১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ)
১. খনিজ সম্পদ নবীকৰণযোগ্য নে অনবীকৰণযোগ্য?
উত্তৰ: খনিজ সম্পদ হৈছে অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ।
২. অসমৰ প্ৰথমটো তেল শোধনাগাৰ ক’ত অৱস্থিত?
উত্তৰ: ডিগবৈত।
৩. 'অপেন কাষ্ট মাইনিং' (Open-cast mining) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: মাটিৰ উপৰিভাগ কাটি মুকলিকৈ খনিজ পদাৰ্থ উলিওৱা কাৰ্যকেই 'অপেন কাষ্ট মাইনিং' বোলে।
৪. ক্ষয়কাৰী খনিজ সম্পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কয়লা (বা খাৰুৱা তেল)।
৫. খিলঞ্জীয়া লোকসকলৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সমস্যা কি যেতিয়া কোনো অঞ্চলত খনি কাৰ্য আৰম্ভ হয়?
উত্তৰ: উচ্ছেদ আৰু বাসস্থান হেৰুওৱাৰ সমস্যা।
৬. উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত মেগালয়ত অৱৈধভাৱে কয়লা খন্দা 'ৰাট-হোল মাইনিং' (Rat-hole mining) দেখা পোৱা গৈছিল?
উত্তৰ: মেঘালয়ত।
৭. অম্লীয় খনি নিষ্কাশন (Acid Mine Drainage) কিহৰ ফলত হয়?
উত্তৰ: খনিৰ পৰা নিৰ্গমন হোৱা ছালফাৰযুক্ত পানী আৰু ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ ফলত।
৮. উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা জীৱাশ্ম ইন্ধন বিধ কি?
উত্তৰ: কয়লা।
৯. অসমৰ কোনটো অঞ্চল চুনশিল (Limestone) উৎপাদনৰ বাবে বিখ্যাত?
উত্তৰ: ডিমা হাছাও (উমৰাংছো) আৰু কাৰ্বি আংলং।
১০. খনি খননৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ কৰা মুখ্য কাৰকটো কি?
উত্তৰ: খনন প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা ওলোৱা ধূলিকণা (Dust particles)।
১১. ইউৰেনিয়াম খনি কাৰ্যই মানুহৰ শৰীৰত কি ভয়ানক বেমাৰৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে?
উত্তৰ: কৰ্কট ৰোগ (Cancer) আৰু তেজৰ বিষক্ৰিয়া।
১২. খনিৰ আৱৰ্জনা বা পেলনীয়া অংশসমূহক একত্ৰিত কৰি থোৱা পুখুৰী বা পুংবোৰক কি বোলে?
উত্তৰ: টেইলিংছ পণ্ড (Tailings pond)।
১৩. খনি কাৰ্য সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত মাটি পুনৰ ব্যৱহাৰোপযোগী কৰা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?
উত্তৰ: খনি পুনৰুদ্ধাৰ (Mine Reclamation)।
১৪. মেঘালয়ৰ ঝৱাই (Jowai) অঞ্চলত মূলতঃ কি খনিজ আহৰণ কৰা হয়?
উত্তৰ: কয়লা।
১৫. ধাৰণক্ষম বা বহনক্ষম খনি ব্যৱস্থাপনাৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: পৰিবেশ সুৰক্ষিত ৰাখি খনিজ সম্পদৰ সীমিত আৰু সঠিক ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰা।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (চমু প্ৰশ্নোত্তৰ — সৰ্বোচ্চ ৫০ টা শব্দ)
১. খনিজ সম্পদৰ অতিৰিক্ত শোষণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মানুহৰ বৰ্ধিত চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য বিনষ্ট কৰি খনিজ সম্পদ প্ৰয়োজনতকৈ অধিক মাত্ৰাত আহৰণ কৰাকে অতিৰিক্ত শোষণ বোলে। ইয়াৰ ফলত খনিজ সম্পদ দ্ৰুতগতিত শেষ হৈ পৰে আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সংকটৰ সৃষ্টি হয়।
২. খনি খননৰ ফলত মাটিত কি প্ৰভাৱ পৰে?
