১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. মীমাংসা দর্শনে ঈশ্বৰত বিশ্বাস কৰেনে? [GU 2025]
উত্তৰ: নকৰে (প্ৰাচীন বা ধ্ৰুপদী মীমাংসা দর্শনে জগতৰ সৃষ্টিকৰ্তা ৰূপে এজন ব্যক্তিগত ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব অস্বীকাৰ কৰে আৰু বেদক নিত্য বুলি মানে)।
২. অপৰ ব্ৰহ্ম হ'ল নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম— শুদ্ধ নে অশুদ্ধ লিখা। [GU 2025]
উত্তৰ: অশুদ্ধ (শংকৰাচাৰ্যৰ মতে পৰ ব্ৰহ্মহে নিৰ্গুণ আৰু নিৰুপাধিক; অপৰ ব্ৰহ্ম হ'ল সগুণ ব্ৰহ্ম বা ঈশ্বৰ)।
৩. মীমাংসা দৰ্শনৰ প্ৰৱৰ্তক বা 'মীমাংসা সূত্ৰ'ৰ ৰচক কোন?
উত্তৰ: মহৰ্ষি জৈমিনী।
৪. বেদান্ত দৰ্শনৰ মূল আধাৰ গ্ৰন্থ 'ব্ৰহ্মসূত্ৰ' কাৰ দ্বাৰা ৰচিত?
উত্তৰ: মহৰ্ষি বাদৰায়ণ (বেদব্যাস)।
৫. অদ্বৈত বেদান্ত সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰধান প্ৰৱক্তা কোন?
উত্তৰ: আচাৰ্য শংকৰাচাৰ্য।
৬. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰ: আচাৰ্য ৰামানুজ।
৭. কুমাৰিল ভট্টৰ মতে প্ৰমাণৰ সংখ্যা কেইটা?
উত্তৰ: ৬ টা (প্ৰত্যক্ষ, অনুমান, উপমান, শব্দ, অৰ্থাপত্তি আৰু অনুপলব্ধি)।
৮. প্ৰভাকৰ মিশ্ৰই কেইটা প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰে?
উত্তৰ: ৫ টা (অনুপলব্ধিক বাদ দি অন্য ৫ টা প্ৰমাণ)।
৯. শংকৰাচাৰ্যৰ মতে পৰম সত্য বা একমাত্ৰ পাৰমাৰ্থিক সত্তা কি?
উত্তৰ: নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম।
১০. বেদান্ত দৰ্শনত 'প্ৰস্থানত্ৰয়ী' বুলিলে কোন তিনিখন গ্ৰন্থক বুজায়?
উত্তৰ: উপনিষদসমূহ, ব্ৰহ্মসূত্ৰ আৰু শ্ৰীমদ্ভগৱদ্গীতা।
১১. মীমাংসা দৰ্শন অনুসৰি জ্ঞানৰ প্ৰামাণ্যতা কি— স্বতঃপ্ৰামাণ্য নে পৰতঃপ্ৰামাণ্য?
উত্তৰ: স্বতঃপ্ৰামাণ্য (Svataḥ-prāmāṇyavāda)।
১২. ৰামানুজৰ মতে ব্ৰহ্মৰ অন্তৰ্গত তিনিটা মৌলিক তত্ত্ব (তত্ত্বত্ৰয়) কি কি?
উত্তৰ: ঈশ্বৰ, চিত্ (জীৱ) আৰু অচিত্ (জড় জগত)।
১৩. শ্লোকাৰ্থ— "ব্ৰহ্ম সত্যং জগন্মিথ্যা..." কোন দাৰ্শনিক মতবাদৰ মূল ঘোষণা?
উত্তৰ: শংকৰাচাৰ্যৰ অদ্বৈত বেদান্তৰ।
১৪. মীমাংসা দৰ্শনৰ মতে বেদসমূহ পৌৰুষেয় নে অপৌৰুষেয়?
উত্তৰ: অপৌৰুষেয় (নিত্য আৰু কোনো ব্যক্তি বা ঈশ্বৰৰ দ্বাৰা ৰচিত নহয়)।
১৫. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত মুক্তি লাভৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ উপায় কি?
উত্তৰ: ভক্তি আৰু প্ৰপত্তি (ঈশ্বৰৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ শৰণাগতি)।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. মীমাংসা দর্শনে স্বীকাৰ কৰা যিকোনো দুটা প্ৰমাণৰ নাম উল্লেখ কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: মীমাংসা দর্শনে স্বীকাৰ কৰা দুটা বিশিষ্ট প্ৰমাণ হ'ল—
১/ অৰ্থাপত্তি (Postulation) আৰু
২/ অনুপলব্ধি (Non-apprehension)।
২. মীমাংসা দৰ্শনৰ দুখন প্ৰধান উৎস গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:
১/ মহৰ্ষি জৈমিনীৰ 'মীমাংসা সূত্ৰ' আৰু
২/ শবৰ স্বামীৰ 'শবৰ ভাষ্য' (বা কুমাৰিল ভট্টৰ 'শ্লোকবাৰ্ত্তিক')।
৩. বেদান্ত দৰ্শনৰ দুখন মৌলিক প্ৰামাণিক গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:
১/ বাদৰায়ণৰ 'ব্ৰহ্মসূত্ৰ' আৰু
২/ আদি শংকৰাচাৰ্যৰ 'শাৰীৰক ভাষ্য' (ব্ৰহ্মসূত্ৰ ভাষ্য)।
৪. মীমাংসা আৰু বেদান্ত দৰ্শনৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: মীমাংসা (পূৰ্ব-মীমাংসা) বেদৰ কৰ্মকাণ্ডৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আৰু যাগ-যজ্ঞ তথা ধৰ্ম পালনক মূল লক্ষ্য বুলি ধৰে। আনহাতে বেদান্ত (উত্তৰ-মীমাংসা) বেদৰ জ্ঞানকাণ্ড বা উপনিষদৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত আৰু ব্ৰহ্মজ্ঞান তথা মোক্ষক চৰম লক্ষ্য হিচাপে গণ্য কৰে।
৫. মীমাংসা দৰ্শনৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: বেদৰ অপৌৰুষেয় প্ৰামাণ্য ৰক্ষা কৰা, যাগ-যজ্ঞ সম্পৰ্কীয় বৈদিক বাক্যসমূহৰ সঠিক অৰ্থ আৰু তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা আৰু ধৰ্ম পালনৰ দ্বাৰা স্বৰ্গ তথা মুক্তি লাভ কৰা।
৬. বেদান্ত দৰ্শনৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: উপনিষদৰ বাক্যসমূহৰ দাৰ্শনিক সমন্বয় সাধন কৰি ব্ৰহ্ম, জীৱ আৰু জগতৰ প্ৰকৃত সম্বন্ধ নিৰূপণ কৰা আৰু অবিদ্যা নাশ কৰি আত্মজ্ঞানৰ দ্বাৰা মুক্তি লাভ কৰা।
৭. 'অৰ্থাপত্তি' (Arthāpatti) প্ৰমাণ কাক বোলে?
