অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. "প্ৰতিৰোধাত্মক মতবাদে মৃত্যুদণ্ড সমৰ্থন কৰে।"— উক্তিটো শুদ্ধনে? [GU 2025]
উত্তৰ: হয়, উক্তিটো শুদ্ধ।
২. "Thou oughtest, therefore thou canst." এই উক্তিৰ লগত জড়িত দাৰ্শনিকজনৰ নাম কি? [GU 2025]
উত্তৰ: ইমানুৱেল কাণ্ট (Immanuel Kant)।
৩. "চকুৰ বিনিময়ত চকু, দাঁতৰ বিনিময়ত দাঁত" (An eye for an eye, a tooth for a tooth)— এই নীতিটো শাস্তিৰ কোনটো মতবাদৰ মূল ভেটি?
উত্তৰ: প্ৰতিশোধমূলক বা প্ৰতিফলনমূলক মতবাদ (Retributive Theory)।
৪. কাৰাগাৰক অপৰাধীৰ শাস্তিৰ স্থান নহয়, "সংশোধনাগাৰ বা নৈতিক চিকিৎসালয়" বুলি গণ্য কৰা মতবাদটো কি?
উত্তৰ: শাস্তিৰ সংশোধনাত্মক মতবাদ (Reformative Theory)।
৫. নিয়তিবাদ (Determinism) অনুসৰি মানুহৰ ইচ্ছা আৰু ক্ৰিয়া কিহৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰিত?
উত্তৰ: কাৰ্যকাৰণ নিয়ম (Law of Causality) আৰু পূৰ্ববৰ্তী পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থাৰ দ্বাৰা।
৬. নৈতিক দায়িত্ব বা দায়বদ্ধতাৰ (Moral Responsibility) অপৰিহাৰ্য পূৰ্বচৰ্ত কি?
উত্তৰ: ইচ্ছাৰ স্বাধীনতা (Freedom of Will)।
৭. 'Applied Ethics' নামৰ প্ৰখ্যাত গ্ৰন্থখনৰ সম্পাদক কোন?
উত্তৰ: পিটাৰ চিংগাৰ (Peter Singer)।
৮. শাস্তিৰ প্ৰতিৰোধমূলক বা প্ৰতিৰোধাত্মক মতবাদ (Deterrent/Preventive Theory) কেনেধৰণৰ নৈতিক দৃষ্টিভংগীৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
উত্তৰ: উপযোগিতাবাদী বা পৰিণতিবাদী দৃষ্টিভংগীৰ ওপৰত।
৯. কাণ্ট আৰু হেগেলে শাস্তিৰ কোনটো মতবাদ সমৰ্থন কৰে?
উত্তৰ: প্ৰতিশোধমূলক বা প্ৰতিফলনমূলক মতবাদ (Retributive Theory)।
১০. কঠোৰ প্ৰতিশোধবাদ (Rigoristic Retributivism) আৰু নমনীয় প্ৰতিশোধবাদৰ (Mollified Retributivism) মাজত কোনে শাস্তিৰ পৰিমাণ অপৰাধৰ সমান হোৱাৰ পোষকতা কৰে?
উত্তৰ: কঠোৰ প্ৰতিশোধবাদে (Rigoristic Retributivism)।
১১. পেছাগত জীৱনত নিজৰ ব্যক্তিগত স্বাৰ্থ আৰু আনুষ্ঠানিক কৰ্তব্যৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা সংঘাতক কি বোলা হয়?
উত্তৰ: স্বাৰ্থৰ সংঘাত বা বিৰোধিতা (Conflict of Interest)।
১২. যেতিয়া দুটা সমানে গুৰুত্বপূৰ্ণ নৈতিক কৰ্তব্যৰ মাজত বিৰোধ উপস্থিত হয়, তেতিয়া সৃষ্টি হোৱা সংকটক কি বোলে?
উত্তৰ: নৈতিক সংঘাত বা কৰ্তব্যৰ সংঘাত (Moral Dilemma / Conflict of Duties)।
১৩. 'Ethics' গ্ৰন্থখনৰ প্ৰণেতা ডব্লিউ. কে. ফ্ৰাংকেনাৰ (W. K. Frankena) মতে নৈতিক বাধ্যবাধকতা কাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল?
উত্তৰ: যুক্তি আৰু নৈতিক নীতিৰ স্বায়ত্তশাসনৰ ওপৰত।
১৪. "অপৰাধক ঘৃণা কৰা, অপৰাধীক নহয়"— এই নীতিটো শাস্তিৰ কোনটো মতবাদৰ লগত সংগতিপূৰ্ণ?
উত্তৰ: সংশোধনাত্মক মতবাদ (Reformative Theory)।
১৫. অনিৰ্ধাৰণবাদ (Indeterminism) অনুসৰি মানুহৰ ইচ্ছাশক্তি কেনেধৰণৰ?