উত্তৰ: খনি খানন্দা কাৰ্যৰ বাবে উপৰিভাগৰ উৰ্বৰ মাটি খহি পৰে, গছ-গছনি ধ্বংস হয় আৰু মাটিৰ গঠন বিনষ্ট হয়। ইয়াৰ উপৰি খননৰ ৰাসায়নিক আৱৰ্জনা মাটিত মিহলি হৈ মাটি অনুপযোগী আৰু বিষাক্ত কৰি তোলে।
৩. উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ মুখ্য খনিজ সম্পদসমূহ কি কি?
উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰতত প্ৰচুৰ পৰিমাণে খনিজ সম্পদ পোৱা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত মুখ্য খনিজ সম্পদসমূহ হৈছে — খাৰুৱা তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ, কয়লা, চুনশিল (Limestone), আৰু শিল্প উৎপাদনত ব্যৱহাৰ হোৱা ছিলিমেনাইট।
৪. ‘ৰাট-হোল মাইনিং’ (Rat-hole mining) কি?
উত্তৰ: মেঘালয়ত বিশেষকৈ কয়লা উলিওৱাৰ বাবে সৰু সৰু সুৰংগ বা গাঁত খান্দি কৰা বিপদসংকুল আৰু অবৈধ খনন প্ৰণালীকে 'ৰাট-হোল মাইনিং' বোলে। ইয়াৰ ফলত খনিকৰসকলৰ প্ৰাণহানিৰ ভয় থাকে আৰু পৰিবেশৰ ব্যাপক ক্ষতি হয়।
৫. খনি কাৰ্যই জলসম্পদৰ ওপৰত কিদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: খনিৰ পৰা ওলোৱা এচিড, গধুৰ ধাতু আৰু আৱৰ্জনা ওচৰ-পাজৰৰ নদী বা ভূগৰ্ভস্থ পানীত মিহলি হৈ পানী ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী কৰে। ইয়াৰ ফলত জলজ প্ৰাণী ধ্বংস হয় আৰু খোৱাপানীৰ তীব্র সংকট ঘটে।
৬. বহনক্ষম খনিজ ব্যৱস্থাপনা (Sustainable Mineral Management) কি?
উত্তৰ: পৰিবেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনলৈ লক্ষ্য ৰাখি খনিজ সম্পদসমূহৰ বৈজ্ঞানিক, নিয়ন্ত্ৰিত আৰু অপচয়হীন ব্যৱহাৰ কৰাকে বহনক্ষম খনিজ ব্যৱস্থাপনা বোলে।
৭. খনি পুনৰুদ্ধাৰ (Mine Reclamation) মানে কি?
উত্তৰ: খনিৰ পৰা খনিজ পদাৰ্থ আহৰণ সমাপ্ত হোৱাৰ পিছত সেই ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মাটিডোখৰ পুনৰ গছ-গছনি ৰুই, জলাশয় সৃষ্টি কৰি বা কষিৰ উপযোগী কৰি পৰিবেশ স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰাই অনা কাৰ্যকে খনি পুনৰুদ্ধাৰ বোলে।
৮. অসমৰ খাৰুৱা তেল আহৰণৰ দুটা প্ৰধান অঞ্চলৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: অসমত খাৰুৱা তেল আহৰণ কৰা দুটা প্ৰধান অঞ্চল হৈছে: ১. ডিগবৈ (উজনিত অসম) ২. নাহৰকটীয়া আৰু ৰুদ্ৰসাগৰ।
৯. ইউৰেনিয়াম খননে সৃষ্টি কৰা স্বাস্থ্যজনিত সমস্যা কি?
উত্তৰ: ইউৰেনিয়াম খননৰ সময়ত তেজস্ক্ৰিয় ৰশ্মি নিৰ্গমন হয়। ইয়াৰ ফলত খনিকৰ আৰু কাষৰীয়া অঞ্চলৰ মানুহৰ শৰীৰত কৰ্কট ৰোগ (Cancer), শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ জটিলতা, ছালৰ ৰোগ আৰু জন্মগত বিকলাঙ্গতাৰ দৰে গুৰুতৰ সমস্যা হ’ব পাৰে।
১০. খনি নিষ্কাশনৰ এচিড প্ৰভাৱ (Acid Mine Drainage) কি?