উত্তৰ: দুটা আপাতবিৰোধী ঘটনাৰ সংগতি ৰক্ষাৰ বাবে কোনো এটা অদৃষ্ট তথ্য বা কাৰণ কল্পনা কৰাকে অৰ্থাপত্তি বোলে। যেনে— "দিনে নোখোৱা সত্ত্বেও দেৱদত্ত শকত"; ইয়াৰ পৰা "দেৱদত্তই ৰাতি খায়" বুলি অৰ্থাপত্তি কৰা হয়।
৮. 'অনুপলব্ধি' (Anupalabdhi) প্ৰমাণ কি?
উত্তৰ: ভাটাচাৰ্য কুমাৰিল ভট্টৰ মতে, কোনো বস্তুৰ অনুপস্থিতি বা অভাৱ (Non-existence) প্ৰত্যক্ষ কৰিবলৈ যি জ্ঞান-সাধন ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তাকে অনুপলব্ধি প্ৰমাণ বোলে (যেনে— মজিয়াত ঘটি নথকাৰ জ্ঞান)।
৯. অদ্বৈত বেদান্তত 'মায়া'ৰ দুটা মূল শক্তি কি কি?
উত্তৰ: মায়াৰ দুটা শক্তি হ'ল—
১/ আৱৰণ শক্তি (যিয়ে ব্ৰহ্মৰ প্ৰকৃত স্বৰূপক ঢাকি ৰাখে) আৰু
২/ বিক্ষেপ শক্তি (যিয়ে ব্ৰহ্মৰ ওপৰত মিথ্যা জগতৰ প্ৰপঞ্চ সৃষ্টি কৰে)।
১০. শংকৰাচাৰ্যৰ মতে সত্তাৰ তিনিটা স্তৰ কি কি?
উত্তৰ:
১/ প্ৰাতিভাসিক সত্তা (ভ্ৰম বা স্বপ্নৰ জগত),
২/ ব্যৱহাৰিক সত্তা (দৈনন্দিন অনুভৱৰ ভৌতিক জগত), আৰু ৩/ পাৰমাৰ্থিক সত্তা (একমাত্ৰ অবিনাশী ব্ৰহ্ম)।
১১. বিশিষ্টাদ্বৈত দৰ্শনত 'অপৃথক্সিদ্ধি' (Apṛthaksiddhi) সম্বন্ধ কি?
উত্তৰ: ৰামানুজৰ মতে ব্ৰহ্ম আৰু জগত-জীৱৰ মাজত থকা অপৃথক, অন্তৰংগ আৰু অপৰিহাৰ্য সম্বন্ধই হ'ল অপৃথক্সিদ্ধি। যেনে— শৰীৰ আৰু আত্মাৰ সম্বন্ধ (ব্ৰহ্ম হৈছে আত্মা আৰু জগত-জীৱ তেওঁৰ শৰীৰ)।
১২. বেদান্তত সাধন চতুষ্টয় (Sādhana Catuṣṭaya) কি কি?
উত্তৰ: ব্ৰহ্মজিজ্ঞাসাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চাৰিটা যোগ্যতা হ'ল—
১/ নিত্যানিত্য বস্তু বিবেক,
২/ ইহামুত্ৰাৰ্থফলভোগ বিৰাগ,
৩/ শম-দম আদি ষট্-সম্পত্তি, আৰু ৪/ মুমুক্ষুত্ব।
১৩. মীমাংসা দৰ্শনৰ 'স্বতঃপ্ৰামাণ্যবাদ' কি?
উত্তৰ: এই মত অনুসৰি জ্ঞান উৎপন্ন হোৱাৰ সময়তেই তাৰ প্ৰামাণ্যতা বা সত্যতা নিজে নিজেই প্ৰতিষ্ঠিত হয়; ইয়াৰ বাবে কোনো বাহ্যিক কাৰণ বা পৰীক্ষাৰ প্ৰয়োজন নহয় (কেৱল অপ্ৰামাণ্যতাহে পৰতঃপ্ৰমাণিত হয়)।
১৪. শংকৰাচাৰ্যৰ 'বিৱৰ্ত্তবাদ' (Vivartavāda) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কাৰণটো প্ৰকৃততে পৰিৱৰ্তিত নোহোৱাকৈ তাৰ ওপৰত হোৱা আপাত বা মিথ্যা ৰূপান্তৰৰ প্ৰতীতিকে বিৱৰ্ত্ত বোলে। যেনে— ৰছীত সাপৰ ভ্ৰম হোৱাৰ দৰে ব্ৰহ্মতেই জগতৰ বিৱৰ্ত্ত বা আপাত প্ৰকাশ ঘটে।
১৫. বিশিষ্টাদ্বৈতত 'প্ৰপত্তি' বা শৰণাগতি কি?
উত্তৰ: সকলো অহংকাৰ আৰু আশ্ৰয় ত্যাগ কৰি একান্তভাৱে নিজকে ভগৱান নাৰায়ণৰ চৰণত সমৰ্পণ কৰাকে প্ৰপত্তি বোলে। ই সকলো মানুহৰ বাবে মুক্তিৰ সৰ্বোচ্চ আৰু সহজ পথ।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. মীমাংসা দৰ্শনৰ প্ৰসংগত জ্ঞানতত্ত্ব (Theory of Knowledge) ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2025]
উত্তৰ: মীমাংসা দৰ্শনৰ জ্ঞানতত্ত্বৰ মূল লক্ষ্য হৈছে বেদৰ অপৌৰুষেয় প্ৰামাণ্য ৰক্ষা কৰা আৰু জ্ঞানৰ 'স্বতঃপ্ৰামাণ্যবাদ' (Intrinsic Validity) প্ৰতিষ্ঠা কৰা। মীমাংসকসকলৰ মতে, সকলো জ্ঞানেই স্বতঃপ্ৰমাণিত। জ্ঞান উৎপত্তিৰ কাৰণসমূহৰ পৰাই তাৰ সত্যতাও স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে নিৰ্ধাৰিত হয়; সত্যতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ কোনো বাহ্যিক পৰীক্ষাৰ প্ৰয়োজন নহয়। কেৱল জ্ঞানত কিবা দোষ থাকিলেহে তাৰ অপ্ৰামাণ্যতা বাহ্যিক কাৰণৰ দ্বাৰা ধৰা পৰে (পৰতঃ অপ্ৰামাণ্যবাদ)।
মীমাংসা দর্শনে জ্ঞান আহৰণৰ সাধন হিচাপে এক বিস্তৃত প্ৰমাণ ব্যৱস্থা স্বীকাৰ কৰিছে:
ভাট্ট সম্প্ৰদায় (কুমাৰিল ভট্ট): ছয়টা প্ৰমাণ স্বীকাৰ কৰে— প্ৰত্যক্ষ, অনুমান, উপমান, শব্দ, অৰ্থাপত্তি (Postulation) আৰু অনুপলব্ধি (Non-apprehension)।
প্ৰভাকৰ সম্প্ৰদায় (প্ৰভাকৰ মিশ্ৰ): অনুপলব্ধিক অস্বীকাৰ কৰি প্ৰথম পাঁচটা প্ৰমাণ গ্ৰহণ কৰে।
মীমাংসাত 'শব্দ' প্ৰমাণক সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হৈছে, কাৰণ অপৌৰুষেয় বৈদিক শব্দসমূহ ধৰ্ম আৰু কৰ্তব্যৰ একমাত্ৰ অভ্ৰান্ত উৎস। ভ্ৰান্তিৰ ব্যাখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰভাকৰে 'অখ্যাতিবাদ' (ভ্ৰান্তি হৈছে ভেদজ্ঞানৰ অভাৱ) আৰু কুমাৰিলে 'বিপৰীতখ্যাতিবাদ' (ভ্ৰান্তি হ'ল এটা বস্তুৰ ওপৰত আন এটা বস্তুৰ ভুল আৰোপ) আগবঢ়াইছে।