উত্তৰ: সম্পূৰ্ণৰূপে কাৰণহীন বা বাহ্যিক কাৰণৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন :
১. ইচ্ছাৰ স্বাধীনতা-সম্পৰ্কীয় দুটা তত্ত্বৰ নাম লিখা। [GU 2025]
উত্তৰ:
১/ নিয়তিবাদ বা নিৰ্ধাৰণবাদ (Determinism) আৰু
২/ অনিৰ্ধাৰণবাদ বা আত্ম-নিৰ্ধাৰণবাদ (Indeterminism / Self-determinism)।
২. মৃত্যুদণ্ডৰ বিৰুদ্ধে দুটা যুক্তি আগবঢ়োৱা। [GU 2025]
উত্তৰ: প্ৰথমতে, মানুহৰ বিচাৰ ব্যৱস্থা ভুলৰ ঊৰ্ধ্বত নহয়; ভুলবশত নিৰ্দোষী ব্যক্তিক মৃত্যুদণ্ড দিলে তাক পুনৰ শুধৰোৱাৰ কোনো উপায় নাথাকে। দ্বিতীয়তে, ই অপৰাধীক অনুশোচনা কৰি নিজৰ চৰিত্ৰ সংশোধন কৰাৰ সকলো সুযোগ চিৰদিনলৈ কাঢ়ি লয়।
৩. নৈতিক বাধ্যতাবোধ (Moral Obligation) বুলিলে কি বুজা? [GU 2025]
উত্তৰ: কৰ্তব্য বা ন্যায়ৰ খাতিৰত কোনো এটা কাৰ্য সম্পাদন কৰিবলৈ এজন যুক্তিবাদী ব্যক্তিয়ে নিজৰ বিবেক আৰু নৈতিক চেতনাৰ পৰা অনুভৱ কৰা আভ্যন্তৰীণ প্ৰেৰণাকে নৈতিক বাধ্যতাবোধ বোলে। ই কোনো বাহ্যিক শক্তি বা আইনৰ ভয়ত নহয়, আত্মাৰ স্বায়ত্তশাসনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
৪. শাস্তিৰ প্ৰতিৰোধমূলক বা প্ৰতিৰোধাত্মক মতবাদ (Deterrent Theory) কি?
উত্তৰ: এই মতবাদ অনুসৰি শাস্তিৰ মূল উদ্দেশ্য হ'ল অপৰাধীক এনে দৃষ্টান্তমূলক শাস্তি প্ৰদান কৰা, যাতে সমাজৰ আন লোকসকলে ভৱিষ্যতে তেনে অপৰাধ কৰিবলৈ ভয় কৰে আৰু অপৰাধ প্ৰতিৰোধ হয়।
৫. শাস্তিৰ সংশোধনাত্মক মতবাদ (Reformative Theory) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: এই মতবাদ অনুসৰি অপৰাধ কোনো জন্মগত দোষ নহয়, বৰঞ্চ একপ্ৰকাৰৰ মানসিক ব্যাধি। গতিকে শাস্তিৰ উদ্দেশ্য অপৰাধীক কষ্ট দিয়া নহয়, উপযুক্ত শিক্ষা, সহানুভূতি আৰু নৈতিক পৰামৰ্শৰ দ্বাৰা অপৰাধীৰ চৰিত্ৰৰ সংশোধন ঘটাই সমাজৰ এজন সৎ নাগৰিক হিচাপে পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
৬. শাস্তিৰ প্ৰতিশোধমূলক মতবাদৰ (Retributive Theory) মূল কথা কি?
উত্তৰ: এই মতবাদ অনুসৰি শাস্তি হ'ল অপৰাধৰ এক ন্যায়সংগত আৰু অৱধাৰিত ফল। অপৰাধীয়ে অপৰাধ কৰি সমাজৰ নৈতিক নিয়ম ভংগ কৰাৰ বাবে আৰু অপৰাধৰ উচিত প্ৰায়শ্চিত্ত হিচাপে শাস্তি পোৱাটো প্ৰয়োজনীয় ("Eye for an eye")।
৭. নিয়তিবাদ (Determinism) কি?
উত্তৰ: নিয়তিবাদ হৈছে এনে এক দাৰ্শনিক মতবাদ, যাৰ মতে মানুহৰ প্ৰতিটো ইচ্ছা, মানসিক অৱস্থা আৰু শাৰীৰিক ক্ৰিয়া পূৰ্ববৰ্তী কাৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক কাৰ্যকাৰণ নিয়মৰ দ্বাৰা পূৰ্ব-নিৰ্ধাৰিত; গতিকে মানুহৰ কোনো স্বাধীন ইচ্ছা নাথাকে।
৮. আত্ম-নিৰ্ধাৰণবাদ (Self-determinism) কাক বোলে?
উত্তৰ: আত্ম-নিৰ্ধাৰণবাদ অনুসৰি মানুহৰ ইচ্ছা কোনো বাহ্যিক শক্তি বা অন্ধ প্ৰকৃতিৰ দ্বাৰা বাধ্য নহয়; বৰঞ্চ ব্যক্তিৰ নিজৰ যুক্তি, বিবেচনা আৰু চৰিত্ৰই নিজৰ ইচ্ছাক নিৰ্ধাৰণ কৰে। সেয়েহে মানুহ নিজৰ ক্ৰিয়াৰ বাবে নৈতিকভাৱে দায়বদ্ধ।
৯. কৰ্তব্যৰ সংঘাত (Conflict of Duties) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া এজন ব্যক্তি একে সময়তে দুটা সমানে অপৰিহাৰ্য নৈতিক কৰ্তব্যৰ মুখামুখি হয় আৰু এটা পালন কৰিবলৈ গ'লে আনটো উলংঘা কৰিবলগীয়া হয়, তেতিয়া সৃষ্টি হোৱা নৈতিক সংকটক কৰ্তব্যৰ সংঘাত বোলে (যেনে— সত্যবাদিতা আৰু কাৰোবাৰ প্ৰাণ ৰক্ষাৰ মাজত সংঘাত)।
১০. স্বাৰ্থৰ সংঘাত (Conflict of Interest) কি?
উত্তৰ: যেতিয়া এজন বিষয়া বা পেছাদাৰী ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত স্বাৰ্থ (আৰ্থিক বা পাৰিবাৰিক লাভ) তেওঁৰ পেছাগত বা ৰাজহুৱা দায়িত্বৰ সৈতে সংঘৰ্ষত লিপ্ত হয় আৰু নিৰপেক্ষ সিদ্ধান্ত লোৱাত বাধা জন্মায়, তাকে স্বাৰ্থৰ সংঘাত বোলে।
১১. নৈতিক দায়িত্বৰ (Moral Responsibility) অৰ্থ কি?
