ্টি কৰে ।
৩. মগজুৰ কোন অংশই দেহ লৰচৰ আৰু সমতা ৰক্ষা কৰাত অংশ লয়?
উত্তৰ: মগজুৰ পশ্চাৎ মস্তিস্কৰ অন্তৰ্গত চেৰিবেলাম (Cerebellum) নামৰ অংশই শৰীৰৰ ভংগীমা আৰু সমতা ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে ।
৪. আমি ধূপকাঠিৰ গোন্ধ কেনেকৈ লওঁ?
উত্তৰ: আমাৰ নাকত থকা ঘ্ৰাণসংগ্ৰাহী কোষবোৰে ধূপকাঠিৰ গোন্ধ চিনাক্ত কৰে । এই বাৰ্তা সংবেদী স্নায়ুৰ জৰিয়তে মগজুৰ প্ৰমস্তিস্কত থকা ঘ্ৰাণ কেন্দ্ৰলৈ প্ৰেৰিত হয় আৰু মগজুৱে সেই বাৰ্তা বিশ্লেষণ কৰি আমাক গোন্ধৰ অনুভূতি দিয়ে ।
৫. প্রতীপ ক্ৰিয়াত মগজুৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: প্রতীপ ক্ৰিয়া প্ৰধানকৈ স্নায়ুৰজ্জুৰ দ্বাৰা অতি খৰতকীয়াকৈ সম্পন্ন হয় । ইয়াত মগজুৰ কোনো সক্ৰিয় ভূমিকা নাথাকে যদিও প্ৰক্ৰিয়াটো ঘটি যোৱাৰ পিছত এই তথ্য মগজুলৈ প্ৰেৰিত হয় যাতে মগজুৱে পৰিৱেশৰ পৰিঘটনাবোৰৰ বাৰ্তা পাই থাকে ।
প্ৰশ্নাৱলী :
১. উদ্ভিদৰ সঞ্জীবনী পদাৰ্থ (Plant Hormone) বিলাক কি কি?
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ প্ৰধান সঞ্জীবনী পদাৰ্থ বা হৰম'নবোৰ হ'ল— অক্সিন (Auxin), জিবাৰেলিন (Gibberellin), চাইট'কাইনিন (Cytokinin) আৰু এবচাইচিচ্ এচিড (Abscisic Acid) ।
২. নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন পৰিঘটনাটো কাণ্ডৰ কুমলীয়া আগৰ পোহৰৰ দিশত গতি কৰা পৰিঘটনাটোৰ মাজত কি পার্থক্য আছে?
উত্তৰ: নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন হ’ল এক ক্ষিপ্ৰ সঁহাৰি যিটো বৃদ্ধিৰ লগত জড়িত নহয় (বৃদ্ধি নিৰপেক্ষ চলন) আৰু ই কোষৰ পানীৰ পৰিমাণ সালসলনি কৰি ঘটে । আনহাতে, কাণ্ডৰ পোহৰৰ দিশত গতি কৰা পৰিঘটনাটো এক ধীৰ প্ৰক্ৰিয়া যিটো বৃদ্ধিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু হৰম'নৰ (অক্সিন) দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয় ।
৩. উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত অৰিহনা যোগোৱা এবিধ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: অক্সিন (Auxin) হ'ল এবিধ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ যি কোষে দীঘল হোৱাত সহায় কৰি উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত অৰিহনা যোগায় ।
৪. কোনো এক আধাৰত চাৰিওপাশে আকৰ্ষৰ বৃদ্ধিত অক্সিনে কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰ: যেতিয়া আকৰ্ষই কোনো আধাৰ স্পৰ্শ কৰে, তেতিয়া স্পৰ্শ কৰি থকা অংশৰ পৰা অক্সিন হৰম'ন আঁতৰি গৈ আধাৰৰ স্পৰ্শ নথকা অংশত জমা হয় । ইয়াৰ ফলত স্পৰ্শ নথকা অংশটোৰ কোষবোৰ খৰকৈ বৃদ্ধি পায় আৰু আকৰ্ষডাল আধাৰটোৰ চাৰিওপাশে পাক খাই বগাই যাব পাৰে ।
৫. জলানুবেগী (Hydrotropism) ৰ পৰীক্ষা মূলক আৰ্হি এটা প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ: এটা চচাল পাত্ৰত কিছু শুকান মাটি লৈ তাৰ এফালে এটা সৰু পানীৰ পাত্ৰ পুতি থৈ কিছুমান অংকুৰিত বীজ সিঁচি দিলে দেখা যাব যে শিপাবোৰ পানীৰ পাত্ৰটোৰ দিশত ধাৱিত হৈছে । ইয়েই প্ৰমাণ কৰে যে শিপাৰ চলন পানীৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয় ।
প্ৰশ্নাৱলী :
১. প্ৰাণীদেহৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় কেনেকৈ সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: প্ৰাণীদেহৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় অন্তঃস্রাবী গ্রন্থিসমূহৰ পৰা নিঃসৰিত হৰম'নৰ জৰিয়তে সংঘটিত হয় । এই হৰম'নবোৰ পোনপটীয়াকৈ তেজত মিহলি হৈ নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য অংগলৈ গৈ শৰীৰৰ বিভিন্ন বিপাকীয় ক্ৰিয়া আৰু বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে ।
২. আয়ডিন পুষ্ট লৱণ খোৱাটো কিয় আৱশ্যক?