২. বেদান্ত দৰ্শনৰ প্ৰধান তত্ত্বসমূহৰ বিষয়ে এক সামগ্ৰিক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা। [GU 2025]
উত্তৰ: বেদান্ত দৰ্শন হৈছে উপনিষদ, ব্ৰহ্মসূত্ৰ আৰু ভগৱদ্গীতাৰ (প্ৰস্থানত্ৰয়ী) দাৰ্শনিক শিক্ষাৰ চৰম নিৰ্যাস। বেদান্তৰ সমগ্ৰ চিন্তা মূলতঃ তিনিটা পৰম তত্ত্বক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছে: ব্ৰহ্ম, জীৱ আৰু জগত।
বেদান্তৰ প্ৰধান সম্প্ৰদায়সমূহে এই তত্ত্বকেইটাক তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিছে:
অদ্বৈত বেদান্ত (শংকৰাচাৰ্য): শংকৰৰ মতে 'ব্ৰহ্ম'ই একমাত্ৰ পৰম সত্য (একমেৱাদ্বিতীয়ম্)। তেওঁ নিৰ্গুণ, নিৰাকাৰ আৰু নিৰ্বিশেষ চৈতন্যস্বৰূপ। 'জগত' হৈছে মায়াৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মৰ ওপৰত আৰোপিত এক অনির্বচনীয় মিথ্যা প্ৰপঞ্চ (বিৱৰ্ত্ত)। 'জীৱ' আৰু ব্ৰহ্ম মূলত অভিন্ন; অবিদ্যাৰ উপাধি দূৰ হ'লেই জীৱই নিজৰ ব্ৰহ্মস্বৰূপ উপলব্ধি কৰে।
বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্ত (ৰামানুজ): ৰামানুজৰ মতে ব্ৰহ্ম নিৰ্গুণ নহয়, বৰঞ্চ অনন্ত কল্যাণময় গুণেৰে পৰিপূৰ্ণ 'সগুণ ব্ৰহ্ম' বা ভগৱান নাৰায়ণ। জগত আৰু জীৱ মিথ্যা নহয়; এইবোৰ ব্ৰহ্মৰ বাস্তৱ অঙ্গ বা শৰীৰ (অপৃথক্সিদ্ধি সম্বন্ধ)। ঈশ্বৰ বিশেষ্য আৰু চিত্-অচিত্ তেওঁৰ বিশেষণ বা প্ৰকাৰ।
বেদান্তৰ সামগ্ৰিক উদ্দেশ্য হৈছে অবিদ্যা আৰু বন্ধন দূৰ কৰি আত্মজ্ঞান বা ভক্তিৰ জৰিয়তে পৰম মোক্ষ লাভ কৰা।
৩. মায়াৰ ধাৰণাটোৰ (Concept of Māyā) বিষয়ে এটি চমু টোকা লিখা। [GU 2025]
উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্তত পৰম একত্ববাদী ব্ৰহ্মৰ পৰা বহুত্বপূৰ্ণ বিশ্বজগতৰ সৃষ্টি আৰু প্ৰতীতি ব্যাখ্যা কৰিবলৈ 'মায়া' তত্ত্ব ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। শংকৰাচাৰ্যৰ মতে মায়া হ'ল ব্ৰহ্মৰ এক অনিৰ্বচনীয় শক্তি, যি সৎ-ও নহয় আৰু অসৎ-ও নহয় (সদসদভ্যাম্ অনির্বচনীয়া)।
মায়াৰ দুটা প্ৰধান কাৰ্য বা শক্তি থাকে:
আৱৰণ শক্তি (Veiling Power): এই শক্তিয়ে ব্ৰহ্মৰ অনন্ত, শুদ্ধ আৰু অদ্বৈত স্বৰূপক জীৱৰ দৃষ্টিৰ পৰা ঢাকি ৰাখে (যেনে— অন্ধকাৰে ৰছীডালক ঢাকি ৰখাৰ দৰে)।
বিক্ষেপ শক্তি (Projecting Power): ই আৱৃত হৈ থকা ব্ৰহ্মৰ ওপৰত নাম-ৰূপযুক্ত বিচিত্ৰ জগত আৰু বহুত্বৰ ভ্ৰম সৃষ্টি কৰে (যেনে— ৰছীৰ ঠাইত সাপ দেখা পোৱা)।
মায়া অনাদি হ'লেও সান্ত; কাৰণ ব্ৰহ্মজ্ঞান লাভৰ লগে লগে মায়াৰ বিনাশ ঘটে। ব্যৱহাৰিক দৃষ্টিত মায়া আৰু তাৰ পৰিণাম জগতখন সত্য যেন লাগিলেও পাৰমাৰ্থিক সত্যৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা মায়া এক বিভ্ৰম মাত্ৰ।
৪. অদ্বৈত বেদান্তৰ 'বিৱৰ্ত্তবাদ' আৰু বিশিষ্টাদ্বৈতৰ 'পৰিণামবাদ'ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: কাৰ্যকাৰণ আৰু সৃষ্টিতত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰত শংকৰ আৰু ৰামানুজৰ মাজত গভীৰ দাৰ্শনিক পাৰ্থক্য দেখা যায়:
বিৱৰ্ত্তবাদ (শংকৰাচাৰ্য): কাৰণটো প্ৰকৃততে কোনো সলনি নোহোৱাকৈ কেৱল অবাস্তৱ বা মায়িকভাৱে কাৰ্যৰূপে প্ৰকাশ পোৱাকে বিৱৰ্ত্ত বোলে। শংকৰৰ মতে ব্ৰহ্ম অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু নিৰ্গুণ। তেওঁ জগতৰূপে প্ৰকৃততে ৰূপান্তৰিত নহয়; মায়াৰ বাবে ব্ৰহ্মতেই জগতৰ বিভ্ৰম ঘটে (যেনে— ৰছীডাল সাপ হৈ নাযায়, কেৱল সাপৰ দৰে দেখা যায়)। গতিকে জগত হৈছে ব্ৰহ্মৰ এক মায়িক বিৱৰ্ত্ত।
ব্ৰহ্ম-পৰিণামবাদ (ৰামানুজ): কাৰণটো বাস্তৱিকতে কাৰ্যৰ আকাৰলৈ পৰিৱৰ্তিত হোৱাকে পৰিণাম বোলে। ৰামানুজৰ মতে ব্ৰহ্মই হৈছে জগতৰ উপাদান কাৰণ। ব্ৰহ্মৰ শৰীৰস্বৰূপ সূক্ষ্ম চিত্ আৰু অচিত্ তত্ত্বই স্থূল জগত আৰু জীৱৰূপে বাস্তৱিকতে পৰিণত হয় (যেনে— গাখীৰ দৈ হোৱাৰ দৰে)। গতিকে জগতখন কোনো মায়িক ভ্ৰম নহয়, বৰঞ্চ এক সত্য আৰু বাস্তৱ পৰিণাম।