উত্তৰ: নৈতিক দায়িত্ব হ'ল নিজৰ স্বাধীন ইচ্ছা আৰু জ্ঞানপূৰ্বক কৰা ক্ৰিয়াৰ শুভ বা অশুভ পৰিণতিৰ উত্তৰদায়িত্ব নিজে স্বীকাৰ কৰা আৰু তাৰ বাবে সমাজ আৰু বিবেকৰ ওচৰত প্ৰশংসা বা শাস্তিৰ যোগ্য হোৱা।
১২. শাস্তিৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: আইন বা স্বীকৃত নৈতিক বিধি উলংঘা কৰাৰ বাবে কোনো কৰ্তৃত্বশীল প্ৰশাসনৰ দ্বাৰা দোষী সাব্যস্ত হোৱা অপৰাধীৰ ওপৰত ন্যায্যভাৱে আৰোপ কৰা কষ্টদায়ক বা বন্ধনমূলক ব্যৱস্থাকে শাস্তি বোলে।
১৩. কঠোৰ প্ৰতিশোধবাদ আৰু নমনীয় প্ৰতিশোধবাদৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: কঠোৰ প্ৰতিশোধবাদে অপৰাধৰ সমানুপাতে সমপৰিমাণৰ শাস্তি (যেনে— হত্যাৰ বাবে মৃত্যুদণ্ড) দাবী কৰে। আনহাতে, নমনীয় প্ৰতিশোধবাদে অপৰাধৰ গুৰুত্ব অনুসৰি সমমূল্যৰ উপযুক্ত শাস্তি আৰোপ কৰাৰ পোষকতা কৰে।
১৪. অনিৰ্ধাৰণবাদৰ (Indeterminism) মূল ত্ৰুটি কি?
উত্তৰ: অনিৰ্ধাৰণবাদে ইচ্ছাক কাৰণহীন বা আকস্মিক বুলি ধৰি লয়। কিন্তু কাৰণহীন বা আকস্মিক ক্ৰিয়াৰ ওপৰত মানুহৰ কোনো নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে, যাৰ ফলত মানুহক নৈতিকভাৱে দায়বদ্ধ কৰিব নোৱাৰি।
১৫. কাণ্টৰ মতে অপৰাধীক শাস্তি দিয়াৰ একমাত্ৰ নৈতিক কাৰণ কি?
উত্তৰ: কাণ্টৰ মতে অপৰাধীক কোনো সামাজিক উপকাৰ বা আনক ভয় দেখুৱাবলৈ নহয়, বৰঞ্চ তেওঁ 'অপৰাধ কৰিছে কেৱল সেইবাবেই' (Because he has committed a crime) ন্যায়ৰ স্বাৰ্থত শাস্তি দিয়া উচিত।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (প্ৰায় ২০০ শব্দৰ ভিতৰত) :
১. অপৰাধ আৰু শাস্তিৰ সম্বন্ধ ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: অপৰাধ আৰু শাস্তিৰ মাজত এক অপৰিহাৰ্য নৈতিক আৰু আইনী সম্বন্ধ আছে:
অপৰাধৰ স্বৰূপ: যেতিয়া কোনো ব্যক্তিয়ে সমাজ বা ৰাষ্ট্ৰৰ সু-প্ৰতিষ্ঠিত নৈতিক আৰু আইনী নিয়ম উলংঘা কৰে, তাক 'অপৰাধ' বোলা হয়। অপৰাধে সামাজিক ন্যায় আৰু নিৰাপত্তাৰ সমতা বিনষ্ট কৰে।
শাস্তি ন্যায়ৰ পুনৰুদ্ধাৰ: শাস্তি হৈছে অপৰাধৰ স্বাভাৱিক, যুক্তিসংগত আৰু প্ৰয়োজনীয় প্ৰতিক্ৰিয়া। হেগেলৰ মতে, অপৰাধ হৈছে ন্যায়ৰ অস্বীকাৰ বা নেতিবাচক দিশ; শাস্তিয়ে সেই অস্বীকাৰক পুনৰ অস্বীকাৰ কৰি ন্যায়ক প্ৰতিষ্ঠা কৰে (Negation of the negation)।
উদ্দেশ্য আৰু সম্বন্ধ: শাস্তিয়ে অপৰাধীৰ অপৰাধক সমূলঞ্চে বিলোপ কৰি সামাজিক সমতাক ঘূৰাই আনে। অপৰাধ কাৰণ আৰু শাস্তি তাৰ নৈতিক ফল। অপৰাধীক কেৱল সমাজৰ উপকাৰৰ উপায় হিচাপে নহয়, নিজৰ কৰ্মফল হিচাপে শাস্তি দিয়াটোৱেই এক নৈতিক সম্বন্ধ গঢ়ি তোলে।
২. স্বাৰ্থৰ বিৰোধিতাৰ (Conflict of Interest) বিষয়ে এটি টোকা লিখা। [GU 2025]
উত্তৰ: যেতিয়া এজন ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত স্বাৰ্থ (যেনে— আৰ্থিক লাভ, পাৰিবাৰিক সম্পৰ্ক) আৰু তেওঁৰ পেছাগত বা নৈতিক কৰ্তব্যৰ মাজত সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়, তাকে স্বাৰ্থৰ বিৰোধিতা (Conflict of Interest) বোলে।
প্ৰকৃতি আৰু প্ৰভাৱ: এনে অৱস্থাত ব্যক্তিজনে নিৰপেক্ষভাৱে সিদ্ধান্ত ল'বলৈ অসুবিধা পায়, কাৰণ ব্যক্তিগত লাভালাভে তেওঁৰ নৈতিক বিচাৰ আৰু পেছাগত ন্যায়পৰায়ণতাক প্ৰভাৱিত কৰে।
বাস্তৱ উদাহৰণ:
এজন পৰীক্ষকে নিজৰ সন্তানৰ পৰীক্ষা বহী নিৰীক্ষণ কৰা।
চৰকাৰী বিষয়াই নিজৰ আত্মীয়ক কোনো ৰাজহুৱা ঠিকা আবণ্টন দিয়া।
নৈতিক সমাধান: পেছাগত সততা আৰু নিকা ভাৱমূৰ্তি বজাই ৰাখিবলৈ এনে সংঘাতৰ কথা আগতীয়াকৈ প্ৰকাশ কৰি নিজকে সেই দায়িত্বৰ পৰা আঁতৰাই ৰখাটোৱেই (Recusal) হ'ল শ্ৰেষ্ঠ নৈতিক পথ।
৩. ইচ্ছাৰ স্বাধীনতাৰ সপক্ষে থকা যুক্তিসমূহ চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: নৈতিক বিচাৰ আৰু দায়বদ্ধতাৰ বাবে ইচ্ছাৰ স্বাধীনতা (Freedom of Will) অপৰিহাৰ্য পূৰ্বচৰ্ত। ইয়াৰ সপক্ষে মূল যুক্তিবোৰ হ'ল:
নৈতিক বাধ্যবাধকতা আৰু চেতনা: কাণ্টৰ বিখ্যাত উক্তি হ'ল— "তুমি কৰা উচিত, গতিকে তুমি পাৰিবা" (Thou oughtest, therefore thou canst)। নৈতিক কৰ্তব্যৰ অনুভূতিয়েই প্ৰমাণ কৰে যে মানুহৰ ইচ্ছাৰ স্বাধীনতা আছে। যদি মানুহ স্বাধীন নহয়, তেন্তে 'কৰ্তব্য' শব্দটো অৰ্থহীন।
অনুতাপ আৰু আত্মগ্লানি: অন্যায় কাম এটা কৰাৰ পিছত আমাৰ মনত যি অনুশোচনা বা অনুতাপ জাগে, সি প্ৰমাণ কৰে যে মই ইচ্ছা কৰিলে কামটো নকৰাকৈ থাকিব পাৰিলোহেঁতেন।
প্ৰশংসা, পুৰস্কাৰ আৰু শাস্তি: সমাজ আৰু আইনে মানুহক পুৰস্কাৰ বা শাস্তি দিয়ে এই বিশ্বাসৰ ভিত্তিত যে ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইচ্ছামতে কামটো বাছি লৈছিল। যদি সকলো পূৰ্ব-নিৰ্ধাৰিত হ'লহেঁতেন, তেন্তে আদালতৰ শাস্তি অন্যায় হ'লহেঁতেন।
৪. নিয়তিবাদ কি? নিয়তিবাদৰ সপক্ষে থকা যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: নিয়তিবাদ বা নিৰ্ধাৰণবাদ (Determinism) হৈছে এনে এক মতবাদ, যাৰ মতে মানুহৰ সকলো মানসিক ইচ্ছা, সংকল্প আৰু কাৰ্য পূৰ্ববৰ্তী কাৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক কাৰ্যকাৰণ নিয়মৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ধাৰিত।
কাৰ্যকাৰণ নীতিৰ যুক্তি: বিজ্ঞানৰ মতে জগতত কোনো ঘটনাই কাৰণ নোহোৱাকৈ নঘটে। মানুহৰ মন আৰু ইচ্ছাও প্ৰকৃতিৰ অংশ, গতিকে মানুহৰ ইচ্ছাও মানসিক আৰু শাৰীৰিক কাৰণৰ দ্বাৰা পৰিচালিত।
বংশগতি আৰু পৰিৱেশৰ যুক্তি: এজন মানুহৰ চৰিত্ৰ আৰু ইচ্ছা তেওঁৰ বংশগত গুণ (Heredity), শাৰীৰিক গঠন আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ (Environment) ফল।
মনস্তাত্ত্বিক যুক্তি: মানুহে যেতিয়া কোনো এটা কাম বাছি লয়, তেতিয়া তেওঁৰ অন্তৰৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী প্ৰেৰণা বা ইচ্ছাটোৱেই জয়ী হয়। গতিকে এই বাছনি স্বাধীন নহয়, শক্তিশালী কাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত।
৫. শাস্তিৰ সংশোধনাত্মক মতবাদটো (Reformative Theory) সমালোচনাসহ আলোচনা কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: সংশোধনাত্মক মতবাদ অনুসৰি অপৰাধ হৈছে এক নৈতিক বা মানসিক ৰোগ, আৰু কাৰাগাৰ হ'ল এক চিকিৎসালয় বা বিদ্যালয় স্বৰূপ।
মূল ভাৱধাৰা: এই মতবাদে কয় যে অপৰাধীক কষ্ট দিয়াটো শাস্তিৰ উদ্দেশ্য নহয়। উপযুক্ত শিক্ষা, নৈতিক প্ৰশিক্ষণ আৰু মানসিক চিকিৎসাৰ জৰিয়তে অপৰাধীৰ অন্তৰাত্মা পৰিৱৰ্তন কৰি তেওঁক সমাজলৈ ওভতাই অনাটোৱেই শাস্তিৰ লক্ষ্য।
সমালোচনা:
এই মতবাদে অপৰাধক কেৱল ৰোগ বুলি গণ্য কৰি অপৰাধীৰ নৈতিক দায়িত্ব আৰু দোষক অস্বীকাৰ কৰে।
কাৰাগাৰক অতিমাত্ৰা সুবিধাজনক আৰু আৰামদায়ক কৰিলে অপৰাধীৰ মনৰ পৰা আইনৰ ভয় নাইকিয়া হ'ব পাৰে।
পেছাদাৰী আৰু নিষ্ঠুৰ অপৰাধীৰ ক্ষেত্ৰত এই মতবাদ প্ৰায়ে ব্যৰ্থ হয়।
তথাপিও, মানৱীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰা এই মতবাদ আধুনিক অপৰাধবিজ্ঞানত অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৬. শাস্তিৰ প্ৰতিৰোধমূলক বা প্ৰতিৰোধাত্মক মতবাদ (Deterrent Theory) আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰতিৰোধমূলক মতবাদ এক উপযোগিতাবাদী তত্ত্ব, যাৰ মূল উদ্দেশ্য ভৱিষ্যতে যাতে কোনেও অপৰাধ কৰিবলৈ সাহস নকৰে তাৰ বাবে দৃষ্টান্তমূলক শাস্তি প্ৰদান কৰা।
মূল বৈশিষ্ট্য:
অপৰাধীক এনে শাস্তি দিয়া হয় যাতে সমাজে সতৰ্কবাণী লাভ কৰে।
জৰ্জ চ্যাভিলৰ (George Savile) বিখ্যাত উক্তি: "মানুহক কেৱল ঘোঁৰা চুৰি কৰাৰ বাবেই ফাঁচী দিয়া নহয়, বৰঞ্চ ভৱিষ্যতে যাতে আন কোনেও ঘোঁৰা চুৰি নকৰে তাৰ বাবেহে ফাঁচী দিয়া হয়।"
সমালোচনা:
এই মতবাদে অপৰাধীক সমাজৰ নিৰাপত্তা ৰক্ষাৰ এক "সাধন বা মাধ্যম" হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে, যি কাণ্টৰ মানৱ মৰ্যাদাৰ নীতিৰ পৰিপন্থী।
আনক ভয় দেখুৱাবলৈ অপৰাধৰ তুলনাত অতিমাত্ৰা কঠোৰ শাস্তি দিয়াৰ সম্ভাৱনা থাকে।
