প্ৰশ্নাৱলী 

১. মহাকৰ্ষণৰ বিশ্বজনীন সূত্ৰটো লিখা।

উত্তৰ: মহাকৰ্ষণৰ বিশ্বজনীন সূত্ৰটো হ’ল— বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ প্ৰতিটো বস্তুৱেই আন প্ৰতিটো বস্তুকে আকৰ্ষণ কৰে। এই আকৰ্ষণী বল বস্তু দুটাৰ ভৰৰ গুণফলৰ সমানুপাতিক আৰু বস্তু দুটাৰ মাজৰ দূৰত্বৰ বৰ্গৰ ব্যস্তানুপাতিক। এই বল বস্তু দুটাৰ কেন্দ্ৰ সংযোগী ৰেখাৰ দিশত ক্ৰিয়াশীল হয়।

২. পৃথিৱী আৰু ইয়াৰ পৃষ্ঠত অৱস্থিত বস্তু এটাৰ মাজৰ মহাকৰ্ষণিক বলৰ মান নিৰ্ণয় কৰা সূত্ৰটো লিখা।

উত্তৰ: পৃথিৱী আৰু ইয়াৰ পৃষ্ঠত থকা বস্তু এটাৰ মাজৰ মহাকৰ্ষণিক বলৰ মান নিৰ্ণয় কৰা সূত্ৰটো হ’ল—

ইয়াত,

• F = মহাকৰ্ষণিক বল।

• G = মহাকৰ্ষণৰ বিশ্বজনীন ধ্ৰুৱক।

• M = পৃথিৱীৰ ভৰ।

• m = বস্তুৰ ভৰ।

• R = পৃথিৱীৰ ব্যাসাৰ্ধ (যিহেতু বস্তুটো পৃষ্ঠত আছে, সেয়েহে কেন্দ্ৰৰ পৰা দূৰত্ব ব্যাসাৰ্ধৰ সমান)।

প্ৰশ্নাৱলী 

১. মুক্ত অধোগমন মানে কি বুজা?

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো এটা বস্তু কেৱল পৃথিৱীৰ মহাকৰ্ষণিক বলৰ প্ৰভাৱত পৃথিৱীৰ দিশলৈ নামি আহে, তেতিয়া সেই বস্তুটোৰ গতিক মুক্ত অধোগমন (Free Fall) বুলি কোৱা হয়।

২. মাধ্যাকৰ্ষণিক ত্বৰণ মানে কি বুজা?

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ মহাকৰ্ষণ বলৰ প্ৰভাৱত মুক্তভাৱে তললৈ পৰি থকা বস্তু এটাৰ বেগৰ পৰিবৰ্তন হয়, অৰ্থাৎ তাত ত্বৰণৰ সৃষ্টি হয়। পৃথিৱীৰ মহাকৰ্ষণ বলৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা এই ত্বৰণক মাধ্যাকৰ্ষণিক ত্বৰণ বোলে। ইয়াক 'g' আখৰেৰে সূচোৱা হয় আৰু ইয়াৰ একক হ’ল । পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত ইয়াৰ মান প্ৰায় 9.8  ।

প্ৰশ্নাৱলী 

১. বস্তু এটাৰ ভৰ আৰু ওজনৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ কি কি?

উত্তৰ: ভৰ আৰু ওজনৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

২. চন্দ্ৰপৃষ্ঠত বস্তু এটাৰ ওজন ভূ-পৃষ্ঠৰ ওজনৰ ⅙ অংশ হয় কিয় ? 

উত্তৰ: চন্দ্ৰপৃষ্ঠত বস্তু এটাৰ ওজন পৃথিৱীতকৈ কম হোৱাৰ কাৰণটো হ’ল— চন্দ্ৰৰ ভৰ পৃথিৱীৰ ভৰতকৈ বহুত কম। মহাকৰ্ষণৰ বিশ্বজনীন সূত্ৰ অনুসৰি, যিকোনো বস্তুৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা আকৰ্ষণী বল সেই মহাজাগতিক বস্তুটোৰ ভৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

যিহেতু চন্দ্ৰৰ ভৰ পৃথিৱীৰ ভৰতকৈ কম, সেয়েহে চন্দ্ৰই কোনো বস্তুৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা আকৰ্ষণী বল পৃথিৱীৰ আকৰ্ষণী বলতকৈ বহুত কম হয়। বৈজ্ঞানিক গণনা 