উত্তৰ: খনিৰ মুক্ত ছালফাৰ আৰু আইৰন পাইৰাইট পানী আৰু বতাহৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিলে ছালফিউৰিক এচিড উৎপন্ন হয়। এই এচিডযুক্ত পানী নদী-পুখুৰীত পৰিলে পানী অত্যন্ত এচিডিক হৈ পৰে আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিকতা বিনষ্ট কৰে।
১১. খনি কাৰ্যই বনাঞ্চল ধ্বংসত কিদৰে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰ: খনি খন্দাৰ বাবে প্ৰথমতে বিস্তৃত বনাঞ্চলৰ গছ-গছনি কাটি মাটি মুকলি কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত বহু মূল্যৱান গছ-গছনি ধ্বংস হয় আৰু বন্যপ্ৰাণীয়ে নিজৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান হেৰুৱাই পেলায়।
১২. ধাতৱ আৰু অধাতৱ খনিজৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
১. ধাতৱ খনিজৰ পৰা ধাতু পোৱা যায় (যেনে: লোহা, তাম), আনহাতে অধাতৱ খনিজৰ পৰা ধাতু পোৱা নাযায় (যেনে: কয়লা, চুনশিল)।
২. ধাতৱ খনিজ পুনৰাবৰ্তন (Recycle) কৰিব পাৰি, কিন্তু অধাতৱ খনিজ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিলে বিনষ্ট হয়।
১৩. উত্তৰ-পূব ভাৰতত খনিজ সম্পদ আহৰণৰ দুটা মূল প্ৰত্যাহ্বান কি কি?
উত্তৰ:
১. দুর্গম পাহাৰীয়া ভূ-প্ৰকৃতি আৰু যাতায়াতৰ অসুবিধা।
২. বৈজ্ঞানিক সঁজুলিৰ অভাৱ আৰু অবৈধ খননৰ ফলত হোৱা তীব্ৰ পৰিবেশীয় ধ্বংস।
১৪. খনিজ সম্পদ সংৰক্ষণৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰ:
১. ধাতুসমূহ পুনৰাবৰ্তন (Recycling) কৰি পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
২. খনিজ ইন্ধনৰ পৰিৱৰ্তে সৌৰশক্তি, বায়ুমণ্ডলীয় শক্তিৰ দৰে বিকল্প নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
১৫. চুনশিল (Limestone) ব্যৱহাৰৰ পৰিবেশীয় প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰ: চুনশিল উলিওৱাৰ সময়ত তীব্ৰ ধূলিকণাৰ সৃষ্টি হয় যিয়ে বায়ু প্ৰদূষিত কৰে। লগতে সিমেন্ট উদ্যোগত চুনশিল ব্যৱহাৰ কৰোঁতে প্ৰচুৰ পৰিমাণে কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছ নিৰ্গমন হৈ গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (বিতং প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)
প্ৰশ্ন ১: খনিজ সম্পদৰ অতিৰিক্ত শোষণৰ মুখ্য কাৰণসমূহ আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱবোৰ বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বৰ্তমান সময়ত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে খনিজ সম্পদৰ চাহিদা অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত খনিজ সম্পদৰ অনিয়ন্ত্ৰিত আৰু অতিৰিক্ত শোষণ হৈছে।
অতিৰিক্ত শোষণৰ মুখ্য কাৰণসমূহ:
জনসংখ্যা আৰু নগৰীকৰণ: বাঢ়ি অহা জনসংখ্যাৰ আৱাস, পথ আৰু আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণৰ বাবে লোহা, চুনশিল, শিল আদিৰ চাহিদা বিপুলভাৱে বাঢ়িছে।
শক্তিৰ চাহিদা: শক্তি উৎপাদনৰ বাবে কয়লা, খাৰুৱা তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছৰ ওপৰত অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীলতা।
বিলাসী সামগ্ৰী উৎপাদন: ইলেক্ট্ৰনিক যন্ত্ৰ, বাহন আৰু আধুনিক সঁজুলি নিৰ্মাণৰ বাবে সোণ, তাম, এলুমিনিয়াম আদি ধাতুর শোষণ বৃদ্ধি পাইছে।
ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ:
সম্পদৰ ক্ষয় আৰু নাটনি: খনিজ সম্পদসমূহ অনবীকৰণযোগ্য। অতিৰিক্ত শোষণৰ ফলত এয়া অতি সোনকালে ধৰাৰ বুকুৰ পৰা শেষ হৈ যোৱাৰ দিশে গতি কৰিছে।