উত্তৰ: থাইৰয়েড গ্ৰন্থিয়ে থাইৰক্সিন হৰম'ন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আয়ডিনৰ প্ৰয়োজন হয় । খাদ্যত আয়ডিনৰ অভাৱ হ’লে থাইৰক্সিনৰ উৎপাদন কমি যায়, যাৰ ফলত গৰল (Goitre) ৰোগ হ’ব পাৰে । সেয়ে আয়ডিন পুষ্ট লৱণ খোৱাটো আৱশ্যক।
৩. আমাৰ দেহৰ তেজত এড্ৰিনেলিনৰ নিঃসৰণ ঘটিলে দেহত কেনে প্ৰতিক্ৰিয়া হয়?
উত্তৰ: এড্ৰিনেলিন নিঃসৰণ হ'লে হৃদস্পন্দন বৃদ্ধি পায় । ইয়াৰ ফলত পেশীসমূহলৈ অক্সিজেনৰ যোগান বাঢ়ে, পাচনতন্ত্ৰ আৰু ছাললৈ তেজৰ প্ৰবাহ কমি যায় আৰু কংকাল পেশীলৈ তেজৰ প্ৰবাহ বাঢ়ে । লগতে শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ হাৰো বৃদ্ধি পায়, যিয়ে দেহক যিকোনো জৰুৰীকালীন অৱস্থাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে ।
৪. কিছুমান ডায়েবেটিচ ৰোগীক ইনচুলিনৰ বেজী দিয়া হয় কিয়?
উত্তৰ: ইনচুলিন হৰম'নে তেজত গ্লুক'জৰ মাত্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি ৰাখে । ডায়েবেটিচ ৰোগীৰ দেহত পৰ্যাপ্ত ইনচুলিন উৎপন্ন নোহোৱাৰ বাবে তেজত চেনিৰ মাত্ৰা অত্যাধিক বাঢ়ি যায় । এই মাত্ৰা স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ আনিবলৈ তেওঁলোকক বাহিৰৰ পৰা ইনচুলিন বেজী দিয়া হয় ।
অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. তলত উল্লেখ কৰা কোনবিধ উদ্ভিদৰ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ?
(a) ইনচুলিন
(b) থাইৰ’ক্সিন
(c) অ’ৱেষ্ট্ৰজেন
(d) চাইট’কাইনিন
উত্তৰ: (d) চাইট’কাইনিন।
২. দুটা নিউৰণৰ মাজৰ ফাঁকটোক কি বুলি কয়?
(a) ডেনড্ৰাইট
(b) চাইনেপচ্
(c) এক্সন
(d) প্ৰেৰণা
উত্তৰ: (b) চাইনেপচ্।
৩. মগজুৱে কি কাম কৰে?
(a) ভাৱ আৰু চিন্তা কৰা
(b) হৃদপিণ্ড স্পন্দন নিয়ন্ত্ৰণ
(c) দেহৰ সমতা ৰক্ষা
(d) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰ: (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা।
৪. আমাৰ দেহৰ গ্ৰাহক অংগৰ কাম কি? গ্ৰাহক অংগই যথোপযুক্তভাবে কাম নকৰিলে কেনে পৰিস্থিতি হ'ব ভাবাচোন। ইয়াৰ ফলত কি সমস্যা হ'ব পাৰে?