আৰু তালিকা ১০.১-ৰ তথ্য অনুসৰি চন্দ্ৰপৃষ্ঠত বস্তুৰ ওজন পৃথিৱীত থকা ওজনৰ প্ৰায় 0.165 গুণ বা প্ৰায় ⅙ অংশ হয়। অৰ্থাৎ, চন্দ্ৰপৃষ্ঠত বস্তুৰ ওজন =  ⅙ X পৃথিৱীত ইয়াৰ ওজন।

প্ৰশ্নাৱলী

১. মিহি কিন্তু মজবুত ৰচিৰ ফিটা লগোৱা স্কুল বেগ এটা লৈ ফুৰাত অসুবিধা হয় কিয়? 

উত্তৰ: আমি জানো যে চাপ হ’ল একক ক্ষেত্ৰফলৰ ওপৰত প্ৰয়োগ হোৱা হেঁচা (চাপ = হেঁচা / ক্ষেত্ৰফল)। যেতিয়া স্কুল বেগ এটাত মিহি বা লাহী ৰচিৰ ফিটা ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেতিয়া ফিটাডালৰ ক্ষেত্ৰফল যথেষ্ট কম হয়। একেটা বল (বেগটোৰ ওজন) সৰু ক্ষেত্ৰফলত ক্ৰিয়াশীল হ’লে ই আমাৰ কান্ধত বহুত বেছি চাপ প্ৰয়োগ কৰে। এই অধিক চাপৰ বাবে মিহি ফিটা লগোৱা স্কুল বেগ এটা লৈ ফুৰাত অসুবিধা হয়।

২. প্লাবিতা মানে কি বুজা? 

উত্তৰ: তৰলত ডুবালে সকলো বস্তুৱেই এক ঊৰ্ধমুখী বল অনুভৱ কৰে। তৰল পদাৰ্থই বস্তুৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা এই ঊৰ্ধমুখী বলটোক ঊৰ্ধমুখী হেঁচা (upthrust) বা প্লাবিতা বল (buoyant force) বোলে। এই ধৰ্মটোকে প্লাবিতা বুলি কোৱা হয়।

৩. বস্তু এটা পানীৰ পৃষ্ঠত থলে ই উপঙা বা ডুবাৰ কাৰণ কি? 

উত্তৰ: পানীৰ পৃষ্ঠত বস্তু এটা উপঙা বা ডুবাৰ মূল কাৰণ হ’ল পানী আৰু বস্তুটোৰ ঘনত্বৰ পাৰ্থক্য:

• বস্তু উপঙাৰ কাৰণ: যদি বস্তু এটাৰ ঘনত্ব পানীৰ ঘনত্বতকৈ কম হয়, তেন্তে পানীয়ে বস্তুটোৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা প্লাবিতা বল বস্তুটোৰ ওজনতকৈ বেছি হয় আৰু বস্তুটো উপঙি থাকে।

  
  

• বস্তু ডুবাৰ কাৰণ: যদি বস্তু এটাৰ ঘনত্ব পানীৰ ঘনত্বতকৈ বেছি হয়, তেন্তে বস্তুটোৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা প্লাবিতা বল ইয়াৰ ওজনতকৈ কম হয় আৰু ফলস্বৰূপে বস্তুটো পানীত ডুবি যায়।

প্ৰশ্নাৱলী 

১. ওজন জোখা যন্ত্ৰ এটাৰ পাঠ অনুসৰি তোমাৰ ভৰ 42 kg। তোমাৰ ভৰ 42 kg তকৈ কম নে বেছি? 