পৰিবেশ বিনষ্ট: গভীৰ খনি খন্দাৰ ফলত মাটিত ডাঙৰ গাতৰ সৃষ্টি হয়, যাৰ ফলত ভূমিস্খলন ঘটে আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায়।
বায়ু আৰু জল প্ৰদূষণ: খনিৰ ধূলি আৰু বৈ যোৱা ৰাসায়নিক পদাৰ্থই বায়ু আৰু কাষৰীয়া জলাশয়সমূহ প্ৰদূষিত কৰি জনস্বাস্থ্য আৰু জীৱবৈচিত্ৰ্যৰ ভাবুকি কাঢ়ি আনে।
প্ৰশ্ন ২: খনিজ সম্পদ আহৰণ (Mining) আৰু ব্যৱহাৰে পৰিবেশত পেলোৱা প্ৰভাৱসমূহ বস্তুনিষ্ঠভাৱে (Case Study ৰ সহায়ত) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: খনিজ সম্পদ আহৰণে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত সহায় কৰে যদিও ই পাৰিপাৰ্শ্বিক দিশত ব্যাপক ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলায়।
মুখ্য পৰিবেশীয় প্ৰভাৱসমূহ:
অৰণ্য আৰু বাসভূমি ধ্বংস: খনি স্থাপনৰ বাবে হাজাৰ হাজাৰ হেক্টৰ বনাঞ্চল কাটি পেলোৱা হয়, যিয়ে বনৰীয়া জীৱ-জন্তুৰ বাসস্থান কেড়ে লয়।
বায়ু আৰু পানী প্ৰদূষণ: খননৰ ধূলিকণা আৰু বিষাক্ত ধাতু (যেনে— সীহ, পাৰা) বতাহ আৰু পানীত মিহলি হৈ ডাঙৰ বিপদৰ সৃষ্টি কৰে।
ভূ-পৃষ্ঠৰ ধ্বংস আৰু খহা: খননৰ পিছত খনিসমূহ খোলাকৈ এৰি দিলে ভূমিস্খলন আৰু গাতৰ সৃষ্টি হয়।
কেছ ষ্টাদী (Case Study — মেঘালয়ৰ কয়লা খনন):
মেঘালয়ৰ 'ৰাট-হোল মাইনিং' (Rat-hole mining) ইয়াৰ এক স্পষ্ট উদাহৰণ। অবৈজ্ঞানিকভাৱে কয়লা খন্দাৰ ফলত অঞ্চলটোৰ মূল নদীসমূহ (যেনে— কোপিলি নদী) এচিডিক (Acid Mine Drainage) হৈ পৰিছিল। পানীৰ পি.এইচ (pH) মাত্ৰা কমি যোৱাৰ ফলত জলজ প্ৰাণী ধ্বংস হৈছিল আৰু স্থানীয় লোকসকল খোৱাপানীৰ বাবে হাহাকাৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি বহু খনিকৰ গাতৰ ভিতৰত পানী সোমাই মৃত্যুমুখত পৰিছিল। পিছত জাতীয় সেউজ ট্রাইবিউনেলে (NGT) এই খনন প্ৰক্ৰিয়া নিষিদ্ধ ঘোষণা কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ খনিজ সম্পদৰ পৰিমাণ আৰু বিতৰণৰ এক সংক্ষিপ্ত আভাস দিয়া।
উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰত প্ৰাকৃতিক সম্পদত অতি চহকী। বৈচিত্ৰ্যময় ভূ-প্ৰকৃতিৰ বাবে ইয়াত বিভিন্ন ধৰণৰ মূল্যৱান খনিজ সম্পদ পোৱা যায়।
উত্তৰ-পূবৰ প্ৰধান খনিজ সম্পদসমূহ:
খাৰুৱা তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ: অসম হৈছে ভাৰতৰ ভিতৰত প্ৰথমটো খাৰুৱা তেল আৱিষ্কাৰ হোৱা ৰাজ্য। ডিগবৈ, নাহৰকটীয়া, মৰাণ, ৰুদ্ৰসাগৰ, আৰু লকুৱাত প্ৰচুৰ পৰিমাণে খাৰুৱা তেল আৰু গেছ পোৱা যায়। ত্ৰিপুৰাতো বিশাল প্ৰাকৃতিক গেছৰ ভাণ্ডাৰ আছে।
কয়লা: উত্তৰ-পূবৰ কয়লাত ছালফাৰৰ পৰিমাণ বেছি। অসমৰ মাৰ্ঘেৰিটা, লিডু, বাইথালাংছ’ আৰু মেঘালয়ৰ ঝৱাই, চেৰাপুঞ্জী আদি স্থানত প্ৰচুৰ কয়লা পোৱা যায়। নাগালণ্ড আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশতো কয়লাৰ উপস্থিতি আছে।
চুনশিল (Limestone): সিমেন্ট উদ্যোগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চুনশিল অসমৰ উমৰাংছো, কাৰ্বি আংলং আৰু মেঘালয়ৰ জয়ন্তীয় পাহাৰ অঞ্চলত যথেষ্ট পৰিমাণে সঞ্চিত হৈ আছে।
ইউৰেনিয়াম: মেঘালয়ৰ 'ডোমিয়াচিয়াট' (Domiasiat) অঞ্চলত উচ্চ মানৰ ইউৰেনিয়ামৰ ভাণ্ডাৰ আৱিষ্কৃত হৈছে।
অন্যান্য খনিজ: মেঘালয়ত ছিলিমেনাইট, অসমত মাটি আৰু শিল, আৰু অন্যান্য ৰাজ্যত চালফাৰ তথা বিভিন্ন অধাতৱ খনিজ পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৪: উত্তৰ-পূব ভাৰতত খনিজ সম্পদ আহৰণৰ ফলত দেখা দিয়া মূল পৰিবেশীয় সমস্যাসমূহ কি কি?
উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ সংবেদনশীল পৰিবেশত অপৰিকল্পিতভাৱে খনিজ আহৰণ কৰাৰ ফলত কেবাটাও গম্ভীৰ পৰিবেশীয় সমস্যাই দেখা দিছে:
পাহাৰ আৰু মাটিৰ খহাই: ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক উপত্যকাৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলসমূহত (যেনে মেঘালয় আৰু কাৰ্বি আংলং) খনন কাৰ্য চলোৱাৰ বাবে তীব্ৰ ভূমিস্খলন হয়, যাৰ ফলত নদীৰ তলনি বাম হৈ বানপানীৰ সৃষ্টি কৰে।
জল প্ৰদূষণ আৰু এচিডিফিকেশ্বন: কয়লা খনিৰ ছালফাৰ মিহলি পানী নদী আৰু নিজৰাবোৰত পৰাৰ ফলত পানী বিষাক্ত হৈ পৰে। মেঘালয় আৰু অসমৰ কাষৰীয়া পাহাৰীয়া নিজৰাসমূহৰ পানী এতিয়া ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী।
জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হ্রাস: উত্তৰ-পূব ভাৰত পৃথিৱীৰ অন্যতম 'বায়'ডাইভাৰচিটি হটস্পট'। অনিয়ন্ত্ৰিত খননে বিৰল প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ আৰু জীৱ-জন্তুৰ বাসস্থান নিঃশেষ কৰিছে।
কৃষিভূমিৰ ক্ষতি: খনিৰ আৱৰ্জনা বৈ আহি তলৰ ভৈয়ামৰ কৃষিভূমিত জমা হয়। ইয়াৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায় আৰু খেতি-বাতি ধ্বংস হয়।
জনস্বাস্থ্য আৰু সামাজিক প্ৰভাৱ: খনিৰ ওচৰ-পাজৰত থকা খিলঞ্জীয়া লোকসকল শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ ৰোগ, ছালৰ বেমাৰ আদিত ভোগে আৰু বাসস্থান এৰি আন ঠাইলৈ যাবলৈ বাধ্য হয়।
প্ৰশ্ন ৫: খনিজ সম্পদৰ বহনক্ষম ব্যৱস্থাপনা আৰু সংৰক্ষণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিব পৰা কৌশলসমূহ (Strategies) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: খনিজ সম্পদসমূহ অনবীকৰণযোগ্য হোৱাৰ বাবে ইয়াক পৰিকল্পিতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। বহনক্ষম ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে তলত দিয়া কৌশলসমূহ গ্ৰহণ কৰিব পাৰি:
পৰিবেশীয় প্ৰভাৱ মূল্যায়ন (EIA): যিকোনো খনি প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰাৰ আগতে পৰিবেশৰ ওপৰত পৰিব পৰা সম্ভাব্য প্ৰভাৱ পৰীক্ষা কৰা (Environment Impact Assessment) বাধ্যতামূলক কৰিব লাগে।
খনন প্ৰযুক্তিৰ আধুনিকীকৰণ: পৰিবেশৰ কম ক্ষতি কৰা আধুনিক আৰু সুৰক্ষিত খনন প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে, যাতে অপচয় হ্ৰাস পায় আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ হয়।
ধাতুৰ পুনৰাবৰ্তন (Recycling): ব্যবহৃত লোহা, এলুমিনিয়াম, তাম আদি ধাতুসমূহ পেলাই নিদি পুনৰাবৰ্তন কৰি ব্যৱহাৰ কৰিলে নতুনকৈ খনি খন্দাৰ প্ৰয়োজনীয়তা কমি যায়।
বিকল্প সম্পদৰ ব্যৱহাৰ: খনিজ ইন্ধন (কয়লা, তেল)ৰ ব্যৱহাৰ কমাই সৌৰশক্তি, বায়ুমণ্ডলীয় শক্তি আৰু জৈৱ-ইন্ধনৰ দৰে নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিব লাগে।
খনি পুনৰুদ্ধাৰ (Mine Reclamation): খনিৰ কাম শেষ হোৱাৰ পিছত কোম্পানীসমূহে বাধ্যতামূলকভাৱে মাটিসমূহ সমতল কৰি গছ-গছনি ৰুই অৰণ্য পুনৰুজ্জীৱিত কৰিব লাগে।
আইনৰ কঠোৰ প্ৰয়োগ: অবৈধ খনন আৰু 'ৰাট-হোল মাইনিং' সম্পূর্ণভাৱে বন্ধ কৰিবলৈ চৰকাৰী আইনী ব্যৱস্থা আৰু তদাৰক তীব্ৰতৰ কৰিব লাগে।
Part A: 15 One-Mark Questions with Answers
1. What are mineral resources?
Answer: Mineral resources are naturally occurring substances found in the Earth's crust that are useful for human activities.
2. What is mineral exploitation?
Answer: Mineral exploitation is the process of extracting minerals from the Earth for economic use.
3. Name one renewable natural resource.