৫. মীমাংসা দৰ্শনৰ 'অৰ্থাপত্তি' প্ৰমাণৰ প্ৰকৃতি আৰু প্ৰয়োজনীয়তা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মীমাংসা আৰু অদ্বৈত বেদান্তত 'অৰ্থাপত্তি'ক (Postulation) এক স্বতন্ত্ৰ প্ৰমাণ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছে। যেতিয়া দুটা জ্ঞাত প্ৰত্যক্ষ ঘটনাৰ মাজত স্পষ্ট বিৰোধ দেখা দিয়ে, তেতিয়া সেই বিৰোধ দূৰ কৰি ঘটনা দুটাক সংগতিপূৰ্ণ কৰিবলৈ এটা অদৃষ্ট সত্য কল্পনা কৰা প্ৰক্ৰিয়াকেই অৰ্থাপত্তি বোলে।
শবৰ স্বামীৰ মতে— "দৃষ্টঃ শ্ৰুতো বা অৰ্থোঽন্যথা নোপপদ্যতে ইত্যৰ্থকল্পনা"।
ক্লাছিকেল উদাহৰণ: স্থূল বা শকত দেৱদত্তই দিনৰ ভাগত একো নাখায় বুলি আমি জানো। এতিয়া "দিনত নোখোৱা" আৰু "শকত হৈ থকা"— এই দুয়োটা কথা পৰস্পৰ বিৰোধী। এই বিৰোধ নিষ্পত্তি কৰিবলৈ আমি "দেৱদত্তই ৰাতি খায়" বুলি এটা নতুন সিদ্ধান্ত কল্পনা কৰোঁ।
ন্যায় দর্শনে অৰ্থাপত্তিক অনুমানৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব বিচাৰিলেও মীমাংসকসকলৰ মতে ইয়াত কোনো স্পষ্ট 'ব্যাপ্তি সম্বন্ধ' নাথাকে; বিৰোধ নিৰসনৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰয়োজনৰ পৰাহে এই জ্ঞান লাভ হয় বাবে ই এক স্বতন্ত্ৰ প্ৰমাণ।
৬. মীমাংসা নীতিশাস্ত্ৰত বৈদিক অপৌৰুষেয়তাবাদ আৰু ধৰ্মৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: পূৰ্ব-মীমাংসা দৰ্শনৰ সমগ্ৰ ভিত্তি হৈছে বেদৰ অপৌৰুষেয়তা আৰু 'ধৰ্ম'ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। মীমাংসাৰ মতে বেদ কোনো ব্যক্তিৰ দ্বাৰা ৰচিত নহয় আৰু আনকি কোনো ঈশ্বৰেও ইয়াক সৃষ্টি কৰা নাই; বেদ হৈছে নিত্য, অনাদি আৰু স্বতঃপ্ৰমাণিত শব্দ-প্ৰবাহ।
মহৰ্ষি জৈমিনীয়ে ধৰ্মৰ সংজ্ঞা দি কৈছে— "চোদনালক্ষণোহৰ্থো ধৰ্মঃ"। চোদনা অৰ্থাৎ বেদৰ বিধি বা অনুশাসন। বেদত যিবোৰ যাগ-যজ্ঞ বা কৰ্তব্য সম্পাদন কৰাৰ আদেশ দিয়া হৈছে, সেয়াই হৈছে ধৰ্ম আৰু যিবোৰ নিষেধ কৰা হৈছে সেয়া অধৰ্ম। বেদত মানুহৰ কোনো ব্যক্তিগত ইচ্ছা বা স্বাৰ্থ নাথাকে বাবে ইয়াৰ আদেশ পালন কৰাটো এক পৰম নৈতিক কৰ্তব্য (Deontological Ethics)। বৈদিক ধৰ্ম পালনে 'অপূৰ্ব' নামৰ এক অদৃশ্য শক্তি উৎপন্ন কৰে, যিয়ে যথাসময়ত কৰ্মৰ ফল হিচাপে স্বৰ্গলাভ বা সুখ প্ৰদান কৰে।
৭. শংকৰাচাৰ্যৰ নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম আৰু সগুণ ব্ৰহ্মৰ (ঈশ্বৰ) মাজৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।
উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্তত তত্ত্বগতভাৱে ব্ৰহ্মক দুটা দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিবেচনা কৰা হয়:
পৰ ব্ৰহ্ম বা নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম: পাৰমাৰ্থিক সত্যৰ স্তৰত ব্ৰহ্ম হৈছে নিৰ্গুণ, নিৰাকাৰ, নিৰ্বিশেষ আৰু বাক্য-মনৰ অতীত। তেওঁ কোনো গুণৰ আশ্ৰয় নহয়, বৰঞ্চ নিজেই কেৱল জ্ঞান, সৎ আৰু আনন্দস্বৰূপ। নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম জগতৰ স্ৰষ্টা বা শাসক নহয় কাৰণ তেওঁৰ কোনো মায়িক উপাধি নাথাকে।
অপৰ ব্ৰহ্ম বা সগুণ ব্ৰহ্ম (ঈশ্বৰ): যেতিয়া নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম মায়াৰ উপাধিৰে যুক্ত হয়, তেতিয়া তেওঁক সগুণ ব্ৰহ্ম বা 'ঈশ্বৰ' বোলা হয়। ব্যৱহাৰিক স্তৰত ঈশ্বৰেই এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টিকৰ্তা, পালক আৰু সংহাৰক। তেওঁ সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বশক্তিমান আৰু সৰ্বব্যাপী।
ব্যৱহাৰিক জীৱনত উপাসনা আৰু নীতি-নিয়মৰ বাবে সগুণ ব্ৰহ্ম বা ঈশ্বৰ সত্য হ'লেও, চৰম আত্মজ্ঞান লাভ হ'লে নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মৰ অদ্বৈত সত্যহে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
৮. বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তৰ 'তত্ত্বত্ৰয়' (ঈশ্বৰ, চিত্, অচিত্) আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: আচাৰ্য ৰামানুজৰ বিশিষ্টাদ্বৈত দৰ্শন অনুসৰি অস্তিত্বক তিনিটা মৌলিক সত্তা বা 'তত্ত্বত্ৰয়'ৰ দ্বাৰা ব্যাখ্যা কৰা হয়:
ঈশ্বৰ (পৰম তত্ত্ব): ঈশ্বৰ হৈছে সৰ্বোচ্চ স্বতন্ত্ৰ সত্তা, যাক ভগৱান নাৰায়ণ বা পুৰুষোত্তম বোলা হয়। তেওঁ সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বশক্তিমান আৰু অনন্ত কল্যাণময় গুণেৰে বিভূষিত। তেওঁ জগতৰ উপাদান আৰু নিমিত্ত দুয়োটা কাৰণ।
চিত্ (জীৱ): চিত্ হৈছে অসীম সংখ্যক সচেতন আত্মা। প্ৰতিটো আত্মাই নিত্য, অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু জ্ঞানৰ আশ্ৰয়। জীৱসমূহ ঈশ্বৰৰ অধীন আৰু তেওঁৰ অবিভাজ্য অংশ।
অচিত্ (জড় জগত): অচিত্ হৈছে চৈতন্যহীন জড় পদাৰ্থ, যি প্ৰকৃতি, কাল আৰু শুদ্ধসত্ত্ব— এই তিনিভাগত বিভক্ত। ই স্থূল জগত আৰু জীৱৰ শৰীৰৰূপে পৰিণত হয়।
ৰামানুজৰ মতে এই তিনিটা সুকীয়া হ'লেও বিচ্ছিন্ন নহয়; চিত্ আৰু অচিত্ ঈশ্বৰৰ শৰীৰস্বৰূপ আৰু ঈশ্বৰ ইহঁতৰ অন্তৰ্যামী আত্মা (শৰীৰ-শৰীৰী ভাৱ)।
৯. মীমাংসা দৰ্শনৰ 'অনুপলব্ধি' প্ৰমাণৰ স্বৰূপ আৰু প্ৰয়োজনীয়তা দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: ভাটাচাৰ্য কুমাৰিল ভট্টৰ মতে কোনো বস্তুৰ অভাৱ বা অবৰ্তমানতা জানিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা স্বতন্ত্ৰ জ্ঞান-সাধনটোৱেই হ'ল 'অনুপলব্ধি' (Non-apprehension)।
যেতিয়া কোনো এটা বস্তু উপলব্ধ হোৱাৰ সকলো অনুকূল পৰিস্থিতি থকা সত্ত্বেও (যোগ্য অনুপলব্ধি) বস্তুটো দেখা পোৱা নাযায়, তেতিয়া তাৰ অনুপস্থিতিয়ে সেই ঠাইত বস্তুটোৰ অভাৱ প্ৰমাণ কৰে। যেনে— পোহৰ থকা কোঠাটোৰ মেজখনত ঘটি এটা থকা হ'লে মোৰ চকুৱে তাক দেখা পালেহেঁতেন; যিহেতু দেখা পোৱা নাই, সেয়ে মেজখনত ঘটিৰ অভাৱ আছে বুলি অনুপলব্ধিৰ দ্বাৰা জনা যায়।
নৈয়ায়িকসকলে অভাৱক চকুৰেই প্ৰত্যক্ষ কৰা বুলি ক'ব খোজে (বিশেষণতা সন্নিকৰ্ষ)। কিন্তু মীমাংসকসকলে যুক্তি দিয়ে যে যিহেতু অভাৱ কোনো পদাৰ্থ নহয়, সেয়ে ইন্দ্ৰিয়ৰ লগত ইয়াৰ কোনো ভৌতিক সংযোগ ঘটিব নোৱাৰে; গতিকে অভাৱ জ্ঞানৰ বাবে অনুপলব্ধি এক সুকীয়া প্ৰমাণ।
১০. অদ্বৈত বেদান্তত 'মোক্ষ' বা মুক্তিৰ স্বৰূপ আৰু ইয়াৰ সাধন পথ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অদ্বৈত বেদান্তৰ মতে বন্ধন বা সংসাৰ কোনো বাস্তৱিক ঘটনা নহয়, বৰঞ্চ অবিদ্যাৰ (অজ্ঞানতা) ফলত নিজকে শৰীৰ আৰু মন বুলি ভবা এক ভ্ৰমহে। গতিকে অবিদ্যাৰ বিনাশ ঘটি নিজৰ প্ৰকৃত ব্ৰহ্মস্বৰূপ উপলব্ধি কৰাকে 'মোক্ষ' বোলে ("ব্ৰহ্ম বেদ ব্ৰহ্মৈৱ ভবতি"— ব্ৰহ্মক জনা মানেই ব্ৰহ্ম হৈ পৰা)।
শংকৰাচাৰ্যৰ মতে কেৱল যাগ-যজ্ঞ বা কৰ্মৰ দ্বাৰা মোক্ষ লাভ নহয়; একমাত্ৰ 'জ্ঞান'হে (Jnana) মুক্তিৰ সাক্ষাৎ কাৰণ।
মোক্ষ লাভৰ বাবে সাধকে তিনিটা স্তৰ অতিক্ৰম কৰিব লাগে:
শ্ৰৱণ: গুৰু আৰু উপনিষদৰ মুখৰ পৰা বেদান্তৰ মহামন্ত্ৰসমূহ (যেনে— 'তত্ত্বমসি') শুনা।
মনন: শুনা কথাবোৰ নিজৰ যুক্তি আৰু বুদ্ধিৰে গভীৰভাৱে চিন্তা কৰা।
নিদিধ্যাসন: মনন কৰা সত্যত অবিচলিতভাৱে ধ্যানস্থ হৈ আত্মাত নিমগ্ন হোৱা।
অদ্বৈত বেদান্তত শৰীৰ থকা অৱস্থাতে মুক্তি লাভ সম্ভৱ, যাক 'জীৱনমুক্তি' বোলে; আৰু মৃত্যুৰ পিছত পূৰ্ণ ব্ৰহ্মলীন হোৱা অৱস্থাক 'বিদেহমুক্তি' বোলা হয়।
1-Mark Objective Questions :
1. Does Mīmāṁsā philosophy believe in God? [GU 2025]
Answer: No (Classical Pūrva-Mīmāṁsā rejects the notion of an anthropomorphic creator God and maintains that the Vedas are eternal and authorless).
2. Apara Brahman is Nirguṇa Brahman — State True or False. [GU 2025]
Answer: False (In Advaita Vedānta, Para Brahman is Nirguṇa and unconditioned; Apara Brahman denotes Saguṇa Brahman or Īśvara).
3. Who is the founding exponent of Mīmāṁsā philosophy and the author of the Mīmāṁsā Sūtra?
Answer: Maharṣi Jaimini.
4. Who is the author of the foundational Vedāntic text Brahmasūtra?
Answer: Maharṣi Bādarāyaṇa (Vedavyāsa).
5. Who is the principal preceptor of the Advaita Vedānta school?
Answer: Ācārya Śaṅkarācārya.
6. Who is the chief exponent of Viśiṣṭādvaita Vedānta?
Answer: Ācārya Rāmānuja.