উত্তৰ: বাস্তৱতে তোমাৰ ভৰ 42 kg তকৈ অলপ হ’লেও বেছি হ’ব। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল— আমি বায়ুমণ্ডলৰ মাজত আছোঁ আৰু বায়ুৱে আমাৰ ওপৰত এটা উৰ্ধমুখী প্লাবিতা বল প্ৰয়োগ কৰি থাকে। যেতিয়া আমি ওজন জোখা যন্ত্ৰত থিয় হওঁ, তেতিয়া যন্ত্ৰটোৱে দেখুওৱা পাঠটো হ’ল আচল ওজনৰ পৰা বায়ুৰ প্লাবিতা বলটো বিয়োগ কৰাৰ পিছত পোৱা মান। সেয়েহে যন্ত্ৰটোৱে দেখুওৱা পাঠ আমাৰ প্ৰকৃত ভৰতকৈ কিঞ্চিত কম হয়।

২. তোমাৰ হাতত কপাহৰ মোনা এটা আৰু লোৰ দণ্ড এডাল আছে। ওজন জোখা যন্ত্ৰত প্ৰত্যেকৰে ভৰ 100 kg পোৱা গ’ল। বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত এটা আনটোতকৈ গধূৰ। কোনটো বেছি গধূৰ আৰু সি কিয় বেছি গধূৰ ক’ব পাৰিবানে? 

উত্তৰ: বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত কপাহৰ মোনাটো লোৰ দণ্ডডালতকৈ বেছি গধূৰ হ’ব। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

• লোৰ তুলনাত কপাহৰ ঘনত্ব বহুত কম, সেয়েহে 100  kg কপাহৰ আয়তন লোৰ দণ্ডডালতকৈ বহুত বেছি হ’ব।

  
  

• আৰ্কিমিডিছৰ সূত্ৰ অনুসৰি, বস্তু এটাৰ আয়তন যিমানেই বেছি হয়, ই অপসাৰিত কৰা বায়ুৰ পৰিমাণো সিমানেই বেছি হয় আৰু ইয়াৰ ওপৰত ক্ৰিয়া কৰা বায়ুৰ প্লাবিতা বলৰ মানো অধিক হয়।

  
  

• যিহেতু কপাহৰ মোনাটোৱে লোৰ দণ্ডডালতকৈ বেছি প্লাবিতা বল অনুভৱ কৰে, সেয়েহে ইয়াৰ প্ৰকৃত ওজন (যিটো যন্ত্ৰত উঠাৰ আগতে আছিল) লোৰ দণ্ডডালতকৈ বেছি হ’ব লাগিব যাতে প্লাবিতা বল বিয়োগ হোৱাৰ পিছত যন্ত্ৰটোত দুয়োৰে পাঠ 100 kg দেখুৱায়।

অনুশীলনী 

১. দুটা বস্তুৰ মাজৰ দূৰত্ব যদি পূৰ্বৰ তুলনাত আধা কৰি দিয়া হয় তেন্তে বস্তু দুটাৰ মাজৰ মহাকর্ষণিক আকৰ্ষণ পূৰ্বৰ তুলনাত কিমান হ'ব?

উত্তৰ: মহাকৰ্ষণৰ বিশ্বজনীন সূত্ৰ অনুসৰি, দুটা বস্তুৰ মাজৰ আকৰ্ষণী বল সিহঁতৰ মাজৰ দূৰত্বৰ বৰ্গৰ ব্যস্তানুপাতিক। অৰ্থাৎ,

গতিকে, দূৰত্ব আধা কৰিলে বস্তু দুটাৰ মাজৰ মহাকৰ্ষণিক আকৰ্ষণ বল পূৰ্বৰ তুলনাত ৪ গুণ বৃদ্ধি পাব।

২. মহাকর্ষণিক বলে সকলো বস্তুৰ ওপৰত তাৰ ভৰৰ সমানুপাতিকভাবে ক্রিয়া কৰে। তেন্তে গধূৰ বস্তু এটা পাতল বস্তু এটাতকৈ খৰকৈ নপৰে কিয়?

উত্তৰ: মহাকৰ্ষণিক বল বস্তুৰ ভৰৰ সমানুপাতিক হোৱা সত্ত্বেও গধূৰ বস্তু এটা পাতল বস্তু এটাতকৈ খৰকৈ নপৰাৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

• পৃথিৱীৰ মহাকৰ্ষণ বলৰ বাবে হোৱা ত্বৰণ বা মাধ্যাকৰ্ষণিক ত্বৰণৰ (g) মান সমীকৰণ ১০.৯ অনুসৰি