উত্তৰ: গ্ৰাহক অংগবোৰে বাহ্যিক পৰিৱেশৰ পৰা বিভিন্ন বাৰ্তা বা উদ্দীপনা (যেনে— তাপ, শব্দ, সোৱাদ, গোন্ধ আদি) সংগ্ৰহ কৰে। যদি গ্ৰাহক অংগই সঠিকভাৱে কাম নকৰে, তেন্তে আমাৰ দেহটোৱে পৰিৱেশৰ পৰিবৰ্তনবোৰ ধৰা পেলাব নোৱাৰিব। ইয়াৰ ফলত বিপদজনক পৰিস্থিতিৰ পৰা (যেনে— গৰম বস্তু স্পৰ্শ কৰিলে অনুভৱ নোহোৱা) নিজকে ৰক্ষা কৰিবলৈ আমি অক্ষম হ'ম আৰু দেহৰ নিয়ন্ত্ৰণ তথা সমন্বয় ব্যৱস্থা ব্যাহত হ’ব।
৫. নিউৰন গঠনৰ এটা চিত্ৰ আঁকা। ইয়াৰ কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যসমূহ হ’ল:
ডেনড্ৰাইটৰ জৰিয়তে নিকটৱৰ্তী কোষৰ পৰা স্নায়ু বাৰ্তা বা উদ্দীপনা সংগ্ৰহ কৰা।
সংগৃহীত উদ্দীপনাক বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণা হিচাপে কোষদেহৰ পৰা এক্সনৰ মাজেদি ইয়াৰ শেষ প্ৰান্তলৈ কঢ়িয়াই নিয়া।
এক্সনৰ প্ৰান্তীয় শাখাৰ পৰা ৰাসায়নিক পদাৰ্থ মুক্ত কৰি চাইনেপচৰ মাজেৰে অন্য এটা স্নায়ুকোষলৈ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰা।
৬. উদ্ভিদৰ পোহৰানুবেগী প্ৰতিক্ৰিয়া কেনেকৈ সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ কাণ্ডৰ আগ অংশত অক্সিন নামৰ এবিধ সঞ্জীৱনী পদাৰ্থ সংশ্লেষণ হয়। যেতিয়া উদ্ভিদৰ এফালে পোহৰ পৰে, তেতিয়া অক্সিনবোৰ পোহৰ নপৰা ছাঁ থকা অংশলৈ ব্যাপন ঘটে। পোহৰ নপৰা অংশত অক্সিনৰ গাঢ়তা বাঢ়ি যোৱাৰ বাবে সেই অংশৰ কোষবোৰ বেছি দীঘল হয় আৰু কাণ্ডটো পোহৰৰ ফালে ভাঁজ লৈ গতি কৰে।
৭. স্নায়ুৰজ্জুত আঘাট হ'লে কেনে বাৰ্তাত ব্যাঘাত ঘটে?
উত্তৰ: স্নায়ুৰজ্জু মগজু আৰু দেহৰ বিভিন্ন অংশৰ মাজৰ সংযোগ পথ। ইয়াত আঘাট হ’লে নিম্নলিখিত বাৰ্তাসমূহ ব্যাহত হ’ব:
প্ৰতীপ ক্ৰিয়া বা স্বতুল্য ক্ৰিয়াৰ বাৰ্তাবোৰ মগজুলৈ নাযাব বা প্ৰতিফলিত নহ’ব।
দেহৰ বিভিন্ন অংগৰ পৰা মগজুলৈ যোৱা সংজ্ঞাবাহী বাৰ্তা আৰু মগজুৰ পৰা পেশীলৈ অহা আজ্ঞাবাহী বাৰ্তাৰ চলাচল বন্ধ হৈ যাব।
৮. উদ্ভিদৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় কেনেদৰে সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ ৰাসায়নিক সমন্বয় বিভিন্ন উদ্ভিদ হৰমন বা সঞ্জীৱনী পদাৰ্থৰ জৰিয়তে সংঘটিত হয়। এই হৰমনবোৰ (যেনে— অক্সিন, জিবাৰেলিন, চাইট'কাইনিন আদি) উৎপন্ন হোৱা স্থানৰ পৰা ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়াৰে কাৰ্যকৰী স্থানলৈ যায় আৰু উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, বিকাশ তথা উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনোৱা কাৰ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
৯. জীৱদেহৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ কাৰণে কি প্রয়োজন?