৭. শাস্তিৰ প্ৰতিশোধমূলক বা প্ৰতিফলনমূলক মতবাদ (Retributive Theory) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰতিশোধমূলক মতবাদ অনুসৰি শাস্তি হ'ল অপৰাধৰ উচিত প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু ন্যায়ৰ দাবী।
মূল নীতি:
"যিদৰে কৰ্ম, সেইদৰে ফল।" অপৰাধীয়ে সমাজৰ নিয়ম ভংগ কৰিছে, গতিকে তেওঁ সমপৰিমাণৰ কষ্ট পোৱা উচিত।
কাণ্টৰ মতে, অপৰাধীক আন কোনো সামাজিক লাভৰ বাবে নহয়, কেৱল তেওঁ অপৰাধ কৰিছে বাবেই শাস্তি দিয়া উচিত।
দুটা ৰূপ:
কঠোৰ প্ৰতিশোধবাদ: "চকুৰ বিনিময়ত চকু, দাঁতৰ বিনিময়ত দাঁত"— হুবহু একে শাস্তি দিয়া।
নমনীয় প্ৰতিশোধবাদ: অপৰাধৰ গুৰুত্ব আৰু অপৰাধীৰ মানসিক অৱস্থা বিবেচনা কৰি সমমূল্যৰ উচিত শাস্তি দিয়া।
গুৰুত্ব: ই অপৰাধীক নিজৰ ক্ৰিয়াৰ বাবে দায়বদ্ধ এক যুক্তিপূৰ্ণ মানুহ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে।
৮. কৰ্তব্যৰ সংঘাত (Conflict of Duties) আৰু ইয়াৰ সমাধানৰ উপায় আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: জীৱনৰ বহু জটিল পৰিস্থিতিত দুটা সমানে মহত্বপূৰ্ণ কৰ্তব্যৰ মাজত সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়:
সংঘাতৰ উদাহৰণ: ধৰা হওক, এজন হত্যাকাৰীয়ে এজন নিৰ্দোষী মানুহক হত্যা কৰিবলৈ বিচাৰি ফুৰিছে আৰু আপোনাক সেই মানুহজন ক'ত আছে সুধিছে। এতিয়া আপোনাৰ সন্মুখত দুটা কৰ্তব্য—
১/ সত্য কথা কোৱা, আৰু
২/ নিৰ্দোষী মানুহজনৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰা।
সমাধানৰ উপায়:
কাণ্টৰ দৃষ্টিভংগী: কাণ্টৰ মতে সত্য কোৱাটো এক নিৰপেক্ষ কৰ্তব্য, গতিকে যিকোনো পৰিস্থিতিত সত্য ক'বই লাগিব। কিন্তু এই মত অতিমাত্ৰা কঠোৰ।
ডব্লিউ. ডি. ৰছৰ দৃষ্টিভংগী: ৰছৰ মতে, এই সংঘাতৰ সময়ত আমি আমাৰ নৈতিক প্ৰজ্ঞাৰে (Phronesis) বিবেচনা কৰি যিটো কৰ্তব্য অধিক জৰুৰী (যেনে— প্ৰাণ ৰক্ষা কৰা), তাক 'প্ৰকৃত কৰ্তব্য' হিচাপে বাছি ল'ব লাগে।
৯. স্বাধীনতা আৰু নৈতিক দায়িত্বৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: স্বাধীনতা আৰু নৈতিক দায়িত্ব এটা আনটোৰ সৈতে অবিচ্ছেদ্যভাৱে জড়িত:
স্বাধীনতা অবিহনে দায়িত্ব অসম্ভৱ: যদি এজন ব্যক্তিক কোনো কাম কৰিবলৈ বলপ্ৰয়োগ কৰা হয় বা কামটো কৰাৰ কোনো বিকল্প নাথাকে, তেন্তে সেই কামৰ ভাল-বেয়া ফলাফলৰ বাবে তেওঁক দোষী বা প্ৰশংসাৰ যোগ্য কৰিব নোৱাৰি।
দায়িত্বৰ স্বীকাৰোক্তি: যেতিয়া মানুহক স্বাধীন ইচ্ছাৰ অধিকাৰী বুলি ধৰা হয়, তেতিয়াই তেওঁ নিজৰ কাৰ্যৰ বাবে সমাজ, আইন আৰু নিজৰ বিবেকৰ ওচৰত উত্তৰদায়ী হয়।
গতিকে, ইচ্ছাৰ স্বাধীনতা হ'ল নৈতিক দায়িত্বৰ ভিত্তিস্তম্ভ।
১০. তিনিটা প্ৰধান শাস্তিৰ মতবাদৰ মাজত এক তুলনামূলক সমন্বয় দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: শাস্তিৰ প্ৰতিৰোধমূলক, প্ৰতিশোধমূলক আৰু সংশোধনাত্মক মতবাদৰ প্ৰতিটোৰে নিজস্ব গুৰুত্ব আৰু সীমাবদ্ধতা আছে:
প্ৰতিশোধমূলক মতবাদে শাস্তিৰ ‘ভিত্তি’ নিৰ্ধাৰণ কৰে— শাস্তি কেৱল দোষী ব্যক্তিৰ ওপৰতহে ন্যায়সংগতভাৱে আৰোপ কৰিব লাগে।
প্ৰতিৰোধমূলক মতবাদে শাস্তিৰ ‘সামাজিক লক্ষ্য’ নিৰ্ধাৰণ কৰে— সমাজে যাতে অপৰাধমুক্ত পৰিৱেশ লাভ কৰে।
সংশোধনাত্মক মতবাদে শাস্তিৰ ‘মানৱীয় দিশ’ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে— অপৰাধীৰ আত্মশুদ্ধি আৰু পুনৰ্বাসন।
সমন্বয়: এক আদৰ্শ ন্যায় ব্যৱস্থাত এই তিনিওটাৰ সুষম সমন্বয় থাকিব লাগিব। শাস্তি প্ৰতিশোধমূলকভাৱে ন্যায়সঙ্গত হ'ব লাগিব, সমাজৰ বাবে প্ৰতিৰোধক হ'ব লাগিব আৰু অপৰাধীৰ বাবে সংশোধনমূলক হ'ব লাগিব।
Very Short Answer :
1. "Preventive theory supports capital punishment." Is it correct? [GU 2025]
Answer: Yes, it is correct.
2. "Thou oughtest, therefore thou canst." Name the philosopher associated with the statement. [GU 2025]
Answer: Immanuel Kant.
3. "An eye for an eye, a tooth for a tooth" (Lex Talionis) serves as the foundational maxim of which theory of punishment?
Answer: The Retributive Theory of Punishment.