• 

• এই সমীকৰণৰ পৰা দেখা যায় যে মাধ্যাকৰ্ষণিক ত্বৰণ (g) কেৱল পৃথিৱীৰ ভৰ (M) আৰু ব্যাসাৰ্ধৰ (R) ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে।
• মুক্তভাৱে অধোগামী বস্তু এটাৰ ত্বৰণ ইয়াৰ নিজৰ ভৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়।
• ইয়াৰ অৰ্থ এয়ে যে ফোপোলা বা গোটা, ডাঙৰ বা সৰু, অৰ্থাৎ গধূৰ বা পাতল সকলো বস্তুৱেই একে হাৰতে বা একে ত্বৰণেৰে তললৈ পৰিব।
• বায়ুৰ বাধা নথকা অৱস্থাত (যেনে— বায়ু নিষ্কাশিত পাত্ৰত) এটা কাগজৰ টুকুৰা আৰু এটা শিলগুটি একেলগেই মাটিত পৰে।

৩. পৃথিৱী আৰু ইয়াৰ পৃষ্ঠত থকা 1 kg ভৰৰ বস্তু এটাৰ মাজৰ মহাকৰ্ষণিক বলৰ মান কিমান? (পৃথিৱীৰ ভৰ  আৰু পৃথিৱীৰ ব্যাসার্ধ )

উত্তৰ: 

পৃথিৱী আৰু বস্তুতোৰ মাজৰ মহাকৰ্ষণিক বলৰ মান প্ৰায় 9.8 N (বা সঠিককৈ 9.77 N)।

৪. মহাকৰ্ষণিক বলৰ দ্বাৰা পৃথিৱী আৰু চন্দ্ৰ পৰস্পৰে আকৰ্ষিত হয়। চন্দ্ৰই পৃথিৱীকে যি বলেৰে আকৰ্ষণ কৰে তাৰ তুলনাত পৃথিৱীয়ে চন্দ্ৰৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা আকর্ষণী বল সমান নে কম নে বেছি? কিয়?

উত্তৰ: পৃথিৱীয়ে চন্দ্ৰৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা আকৰ্ষণী বল আৰু চন্দ্ৰই পৃথিৱীৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা আকৰ্ষণী বলৰ মান একেবাৰে সমান।

ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

• নিউটনৰ মহাকৰ্ষণৰ বিশ্বজনীন সূত্ৰ: এই সূত্ৰ অনুসৰি, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ যিকোনো দুটা বস্তুৰ মাজৰ আকৰ্ষণী বল বস্তু দুটাৰ ভৰৰ গুণফলৰ সমানুপাতিক। যিহেতু দুয়োটা বস্তুৰ (পৃথিৱী আৰু চন্দ্ৰ) ভৰৰ গুণফল একেই থাকে, সেয়েহে তেওঁলোকৰ মাজৰ বলৰ মানো একে হয়।

  
  

• নিউটনৰ গতিৰ তৃতীয় সূত্ৰ: গতি বিষয়ক তৃতীয় সূত্ৰৰ পৰা আমি জানো যে প্ৰতিটো ক্ৰিয়াৰেই এক সমান আৰু বিপৰীতমুখী প্ৰতিক্ৰিয়া থাকে। গতিকে পৃথিৱীয়ে যদি চন্দ্ৰক এক নিৰ্দিষ্ট বলেৰে আকৰ্ষণ কৰে, তেন্তে চন্দ্ৰইও পৃথিৱীক একেই পৰিমাণৰ বলেৰে নিজৰ ফালে আকৰ্ষণ কৰিব।

  
  

• ভৰৰ পাৰ্থক্য আৰু প্ৰভাৱ: যদিও পৃথিৱীৰ তুলনাত চন্দ্ৰৰ ভৰ নগণ্য, তথাপিও তেওঁলোকৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক মহাকৰ্ষণিক বল একেই থাকে। কেৱল ভৰ কম হোৱাৰ বাবে চন্দ্ৰৰ ত্বৰণ বেছি হয় আৰু ই পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে ঘূৰি থাকে, আনহাতে পৃথিৱীৰ ভৰ অতি বেছি হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ ত্বৰণ আমাৰ দৃষ্টিগোচৰ নহয়।

৫. চন্দ্ৰই পৃথিৱীক আকৰ্ষণ কৰি থকা স্বত্ত্বেও পৃথিৱীখন চন্দ্ৰৰ দিশত ধাৱমান নহয় কিয়?