Answer: Solar energy.
4. Name one non-renewable mineral resource.
Answer: Coal.
5. What is mining?
Answer: Mining is the process of removing valuable minerals from the Earth's surface or underground.
6. What is the main purpose of mineral resource management?
Answer: To use mineral resources wisely and sustainably.
7. Mention one environmental effect of mining.
Answer: Land degradation.
8. Which gas is mainly released by burning coal?
Answer: Carbon dioxide (CO₂).
9. Name one important mineral found in North-East India.
Answer: Coal.
10. Which North-Eastern state is famous for petroleum production?
Answer: Assam.
11. What is sustainable mineral use?
Answer: Using mineral resources carefully without exhausting them.
12. What is an open-cast mine?
Answer: A mine where minerals are extracted from the Earth's surface.
13. Give one example of environmental pollution caused by mining.
Answer: Water pollution.
14. What is mine reclamation?
Answer: The process of restoring mined land to a useful condition.
15. Why are mineral resources considered finite?
Answer: Because they take millions of years to form and cannot be replaced quickly.
Part B: 15 Two-Mark Questions with Answers
(Maximum 50 words each)
1. Define mineral resources.
Answer: Mineral resources are naturally occurring solid substances found in the Earth's crust that have economic value. They are used in industries, construction, and energy production.
2. Why are mineral resources important?
Answer: Mineral resources provide raw materials for industries, generate employment, support infrastructure development, and contribute to economic growth.
3. What is mineral resource management?
Answer: Mineral resource management is the planned and efficient use, conservation, and protection of mineral resources to ensure their availability for future generations.
4. State two environmental effects of mining.
Answer: Mining causes land degradation and water pollution. It can also destroy vegetation and wildlife habitats.
5. Why should mineral resources be conserved?
Answer: Mineral resources are limited and non-renewable. Conservation ensures their availability for future use and reduces environmental damage.
6. What is land degradation due to mining?
Answer: Land degradation is the loss of land quality caused by excavation, removal of topsoil, and dumping of mining waste.
7. How does mining affect water resources?
Answer: Mining contaminates rivers and groundwater with sediments and harmful chemicals, reducing water quality.
8. Mention two minerals found in North-East India.
Answer: Coal and petroleum are two important mineral resources found in North-East India.
9. Why is Assam important in mineral production?
Answer: Assam is known for its petroleum and natural gas reserves, which play an important role in India's energy sector.
10. What is sustainable mining?
Answer: Sustainable mining minimizes environmental damage while ensuring responsible extraction and proper restoration of mined areas.