4. Which theory of punishment regards prisons not as places of torment, but as "reformatories or moral hospitals"?
Answer: The Reformative Theory of Punishment.
5. According to Determinism, what completely governs and conditions human volitions and actions?
Answer: The universal law of universal causation and antecedent empirical conditions.
6. What is the indispensable prerequisite and ground for Moral Responsibility?
Answer: Freedom of the Will (Liberum Arbitrium).
7. Who is the editor of the influential volume titled Applied Ethics?
Answer: Peter Singer.
8. Upon which normative approach is the Deterrent (or Preventive) theory of punishment grounded?
Answer: The Utilitarian (or Consequentialist) approach.
9. Name two classical philosophers who staunchly defended the Retributive Theory of punishment.
Answer: Immanuel Kant and G. W. F. Hegel.
10. Between Rigoristic Retributivism and Mollified Retributivism, which variant demands exact physical equivalence between the crime and its punishment?
Answer: Rigoristic Retributivism (Jus Talionis).
11. What term designates the ethical tension arising when an individual's private interests clash with their official or professional obligations?
Answer: Conflict of Interest.
12. What is a moral crisis called wherein an agent is simultaneously confronted by two equally binding but mutually exclusive moral obligations?
Answer: Moral Dilemma (or Conflict of Duties).
13. According to W. K. Frankena in his work Ethics, what serves as the fundamental ground of moral obligation?
Answer: Practical reason and the autonomy of moral principles.
14. The maxim "Hate the sin, but not the sinner" aligns most consistently with which theory of punishment?
Answer: The Reformative Theory.
15. According to Indeterminism, what is the nature of human volitional choice?
Answer: Uncaused, unconditioned, and free from antecedent causal constraints.
2-Mark Questions :
1. Name two theories concerning the nature of Freedom of the Will. [GU 2025]
Answer: Determinism (the doctrine that all human volitions are causally determined by antecedent events) and Indeterminism / Self-determinism (the doctrine that rational agents possess autonomous self-causation).
2. State two arguments against capital punishment. [GU 2025]
Answer: First, human judicial systems are fallible; executing an innocent person constitutes an irreversible, irreparable miscarriage of justice. Second, it violates the intrinsic dignity of human life and extinguishes any possibility for the moral rehabilitation and redemption of the offender.
3. What do you mean by moral obligation? [GU 2025]
Answer: Moral obligation denotes the internal, rational necessity experienced by an autonomous agent to execute an action out of respect for duty and the moral law. It derives from the rational conscience rather than external physical coercion, legal threats, or social sanctions.
4. What is the Deterrent (or Preventive) Theory of punishment?
Answer: The Deterrent Theory posits that the primary objective of punishment is to inflict an exemplary penalty upon the offender to instill fear in prospective wrongdoers, thereby preventing future infractions and safeguarding societal order through consequential deterrence.