উত্তৰ: চন্দ্ৰই পৃথিৱীক আকৰ্ষণ কৰি থকা স্বত্ত্বেও পৃথিৱীখন চন্দ্ৰৰ দিশত ধাৱমান নোহোৱাৰ মূল কাৰণটো হ’ল পৃথিৱীৰ বিশাল ভৰ। ইয়াৰ ব্যাখ্যা তলত দিয়া হ’ল:

• গতি বিষয়ক দ্বিতীয় সূত্ৰ: নিউটনৰ গতি বিষয়ক দ্বিতীয় সূত্ৰ অনুসৰি, এটা নিৰ্দিষ্ট বলে সৃষ্টি কৰা ত্বৰণ বস্তুৰ ভৰৰ ব্যস্তানুপাতিক। অৰ্থাৎ, ত্বৰণ (a) =F/m​।

  
  

• ভৰৰ তুলনা: পৃথিৱীৰ ভৰ চন্দ্ৰৰ ভৰতকৈ বহুত বেছি। যিহেতু পৃথিৱীৰ ভৰ অতি বিশাল, সেয়েহে চন্দ্ৰৰ আকৰ্ষণী বলৰ দ্বাৰা পৃথিৱীৰ গাত সৃষ্টি হোৱা ত্বৰণৰ মান নিচেই নগণ্য বা শূন্যৰ ওচৰা-উচৰি।

  
  

• ত্বৰণৰ দৃশ্যমানতা: পৃথিৱীৰ বিশাল ভৰৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা এই অতি সামান্য ত্বৰণ আমাৰ দৃষ্টিগোচৰ নহয়। ঠিক একেদৰে, আপেল এটাই পৃথিৱীক আকৰ্ষণ কৰিলেও পৃথিৱীখন আপেলৰ দিশলৈ গতি কৰা আমি নেদেখোঁ।

  
  

• সিদ্ধান্ত: সেয়েহে, চন্দ্ৰই পৃথিৱীক সমান বলেৰে আকৰ্ষণ কৰিলেও পৃথিৱীখন চন্দ্ৰৰ দিশত ধাৱমান হোৱা দেখা নাযায়।

  
  

৬. দুটা বস্তুৰ মাজৰ বলৰ কি পৰিবৰ্তন হ'ব, যদি— 

(i) এটা বস্তুৰ ভৰ দুগুণ কৰা হয়? 

(ii) বস্তু দুটাৰ মাজৰ দূৰত্ব দুগুণ আৰু তিনিগুণ কৰা হয়? 

(iii) দুয়োটা বস্তুৰ ভৰ দুগুণ কৰা হয়?

উত্তৰ: 

৭. মহাকৰ্ষণৰ বিশ্বজনীন সূত্ৰৰ গুৰুত্ব কিমান?

উত্তৰ: মহাকৰ্ষণৰ বিশ্বজনীন সূত্ৰই আমাক পৰস্পৰ সম্পৰ্ক নথকা যেন লগা বহুকেইটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিঘটনা সফলভাৱে ব্যাখ্যা কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ গুৰুত্বসমূহ হ’ল:

• ই আমাক পৃথিৱীৰ সৈতে বান্ধোনত ৰাখে।

  
  

• পৃথিৱীৰ চাৰিওফালে চন্দ্ৰৰ গতি এই বলৰ বাবেই সম্ভৱ হয়।

  
  

• সূৰ্যৰ চাৰিওফালে গ্ৰহবোৰৰ গতি ব্যাখ্যা কৰাত ই সহায় কৰে।

  
  

• চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ আকৰ্ষণৰ বাবে সমুদ্ৰপৃষ্ঠত উঠা জোৱাৰৰ কাৰণ এই সূত্ৰই দৰ্শায়।

৮. মুক্ত অধোগমনৰ ত্বৰণ কিমান?

ত্তৰ: মুক্ত অধোগমনৰ ত্বৰণক মাধ্যাকৰ্ষণিক ত্বৰণ (g) বুলি কোৱা হয়। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত বা ইয়াৰ ওচৰত ইয়াৰ মান হ’ল ।

৯. পৃথিবী আৰু বস্তু এটাৰ মাজৰ মহাকৰ্ষণিক বলক আমি কি বুলি কওঁ?