11. Explain mine reclamation.
Answer: Mine reclamation restores mined land by filling pits, planting vegetation, and improving soil quality for future use.
12. How can mining affect biodiversity?
Answer: Mining destroys forests and natural habitats, forcing many plants and animals to lose their living spaces.
13. What are management strategies for mineral resources?
Answer: Strategies include controlled mining, environmental monitoring, recycling minerals, mine reclamation, and strict environmental regulations.
14. Why is recycling of minerals important?
Answer: Recycling reduces the need for new mining, saves energy, conserves mineral resources, and decreases environmental pollution.
15. Give one environmental issue related to mineral extraction in North-East India.
Answer: Coal mining may cause soil erosion, water pollution, and destruction of forests if proper environmental safeguards are not followed.
Part C: Five-Mark Descriptive Questions with Answers
(Maximum 200 words each)
1. Explain the use and exploitation of mineral resources.
Answer: Mineral resources are valuable natural materials obtained from the Earth's crust. They are widely used in industries, agriculture, transportation, energy production, and construction. Coal is used for electricity generation, petroleum provides fuel for vehicles, and iron ore is used in making steel. Mineral exploitation refers to the extraction and utilization of these resources through mining. It supports industrial development, creates employment, and contributes to economic growth. However, excessive or unplanned exploitation can rapidly reduce mineral reserves because minerals are non-renewable.
Therefore, mineral exploitation should be carried out responsibly. Efficient mining techniques, reduced wastage, recycling of minerals, and proper environmental management help ensure sustainable use. Careful planning balances economic development with environmental protection and preserves mineral resources for future generations.
2. Discuss the environmental effects of extracting and using mineral resources.
Answer: Extraction and use of mineral resources have significant environmental impacts. Mining often removes vegetation and topsoil, leading to land degradation and soil erosion. Forest destruction reduces biodiversity and disturbs wildlife habitats. Mining also pollutes rivers and groundwater through waste materials and harmful chemicals. Dust and emissions from mining activities and the burning of fossil fuels contribute to air pollution and increase greenhouse gas emissions. Noise and vibration from mining operations affect nearby communities and wildlife. If mining waste is not properly managed, it can damage surrounding ecosystems.
These environmental effects can be reduced by adopting sustainable mining practices, restoring mined land, controlling pollution, and following environmental regulations. Responsible management ensures that mineral resources are used while minimizing harm to nature.
3. Describe the mineral resources of North-East India and the associated environmental issues.
Answer: North-East India is rich in important mineral resources such as coal, petroleum, natural gas, and limestone. Assam is well known for petroleum and natural gas production, while coal deposits occur in several parts of the region. These mineral resources contribute to regional development, employment, and industrial growth. However, mining and extraction activities may create environmental problems such as deforestation, land degradation, water pollution, and soil erosion. They can also disturb local ecosystems and reduce biodiversity.
To reduce these impacts, mining should follow environmental regulations. Proper waste management, mine reclamation, afforestation, pollution control, and regular environmental monitoring are essential. Sustainable management helps protect the environment while allowing the responsible use of mineral resources.
4. Explain the importance of mineral resource management.
Answer: Mineral resource management is essential because mineral resources are limited and cannot be replaced within a short period. Proper management ensures their efficient use, reduces unnecessary wastage, and supports long-term economic development. Good management practices include careful planning of mining activities, using modern extraction methods, promoting recycling, and restoring mined land after extraction. Environmental monitoring and pollution control also play important roles.
Effective mineral resource management protects forests, water resources, soil, and biodiversity while meeting present-day needs. It also ensures that future generations have access to valuable mineral resources. Thus, responsible management promotes sustainable development by balancing economic progress with environmental conservation.
5. Explain the management strategies for reducing the environmental impacts of mineral extraction.
Answer: Environmental impacts of mineral extraction can be reduced through proper planning and responsible management. Mining should be carried out using environmentally friendly methods that minimize damage to land, forests, and water resources. Important management strategies include:
- Conducting planned and regulated mining.
- Reclaiming mined land through soil restoration and tree planting.
- Managing mining waste safely.
- Controlling air, water, and noise pollution.
- Encouraging recycling and efficient use of minerals.
- Regular environmental monitoring and strict enforcement of environmental laws.
Public awareness and community participation also support sustainable mineral management. These strategies help reduce environmental damage while allowing the continued use of valuable mineral resources for economic development and future generations.