7. How many Pramāṇas (valid sources of knowledge) are accepted by Kumārila Bhaṭṭa?
Answer: Six—Pratyakṣa (Perception), Anumāna (Inference), Upamāna (Comparison), Śabda (Verbal Testimony), Arthāpatti (Postulation), and Anupalabdhi (Non-apprehension).
8. How many Pramāṇas are recognized by Prabhākara Miśra?
Answer: Five (the first five accepted by Kumārila Bhaṭṭa, rejecting Anupalabdhi).
9. According to Śaṅkarācārya, what is the ultimate reality and sole ontological truth?
Answer: Nirguṇa Brahman (Attribute-less Pure Consciousness).
10. Which three foundational texts constitute the 'Prasthānatrayī' in Vedānta philosophy?
Answer: The Upaniṣads, the Brahmasūtra, and the Bhagavadgītā.
11. According to Mīmāṁsā epistemology, what is the nature of the validity of knowledge—intrinsic (Svataḥ-prāmāṇya) or extrinsic (Parataḥ-prāmāṇya)?
Answer: Intrinsic (Svataḥ-prāmāṇyavāda).
12. Name the three fundamental realities (Tattvatraya) in the philosophy of Rāmānuja.
Answer: Īśvara (God), Cit (Conscious Individual Souls), and Acit (Insentient Material World).
13. The philosophical maxim "Brahma satyaṁ jagan-mithyā..." is the foundational declaration of which school of Indian philosophy?
Answer: Advaita Vedānta of Śaṅkarācārya.
14. Are the Vedas considered Pauruṣeya (authored) or Apauruṣeya (authorless) according to Mīmāṁsā?
Answer: Apauruṣeya (Eternal, unauthored, and not composed by any human agent or deity).
15. What is the supreme means to attain liberation in Viśiṣṭādvaita Vedānta?
Answer: Bhakti (Devotion) and Prapatti (Absolute self-surrender to God/Nārāyaṇa).
2-Mark Short Answer Questions :
1. State the names of any two Pramāṇas admitted by Mīmāṁsā philosophy. [GU 2025]
Answer: Two distinctive Pramāṇas admitted in Mīmāṁsā epistemology are: 1) Arthāpatti (Postulation/Presumption) and 2) Anupalabdhi (Non-apprehension).
2. Name two primary source texts of Mīmāṁsā philosophy.
Answer: Two foundational texts are Maharṣi Jaimini’s Mīmāṁsā Sūtra and Śabara Svāmin’s Śabara Bhāṣya (or Kumārila Bhaṭṭa’s Ślokavārttika).
3. Mention two foundational canonical texts of Vedānta philosophy.
Answer: Two primary texts of Vedānta are Bādarāyaṇa’s Brahmasūtra and Adi Śaṅkarācārya’s Śārīraka Bhāṣya (Brahmasūtra-Bhāṣya).
4. State the fundamental distinction between Mīmāṁsā and Vedānta philosophy.
Answer: Mīmāṁsā (Pūrva-Mīmāṁsā) is grounded in the Karmakāṇḍa (ritual portion) of the Vedas, focusing on ritual sacrifices (yajñas) and moral duties (dharma). Vedānta (Uttara-Mīmāṁsā) is rooted in the Jñānakāṇḍa (philosophical Upaniṣads), emphasizing metaphysical inquiry into Brahman and spiritual liberation (mokṣa).
5. What is the fundamental aim and purpose of Mīmāṁsā philosophy?
Answer: To establish the infallible and eternal authority (apauruṣeyatva) of the Vedas, provide systematic rules of hermeneutic textual interpretation for Vedic rituals, and delineate the path of Dharma leading to heaven and eventual liberation.
6. What is the central aim of Vedānta philosophy?
Answer: To provide a coherent philosophical synthesis of the Upaniṣadic teachings, elucidate the true ontological relation between Brahman, the individual soul (Jīva), and the empirical world (Jagat), and eradicate ignorance (Avidyā) through intuitive Self-realization.
7. Define 'Arthāpatti' (Postulation) as a valid source of knowledge.
Answer: Arthāpatti is the cognitive postulation of an unperceived fact to reconcile two apparently contradictory, established truths. For example, knowing that "Devadatta is fat" yet "does not eat during the day" leads to the valid presumption that "Devadatta eats at night."
8. What is 'Anupalabdhi' (Non-apprehension)?
Answer: In Kumārila Bhaṭṭa's epistemology, Anupalabdhi is an independent, non-sensory Pramāṇa employed to apprehend the objective non-existence or absence (abhāva) of an object where it would have been perceived had it been present (e.g., cognizing the absence of a jar on a clean table).
9. Enumerate the two cosmic powers of 'Māyā' in Advaita Vedānta.
Answer: The two constitutive powers of Māyā are: 1) Āvaraṇa-śakti (The veiling power that conceals the true nature of pure Brahman), and 2) Vikṣepa-śakti (The projecting power that superimposes the pluralistic phenomenal world onto Brahman).
10. Name the three tiers of reality (Sattātraividhya) formulated by Śaṅkarācārya.
Answer: 1) Prātibhāsika Sattā (Apparent/subjective reality, such as dream objects or illusions), 2) Vyāvahārika Sattā (Empirical/phenomenal reality governing practical life), and 3) Pāramārthika Sattā (Ultimate, absolute reality, which is Brahman alone).
11. Explain the concept of 'Apṛthaksiddhi' (Inseparable Relation) in Viśiṣṭādvaita.
Answer: Apṛthaksiddhi is the organic, internal, and inseparable relation subsisting between Brahman and the dual modes of Cit (individual souls) and Acit (material cosmos). Rāmānuja models this on the Śarīra-Śarīrī-bhāva (body-soul relationship), where the cosmos forms the body of Brahman.
12. Enumerate the fourfold spiritual prerequisites (Sādhana Catuṣṭaya) in Vedānta.
Answer: The four prerequisites for Vedāntic inquiry are: 1) Nityānitya-vastu-viveka (Discrimination between eternal and non-eternal), 2) Ihāmutrārthaphala-bhoga-virāga (Renunciation of fruits of action here and hereafter), 3) Śamadamādi-ṣaṭka-sampatti (Sixfold virtues: tranquility, self-restraint, etc.), and 4) Mumukṣutva (Intense longing for liberation).
13. What is 'Svataḥ-prāmāṇyavāda' in Mīmāṁsā epistemology?
Answer: Svataḥ-prāmāṇyavāda asserts that all knowledge is intrinsically valid at the moment of its generation, verified by its own internal causal conditions without requiring external verification. Only the invalidity of knowledge is proven extrinsically (parataḥ-aprāmāṇya) when defects are discovered.
14. What is meant by Śaṅkarācārya’s doctrine of 'Vivartavāda'?
Answer: Vivartavāda is the theory of apparent, illusory causation where the underlying cause (Kāraṇa) appears as an effect (Kārya) without undergoing real transformation. Analogous to a rope appearing as a snake, Brahman appears as the empirical universe without modifying His pure, immutable essence.