উত্তৰ:  পৃথিৱী আৰু বস্তু এটাৰ মাজৰ মহাকৰ্ষণিক বলক আমি বস্তুৰ ওজন (Weight) বুলি কওঁ। অন্য অৰ্থত ইয়াক পৃথিৱীৰ মাধ্যাকৰ্ষণিক বল বুলিও জনা যায়।

১০. অমিতে তেওঁৰ বন্ধু এজনৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি মেৰু অঞ্চলত কেইগ্ৰামমান সোণ কিনিলে। বিষুৱ অঞ্চলত তেওঁৰে ভেটাভেটি হ’লত সোণখিনি তেওঁলৈ হস্তান্তৰ কৰিলে। বন্ধুজনে ক্ৰয় কৰা সোণখিনিৰ ওজনটো মানি ল’বনে? যদি নলয়, তেন্তে কিয়? (ইংগিত: বিষুৱ অঞ্চলতকৈ মেৰু অঞ্চলত g ৰ মান বেছি।)

উত্তৰ: নাজানিবলৈ হ’লে, অমিতৰ বন্ধুজনে ক্ৰয় কৰা সোণখিনিৰ ওজনটো মানি নল’ব পাৰে। কাৰণ অমিতৰ বন্ধুজনে বিষুৱ অঞ্চলত সোণখিনিৰ ওজন মেৰু অঞ্চলতকৈ কম পাব।

ইয়াৰ বৈজ্ঞানিক কাৰণসমূহ হ’ল:

• ওজনৰ সূত্ৰ: আমি জানো যে বস্তুৰ ওজন (W) হ’ল বস্তুটোৰ ভৰ (m) আৰু মাধ্যাকৰ্ষণিক ত্বৰণৰ (g) গুণফল, 

• অৰ্থাৎ W = m x gl

  
  

• মাধ্যাকৰ্ষণিক ত্বৰণ (g) ৰ পৰিবৰ্তন: পৃথিৱীখন সম্পূৰ্ণ গোলাকাৰ নহয়। পৃথিৱীৰ ব্যাসাৰ্ধ মেৰুৰ পৰা বিষুৱলৈ ক্ৰমান্বয়ে বাঢ়ি যায়, যাৰ ফলত মাধ্যাকৰ্ষণিক ত্বৰণ g -ৰ মান বিষুৱ অঞ্চলতকৈ মেৰু অঞ্চলত বেছি হয়।

  
  

• ওজনৰ তাৰতম্য: যিহেতু মেৰু অঞ্চলত g-ৰ মান বেছি, সেয়েহে অমিতৰ বাবে সোণখিনিৰ ওজন মেৰু অঞ্চলত যিমান আছিল, বিষুৱ অঞ্চলত g-ৰ মান কমি যোৱাৰ বাবে ওজনো কমি যাব।

  
  

• ভৰৰ ধ্ৰুৱকতা: যদিও সোণখিনিৰ ওজন কমিছে, ইয়াৰ ভৰ (m) কিন্তু সকলো স্থানতে একেই থাকিব।

  
  

গতিকে, বন্ধুজনে যি ওজনৰ সোণ পাব বুলি আশা কৰিছিল, বিষুৱ অঞ্চলত সোণখিনি ওজন কৰিলে তাতকৈ কম ওজন পোৱা যাব। সেইবাবেই তেওঁ ওজনটো মানি ল’বলৈ অমান্তি হ’ব পাৰে।

১১. কাগজ মোহাৰি তৈয়াৰ কৰা বল এটাতকৈ কাগজখিলা লাহে লাহে পৰাৰ কাৰণ কি?