উত্তৰ: বহুকোষী জীৱৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ বাবে অতি দক্ষতাসম্পন্ন স্নায়ু কলা আৰু পেশী কলাৰ লগতে ৰাসায়নিক দ্ৰব্য বা হৰমনৰ প্ৰয়োজন। প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (মগজু আৰু স্নায়ুৰজ্জু) আৰু অন্তঃস্ৰাৱী তন্ত্ৰই এই কাৰ্য কৰে।
১০. ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আৰু প্ৰতীপ ক্ৰিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্য কেনেকৈ উলিয়াবা?
উত্তৰ:
| বৈশিষ্ট্য | ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া | প্ৰতীপ ক্ৰিয়া |
| নিয়ন্ত্ৰণ | এইবোৰ মগজুৰ দ্বাৰা সজ্ঞানে নিয়ন্ত্ৰিত হয়। | এইবোৰ স্বয়ংক্ৰিয় আৰু মগজুৰ সজ্ঞানে চিন্তা নকৰাকৈ ঘটে। |
| গতি | ই তুলনামূলকভাৱে মন্থৰ। | ই অতি ক্ষিপ্ৰ আৰু তাৎক্ষণিক। |
| উদাহৰণ | লিখা, কথা কোৱা, খোজ কঢ়া। | গৰম বস্তুত হাত লাগিলে আঁতৰাই অনা। |
১১. প্ৰাণীৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সমন্বয়ৰ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ আৰু হৰম'নৰ ক্ৰিয়াৰ মাজত তুলনামূলক আলোকপাত কৰা।
উত্তৰ:
স্নায়ুতন্ত্ৰ: স্নায়ুতন্ত্ৰই বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ (electrical impulse) জৰিয়তে বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে, যি অতি ক্ষিপ্ৰ কিন্তু ইয়াৰ প্ৰভাৱ ক্ষণস্থায়ী। ই কেৱল স্নায়ু কলাৰ লগত সংলগ্ন কোষবোৰলৈহে বাৰ্তা পঠিয়াব পাৰে।
হৰমন: হৰমন হ’ল ৰাসায়নিক মাধ্যম। ই তেজৰ জৰিয়তে সঞ্চাৰিত হয় বাবে ইয়াৰ গতি মন্থৰ, কিন্তু ই দেহৰ প্ৰতিটো কোষলৈ বাৰ্তা কঢ়িয়াব পাৰে আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ বেছি সময় স্থায়ী হয়।
১২. নিলাজী বনৰ পাতৰ চলনৰ লগত আমাৰ ভৰিৰ চলনৰ আচৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ:
| বৈশিষ্ট্য | নিলাজী বনৰ পাতৰ চলন | আমাৰ ভৰিৰ চলন |
| প্ৰকাৰ | ই এক অনৈচ্ছিক আৰু বাহ্যিক উদ্দীপনাৰ প্ৰতি জনোৱা তাৎক্ষণিক সঁহাৰি । | ই এক ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া যি মগজুৰ সজ্ঞানে লোৱা সিদ্ধান্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে । |
| নিয়ন্ত্ৰণকাৰী তন্ত্ৰ | ইয়াত কোনো স্নায়ুতন্ত্ৰ বা বিশেষ কলা নাথাকে । | ই কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰ (মগজু আৰু স্নায়ুৰজ্জু)ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয় । |
| তথ্য স্থানান্তৰণ | বৈদ্যুতিক-ৰাসায়নিক মাধ্যমৰ যোগেদি এটা কোষৰ পৰা আন এটা কোষলৈ বাৰ্তা সঞ্চাৰিত হয় । | স্নায়ুকোষৰ মাজেদি অতি খৰতকীয়া বৈদ্যুতিক প্ৰেৰণাৰ দ্বাৰা বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰা হয় । |
| চলনৰ কৌশল | কোষত থকা পানীৰ পৰিমাণৰ তাৰতম্য ঘটি কোষবোৰ স্ফীত বা শ্লথ হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ আকাৰ সলনি হয় । | পেশীকোষত থকা বিশেষ প্ৰ'টিনৰ আকৃতি আৰু সজ্জা সলনি হোৱাৰ ফলত পেশীৰ সংকোচন ঘটে আৰু চলন সম্পন্ন হয় । |
| উদ্দেশ্য | ই সাধাৰণতে আত্মৰক্ষা বা বাহ্যিক স্পৰ্শৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাবলৈ কৰা এক প্ৰতিক্ৰিয়া । | ই কোনো নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ বা কোনো নিৰ্দিষ্ট কাৰ্য সম্পাদন কৰিবলৈ কৰা ঐচ্ছিক গতি । |