15. Define 'Prapatti' (Śaraṇāgati) in Viśiṣṭādvaita Vedānta.
Answer: Prapatti is total devotional resignation and unconditional surrender of one's ego and spiritual destiny to Lord Nārāyaṇa. In Rāmānuja's system, it is an accessible, direct path to liberation open to all aspirants regardless of caste or social status.
5-Mark Analytical Questions :
1. Explain the theory of knowledge in the context of Mīmāṁsā philosophy. [GU 2025]
Answer: Mīmāṁsā epistemology is constructed to defend the absolute authority (apauruṣeyatva) of the Vedas and establish the intrinsic validity of knowledge through the doctrine of Svataḥ-prāmāṇyavāda. According to Mīmāṁsā, valid cognition arises spontaneously when normal cognitive mechanisms operate; truth is inherent in knowledge and does not depend on external validation. Extrinsic verification (parataḥ-aprāmāṇya) is invoked only when practical contradictions or defects in cognitive instruments are detected.
To account for valid knowledge (pramā), the two major subschools of Mīmāṁsā formulate comprehensive epistemological frameworks:
The Bhāṭṭa School (Kumārila Bhaṭṭa): Accepts six independent Pramāṇas—Pratyakṣa (Perception), Anumāna (Inference), Upamāna (Comparison), Śabda (Verbal Testimony), Arthāpatti (Postulation), and Anupalabdhi (Non-apprehension).
The Prābhākara School (Prabhākara Miśra): Rejects Anupalabdhi (subsuming negative cognition under perception) and admits the first five Pramāṇas.
In Mīmāṁsā, Śabda-pramāṇa occupies the supreme epistemological position because eternal, uncreated Vedic statements represent the sole infallible source for apprehending trans-empirical duties (Dharma).
Regarding the problem of cognitive error (Khyātivāda), the two schools offer distinct theories: Prabhākara advocates Akhyātivāda (the non-apprehension of the distinction between perception and memory), while Kumārila advocates Viparītakhyātivāda (the positive misapprehension of an object presented under a different form).
2. Give an overall analysis of the basic doctrines of Vedānta philosophy. [GU 2025]
Answer: Vedānta philosophy represents the culmination of the philosophical reflections of the Upaniṣads, systematic aphorisms of the Brahmasūtra, and ethical-theological teachings of the Bhagavadgītā (collectively known as the Prasthānatrayī). The core inquiry of Vedānta centers on the tripartite ontological realities: Brahman (Ultimate Reality), Jīva (The Individual Self), and Jagat (The Phenomenal World).
The primary traditions of Vedānta analyze these realities as follows:
Advaita Vedānta (Absolute Non-Dualism of Śaṅkara): Brahman alone is real, absolute, unconditioned, and attribute-less consciousness (Nirguṇa-Brahman). The pluralistic world (Jagat) is an apparent, non-transformational projection (Vivarta) caused by the cosmic illusion of Māyā. The individual soul (Jīva) is essentially non-different from Brahman; spiritual ignorance (Avidyā) generates the illusion of multiplicity, which is dissolved through intuitive metaphysical knowledge (Jñāna).
Viśiṣṭādvaita Vedānta (Qualified Non-Dualism of Rāmānuja): Rejects attribute-less monism and defines Brahman as the supreme personal deity (Saguṇa Brahman or Nārāyaṇa), possessing infinite auspicious attributes. Souls (Cit) and the material cosmos (Acit) are real, eternal modes (prakāra) forming the cosmic body of God through the relation of inseparable inherence (Apṛthaksiddhi). Liberation is attained through loving devotion (Bhakti) and total surrender (Prapatti).
Vedānta systematically synthesizes Vedic ontology, epistemology, and soteriology, directing human intellect toward transcendence and spiritual liberation.
3. Write a short note on the concept of Māyā. [GU 2025]
Answer: In Advaita Vedānta, the doctrine of Māyā is the metaphysical principle utilized by Śaṅkarācārya to explain the emergence of the pluralistic empirical universe from the singular, non-dual substratum of pure Brahman without compromising Brahman’s immutable nature. Māyā is defined as ontologically ineffable: "Sadasadbhyām anirvacanīyā"—it cannot be classified as real (Sat), because it is sublated upon the dawn of Brahman-knowledge; nor can it be classified as unreal (Asat), because it produces the tangible, perceived phenomenal world.
Māyā operates through two distinct cosmic powers (śaktis):
Āvaraṇa-śakti (The Veiling Power): This power obscures the non-dual, homogeneous essence of Brahman from human consciousness, similar to how darkness conceals the true identity of a rope.
Vikṣepa-śakti (The Projecting Power): This power projects the empirical universe of space, time, name, and form upon the veiled Brahman, causing an observer to mistake the rope for a snake.
Māyā is beginningless (anādi) but finite (śānta), as it is completely dissolved by intuitive knowledge of the Self (Brahmajñāna). While empirically real (Vyāvahārika Sattā), Māyā is ultimately an illusory appearance from the standpoint of absolute reality (Pāramārthika Sattā).
4. Distinguish between the 'Vivartavāda' of Advaita Vedānta and the 'Pariṇāmavāda' of Viśiṣṭādvaita.
Answer: The debate between Śaṅkara’s Vivartavāda and Rāmānuja’s Brahma-Pariṇāmavāda represents a fundamental divide in Indian causal and cosmological theories:
Vivartavāda (Theory of Apparent Modification): Advanced by Śaṅkarācārya, this doctrine asserts that the effect is an illusory, phenomenal appearance superimposed on the cause without causing any real ontological change in the cause. Brahman is absolute, immutable, and partless; He cannot undergo actual transformation. The universe is a Vivarta (apparent projection) of Brahman through Māyā, just as a rope appears as a snake without undergoing physical alteration.
Brahma-Pariṇāmavāda (Theory of Real Transformation): Advanced by Rāmānuja, this doctrine asserts that the effect is a genuine, substantive modification (pariṇāma) of the material cause. Rāmānuja argues that Brahman is the material cause (upādāna-kāraṇa) of the cosmos. In the unmanifest state (pralaya), the conscious souls (Cit) and unconscious matter (Acit) reside in Brahman in a subtle form. During creation, these subtle modes evolve into the gross empirical world (analogous to milk transforming into curd).
Thus, while Advaita regards the world as a phenomenal appearance (mithyā), Viśiṣṭādvaita affirms the ontological reality of the created world as an actual transformation of Brahman’s body.
5. Discuss the nature and philosophical necessity of 'Arthāpatti' (Postulation) in Mīmāṁsā.
Answer: Arthāpatti (Presumption or Postulation) is recognized as an independent Pramāṇa by both the Bhāṭṭa and Prābhākara schools of Mīmāṁsā, as well as Advaita Vedānta. It is defined by Śabara Svāmin as: "Dṛṣṭaḥ śruto vā artho'nyathā nopapadyate ityarthakalpanā"—the cognitive postulation of an unobserved fact to reconcile two experienced facts that appear mutually contradictory.
The classical formulation is illustrated through Devadatta:
Fact 1: Devadatta is growing continuously stout.
Fact 2: Devadatta does not eat during the day (verified by direct observation).