5. What is meant by the Reformative Theory of punishment?
Answer: The Reformative Theory views criminal behavior as a pathological symptom of moral or social maladjustment. It holds that punishment should not inflict retributive suffering, but should rehabilitate and educate the offender through moral instruction, transforming them into a law-abiding citizen.
6. What is the fundamental premise of the Retributive Theory of punishment?
Answer: The Retributive Theory maintains that punishment is an intrinsic requirement of justice, warranted solely because a crime was committed. It asserts that an offender must endure suffering proportional to the gravity of their offense to expiate guilt and restore the moral equilibrium.
7. What is Determinism?
Answer: Determinism is the philosophical doctrine asserting that every human action, desire, and volitional choice is causally necessitated by unbroken chains of prior occurrences, biological heredity, and environmental conditions, thereby precluding metaphysical free will.
8. What is Self-determinism?
Answer: Self-determinism holds that human actions are not determined by blind external forces, but by the rational agent's own conscious self, character, and deliberation. Consequently, agents remain morally accountable for the choices originating from their character.
9. What do you mean by a Conflict of Duties?
Answer: A Conflict of Duties (or moral dilemma) occurs when an agent faces two or more competing moral obligations simultaneously, where fulfilling one duty inevitably necessitates the violation of another (e.g., the duty to tell the truth versus the duty to save an innocent life).
10. What constitutes a Conflict of Interest?
Answer: A conflict of interest arises in professional contexts when an individual's private stakes (financial gain or personal relationships) compete with their official duties, creating the potential to undermine their impartiality, professional integrity, and objective judgment.
11. Define Moral Responsibility.
Answer: Moral responsibility is the normative status whereby a rational agent, having acted with volitional freedom and cognitive awareness of consequences, is legitimately held accountable for their actions, making them subject to praise, blame, reward, or punishment.
12. Define Punishment.
Answer: Punishment is the authoritative imposition of an unpleasant, privative, or painful burden upon an individual who has been duly adjudicated guilty of violating an established legal or moral norm.
13. Differentiate between Rigoristic and Mollified Retributivism.
Answer: Rigoristic Retributivism demands strict physical equivalence between crime and penalty ("an eye for an eye"). Mollified Retributivism demands proportional and equitable value equivalence, adjusting the sentence to the moral culpability and circumstances of the offender.
14. What is the primary philosophical defect of Indeterminism?
Answer: Indeterminism renders choices uncaused, random, and accidental. If an action does not stem from an agent's enduring character, motives, or rational deliberation, the agent cannot be held morally responsible for its occurrence.
15. What is the sole moral justification for punishment according to Immanuel Kant?
Answer: Kant asserts that punishment can never be inflicted merely as a means to promote another good for the criminal or society, but must be imposed solely because the individual has committed a crime.
5-Mark Questions and Answer :
1. Explain the relation between Crime and Punishment. [GU 2025]
Answer: The relationship between crime and punishment is an intrinsic, juridical, and normative nexus grounded in the maintenance of moral and social equilibrium:
Crime as a Violation of the Moral Order: A crime is an intentional transgression of codified laws and shared moral principles that secure the rights of individuals within a political community. It represents an unjust assertion of individual egoism that disrupts societal justice.
Punishment as the Dialectical Restoration of Right: In Hegelian philosophy, crime is the negation of right; punishment functions as the "negation of the negation," thereby reaffirming the reality of the moral law. Punishment is not arbitrary state malice, but the rational and necessary response demanded by the offense.
The Teleological and Moral Nexus: Crime serves as the moral cause, and punishment as its legitimate normative consequence. Authoritative punishment vindicates the victim's violated rights, holds the offender accountable as an autonomous moral agent, and reinforces the binding authority of the legal order.
2. Write a note on Conflict of Interest. [GU 2025]
Answer: A conflict of interest represents a critical problem in professional ethics and governance, occurring when an individual's personal, financial, or familial interests clash with their official fiduciary duties:
Nature and Mechanism: The presence of a secondary personal stake risks compromising the professional neutrality and moral objectivity required to execute primary responsibilities. It introduces bias, whether conscious or unconscious, into the decision-making apparatus.
Concrete Manifestations:
An examiner evaluating the examination scripts of their immediate family member.
A public procurement official awarding state commercial contracts to a firm in which they hold private financial shares.
Institutional and Ethical Resolution: To preserve professional integrity and public trust, ethical codes require mandatory prior disclosure of all competing interests and complete voluntary recusal from relevant deliberative processes.
3. Briefly explain the arguments for the Freedom of the Will. [GU 2025]
Answer: Freedom of the will (Liberum Arbitrium) constitutes the foundational postulate of morality; without it, moral agency and responsibility are rendered conceptually impossible. The primary arguments include:
The Moral Consciousness Argument: Immanuel Kant demonstrated that our inescapable consciousness of moral duty implies the capacity to act freely, expressed in the principle: "Thou oughtest, therefore thou canst" (Du sollst, also du kannst). Obligation presupposes volitional capacity.
The Reality of Moral Deliberation: The introspective experience of weighing alternative courses of action and resolving competing desires through conscious choice proves that agents are not driven purely by mechanical necessity.
The Phenomenon of Guilt and Remorse: The psychological reality of self-reproach, regret, and repentance following a wrongful act logically demands that the agent recognizes they possessed the power to choose otherwise.
The Justification of Retributive and Legal Institutions: Social praise, blame, legal liability, and judicial penalties are meaningful only under the assumption that agents are the autonomous authors of their voluntary conduct.
4. What is Determinism? Critically explain the arguments in favor of Determinism. [GU 2025]
Answer: Determinism is the philosophical doctrine that every human volition and physical action is causally determined by antecedent events and the universal laws of nature.
Arguments in Favor:
The Principle of Universal Causation: Natural science assumes that every event has an antecedent sufficient cause. As biological organisms situated in the physical cosmos, human cognitive states and volitions cannot escape causal necessity.