These two propositions create a logical contradiction: starvation cannot produce weight gain. To resolve this impasse, we postulate a third, unobserved proposition: "Devadatta eats at night."
While the Nyāya school attempts to reduce Arthāpatti to a negative inference (Kevalavyatirekī Anumāna), Mīmāṁsakas reject this reduction. They argue that Arthāpatti does not proceed from a recognized relation of invariable concomitance (Vyāpti); rather, it is an immediate epistemological necessity driven by the urge to eliminate structural contradiction between perceived facts.
6. Explain the concept of Vedic Apauruṣeyatva and Dharma in Mīmāṁsā Ethics.
Answer: The ethical and metaphysical structure of Pūrva-Mīmāṁsā is anchored in the absolute authority of the Vedas, grounded in their Apauruṣeyatva (authorless and eternal nature). Mīmāṁsakas assert that the Vedas are not compositions of historical human authors, nor are they products of divine creation; they are eternal, uncreated sound-matrices (Śabda-nityatā) revealing timeless moral truths.
Maharṣi Jaimini defines Dharma in the Mīmāṁsā Sūtra as: "Codanā-lakṣaṇo'rtho Dharmaḥ". Codanā signifies Vedic injunctions and commands (vidhis). Dharma is not derived through sensory observation or subjective human consensus, but consists of actions enjoined by the eternal imperatives of scripture.
Mīmāṁsā ethics is deontological: Vedic duties must be performed purely because they are authoritative scriptural commands. The ritual performance of these enjoined duties generates a metaphysical, unseen potency termed Apūrva. This Apūrva acts as an autonomous causal bridge, ensuring that ritual sacrifices yield their moral and transcendent fruits—such as the attainment of heaven (Svarga)—in accordance with cosmic justice.
7. Differentiate between Nirguṇa Brahman and Saguṇa Brahman (Īśvara) in Advaita Vedānta.
Answer: In Advaita Vedānta, the ultimate ontological principle is examined from two distinct epistemic viewpoints:
Nirguṇa Brahman (The Absolute/Para Brahman): Considered from the standpoint of ultimate truth (Pāramārthika Dṛṣṭi), Brahman is entirely attribute-less, non-relational, indeterminate, and pure consciousness (Sat-Cit-Ānanda). Nirguṇa Brahman is beyond all linguistic predications, conceptual categories, and anthropomorphic attributes. It is not an agent, creator, or ruler of the world, as it is untouched by cosmic illusion (Māyā).
Saguṇa Brahman or Īśvara (The Personal God/Apara Brahman): Considered from the empirical standpoint (Vyāvahārika Dṛṣṭi), when the indeterminate Brahman is viewed in relation to the cosmic limiting adjunct (Upādhi) of Māyā, He is apprehended as Saguṇa Brahman or Īśvara. Īśvara is the omnipotent, omniscient, and omnipresent creator, preserver, and dissolver of the universe, endowed with auspicious attributes.
While Saguṇa Brahman is the legitimate object of devotion, moral prayer, and theological worship in practical life, the ultimate metaphysical goal of Vedānta is the direct realization of identity with the non-dual Nirguṇa Brahman.
8. Explain the doctrine of 'Tattvatraya' (Īśvara, Cit, and Acit) in Viśiṣṭādvaita Vedānta.
Answer: The metaphysical ontology of Ācārya Rāmānuja’s Viśiṣṭādvaita is structured around the integrated relationship of three ultimate realities, known as the Tattvatraya:
Īśvara (The Supreme Lord): The independent, personal Godhead (identified as Nārāyaṇa or Parabrahman). He is endowed with infinite auspicious attributes and is both the material (upādāna) and efficient (nimitta) cause of the universe.
Cit (The Conscious Selves): The infinite multiplicity of conscious individual souls (Jīvas). Each soul is an eternal, immutable, knowing subject (jñātā), actor (kartā), and experiencer (bhoktā), structurally dependent on Īśvara.
Acit (The Insentient Matter): The unconscious material substance that undergoes physical evolution, categorized into Prakṛti (matter), Kāla (time), and Śuddha-sattva (pure spiritual matter). It forms the objective environment for the experience and spiritual development of souls.
Rāmānuja reconciles these three principles through his doctrine of Viśiṣṭādvaita (Qualified Non-Dualism). Īśvara is the qualified substantive (Viśeṣya), while Cit and Acit are His real, inseparable attributes or modes (Viśeṣaṇas or Prakāras), forming an organic whole via the body-soul relationship (Śarīra-Śarīrī-sambandha).
9. Explain the nature and significance of 'Anupalabdhi' (Non-apprehension) in Mīmāṁsā Epistemology.
Answer: In the Bhāṭṭa school of Mīmāṁsā, Anupalabdhi (Non-apprehension) is formulated as an independent Pramāṇa dedicated exclusively to the cognition of non-existence or absence (Abhāva).
Kumārila Bhaṭṭa argues that the non-existence of an entity cannot be perceived by the sensory organs because senses require positive physical contact (sannikarṣa) with an object, whereas absence is an immaterial negation devoid of sensory attributes. When an object is not perceived under conditions where it ought to have been perceived (Yogyānupalabdhi), that very non-perception acts as an independent means of knowledge. For instance, in broad daylight, looking at an empty desk and not perceiving a book yields the immediate valid cognition: "The book is not on the desk."
While the Naiyāyikas claim that absence is perceived through a modified contact (Viśeṣaṇatā-sannikarṣa), the Bhāṭṭa Mīmāṁsakas demonstrate that the senses grasp only the positive locus (the desk); the knowledge of absence is generated solely through the cognitive operation of Anupalabdhi.
10. Discuss the nature of Liberation (Mokṣa) and the spiritual path in Advaita Vedānta.
Answer: In Advaita Vedānta, bondage (Saṁsāra) is not an objective ontological reality, but a subjective misapprehension generated by primordial ignorance (Avidyā), wherein the Self mistakenly identifies with the physical body, mind, and senses. Consequently, Mokṣa (Liberation) is not the production of a new state or the attainment of a distant realm, but the direct realization of one’s eternal, non-dual identity as pure Brahman ("Brahmavid brahmaiva bhavati"—the knower of Brahman becomes Brahman).
Śaṅkarācārya asserts that ritual action (Karma) and meditation (Upāsanā) are merely preparatory disciplines for purifying the mind; direct liberation is achieved solely through Jñāna (Metaphysical Knowledge).
The spiritual path proceeds systematically through three stages:
Śravaṇa: Attentive listening to the foundational Upaniṣadic declarations (Mahāvākyas, e.g., Tat Tvam Asi) from an enlightened teacher.
Manana: Rigorous intellectual reflection and dialectical reasoning to dispel all doubts regarding the non-dual truth.
Nididhyāsana: Sustained, unbroken contemplative meditation on the nature of the Self to eradicate deep-seated habitual impressions of duality.
Advaita affirms the possibility of Jīvanmukti (liberation while living in the physical body), followed by Videhamukti (unembodied final liberation upon the dissolution of the physical frame).