Biological and Environmental Conditioning: A person's character, inclinations, and choices are entirely formed by genetic inheritance (nature) and social conditioning (nurture).
Psychological Motivation: Introspective psychology demonstrates that when an agent chooses, the will conforms to the strongest present motive.
Critical Evaluation: If hard determinism is entirely true, moral responsibility is extinguished, and concepts such as virtue, sin, reward, and punishment become irrational fictions. Consequently, ethicists often defend Soft Determinism (Compatibilism) or Self-determinism to reconcile causal order with moral accountability.
5. Critically discuss the Reformative Theory of punishment. [GU 2025]
Answer: The Reformative Theory approaches penology from a humanitarian, rehabilitative, and sociological perspective, viewing crime as a treatable socio-psychological pathology:
Core Principles: It asserts that punishment must not aim at retributive vengeance or exemplary terror. Rather, through psychological counseling, education, vocational training, and moral instruction, correctional institutions must cure the criminal and reintegrate them into society as a productive citizen.
Critical Objections:
Erosion of Moral Agency: By reducing crime to an involuntary "disease," it strips the offender of their status as an autonomous agent responsible for their wrongdoing.
Undermining Deterrence: Overly lenient prison conditions risk diminishing the deterrent fear of the law, potentially encouraging opportunistic delinquency.
Practical Limitations: The theory struggles to address hardened, habitual, or psychopathic offenders who exhibit resistance to psychological rehabilitation.
Nevertheless, it remains a cornerstone of modern juvenile justice and human rights jurisprudence.
6. Discuss the Deterrent (or Preventive) Theory of punishment.
Answer: The Deterrent Theory is a forward-looking consequentialist doctrine that justifies punishment by its instrumental social utility in preventing future crimes:
Core Features:
The primary purpose of penal sanctions is to deter both the individual offender (specific deterrence) and the broader populace (general deterrence) from committing similar crimes.
It operates on the utilitarian logic that the pain of the penalty must outweigh the anticipated pleasure or profit derived from the unlawful act.
Exemplified by George Savile's famous observation: "Men are not hanged for stealing horses, but that horses may not be stolen."
Critical Objections:
Instrumentalization of the Individual: By using an offender as an exemplary warning to deter others, the theory treats the individual merely as a means to a social end, violating Kant's Formula of Humanity.
Disproportionate Severity: Utilitarian deterrence can lead to excessively cruel penalties for minor offenses if doing so effectively intimidates the public.
7. Explain the Retributive Theory of punishment.
Answer: The Retributive Theory is a backward-looking deontological model holding that punishment is justified purely on the grounds of desert and moral justice:
Core Tenets:
Punishment is justified solely by the fact of the past offense, summarized in Kant's dictum that the offender must be punished because they have committed a crime, not for any prospective social utility.
It views punishment as the restoration of the moral balance violated by the criminal act.
Primary Variants:
Rigoristic Retributivism: Demands literal equivalence in kind (Lex Talionis—"an eye for an eye").
Mollified Retributivism: Replaces crude physical retaliation with proportionate moral and legal equivalence, calibrating the sanction to the offender's culpability.
Ethical Significance: It respects the offender as a rational being capable of free choice, treating the penalty as the logical return of their own volitional maxim.
8. Discuss the Conflict of Duties and methods for its ethical resolution.
Answer: A Conflict of Duties arises in complex moral scenarios where an agent is confronted by two incompatible, yet equally valid, moral obligations:
Illustrative Dilemma: A classic example involves an assassin inquiring about the location of an innocent person. The agent faces an immediate clash between the duty of truth-telling and the duty to preserve innocent human life.
Philosophical Methods of Resolution:
Kantian Rigorism: Immanuel Kant maintained that truth-telling is an absolute, unconditional duty (Categorical Imperative) admitting of no exceptions, even to an inquisitor. This position is widely criticized for being excessively unyielding in extreme circumstances.
W. D. Ross's Intuitionist Hierarchy: Ross offers a workable resolution via his doctrine of Prima Facie duties. In a dilemma, the agent must evaluate the situation using practical wisdom (phronesis) to discern which prima facie duty is weightier (e.g., the duty of non-maleficence and preserving life overrides the duty of veracity), making that duty the agent's singular Actual Duty.
9. Analyze the relationship between Freedom and Moral Responsibility.
Answer: Freedom of the will and moral responsibility share an inseparable, mutually constitutive relationship:
Freedom as the Ground of Responsibility: An agent can be held morally responsible only if they were free to choose and act otherwise. If an individual is physically coerced, subjected to neurological incapacitation, or thoroughly determined without alternative options, moral predicates like blame and praise lose their normative force.
The Acknowledgment of Accountability: Possessing free will means recognizing that one is the causal author of their intentional actions. Moral responsibility is the rational acceptance of the ethical consequences of one's choices before oneself, society, and the moral law.
Thus, freedom of the will provides the metaphysical ground upon which the entire superstructure of legal accountability, moral evaluation, and justice is erected.
10. Present a critical synthesis of the three primary theories of punishment.
Answer: The Retributive, Deterrent, and Reformative theories each capture an indispensable aspect of penology while exhibiting distinct theoretical deficiencies when taken in isolation:
The Retributive Element: Provides the moral basis and limit of punishment. It ensures that only the guilty are punished and prevents disproportionate penalties by demanding just desert.
The Deterrent Element: Provides the social utility of punishment. It justifies the legal system's protective role in preserving public order and preventing future lawlessness.
The Reformative Element: Provides the humanitarian dimension of punishment. It emphasizes that offenders remain moral beings capable of ethical transformation and rehabilitation.
An adequate theory of penal justice requires a coherent synthesis: punishment must be retributively just in its foundation, deterrent in its social effect, and reformative in its practical execution.