উত্তৰ: কাগজ মোহাৰি তৈয়াৰ কৰা বল এটাতকৈ এখন মেলি থোৱা কাগজখিলা লাহে লাহে পৰাৰ মূল কাৰণটো হ’ল বায়ুৰ বাধা (Air Resistance)। ইয়াৰ ব্যাখ্যা তলত দিয়া হ’ল:

• বায়ুৰ বাধা আৰু ক্ষেত্ৰফল: যেতিয়া কোনো বস্তু ওপৰৰ পৰা তললৈ পৰে, তেতিয়া বায়ুয়ে বস্তুৰ গতিৰ বিপৰীতে এক প্ৰতিবন্ধকতা বা বাধাৰ সৃষ্টি কৰে। এই বাধাৰ মান বস্তুটোৰ উপৰিভাগৰ ক্ষেত্ৰফলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

  
  

• কাগজখিলাৰ ক্ষেত্ৰফল: মেলি থোৱা কাগজ এখনৰ উপৰিভাগৰ ক্ষেত্ৰফল বহুত বেছি। সেয়েহে, ই তললৈ পৰোঁতে বায়ুৰ পৰা অধিক বাধা পায়।

  
  

• কাগজৰ বলটোৰ ক্ষেত্ৰফল: আনহাতে, একেখিলা কাগজকে যদি মোহাৰি এটা সৰু বল তৈয়াৰ কৰা হয়, তেন্তে ইয়াৰ উপৰিভাগৰ ক্ষেত্ৰফল বহুত কমি যায়। ফলস্বৰূপে, ই তললৈ পৰোঁতে বায়ুৰ পৰা পোৱা বাধাৰ পৰিমাণো বহুত কম হয়।

  
  

• সিদ্ধান্ত: যিহেতু মেলি থোৱা কাগজখিলাৰ ওপৰত বায়ুৰ ঊৰ্ধমুখী বাধা বলটো অধিক ক্ৰিয়াশীল হয়, সেইবাবে কাগজখিলা কাগজৰ বলটোতকৈ অধিক লাহে লাহে মাটিত পৰে।

১২. চন্দ্রপৃষ্ঠত মহাকর্ষণিক বল ভূপৃষ্ঠৰ মহাকর্ষণিক বলৰ ⅙ অংশ। 10 kg ভৰৰ বস্তু এটাৰ চন্দ্রপৃষ্ঠত আৰু ভূপৃষ্ঠত নিউটন এককত ওজন কিমান হ'ব?

উত্তৰ:

১৩. বল এটা উলম্বভাবে ওপৰলৈ 49 m/s বেগেৰে দলিওৱা হ'ল। 

(i) ই আৰোহন কৰা সর্বোচ্চ উচ্চতা আৰু 

(ii) ভূপৃষ্ঠলৈ উভতিবলৈ প্রয়োজন হোৱা মুঠ সময় নির্ণয় কৰা।

সমাধান:

বলটোৱে আৰোহণ কৰা সৰ্বোচ্চ উচ্চতা হ’ল 122.5 মিটাৰ।

বলটো ভূপৃষ্ঠলৈ উভতি আহিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা মুঠ সময় হ’ল 10 ছেকেণ্ড।

১৪. 19.6 m উচ্চতাৰ স্তম্ভ এটাৰ পৰা শিলগুটি এটা এৰি দিয়া হ'ল। মাটি স্পর্শ কৰাৰ আগমুহূৰ্তত ইয়াৰ অন্তিম বেগ কিমান হ'ব উলিওৱা।

সমাধান:

মাটি স্পৰ্শ কৰাৰ আগমুহূৰ্তত শিলগুটিটোৰ অন্তিম বেগ হ’ব 19.6 m/s।

১৫. 40 m/s বেগেৰে শিলগুটি এটা উলম্বভাবে ওপৰলৈ দলিওৱা হ'ল। g ৰ মান  ধৰি শিলগুটিটো সর্বোচ্চ কিমান উচ্চতালৈ উঠিব উলিওৱা। শিলগুটিটোৰ মুঠ সৰণ আৰু ই অতিক্রম কৰা মুঠ দূৰত্ব উলিওৱা।

সমাধান:

অতিক্ৰম কৰা মুঠ দূৰত্ব :

মুঠ দূৰত্ব হ’ল শিলগুটিটোৱে অতিক্ৰম কৰা পথৰ মুঠ দৈর্ঘ্য।

• শিলগুটিটো ওপৰলৈ যাওঁতে অতিক্ৰম কৰা দূৰত্ব = 80  m

• শিলগুটিটো তললৈ নামি আহোঁতে অতিক্ৰম কৰা দূৰত্ব = 80 m

মুঠ দূৰত্ব = ৮০০ + ৮০ = ১৬০ মিটাৰ।

১৬. পৃথিৱী আৰু সূৰ্যৰ মাজৰ মহাকর্ষণ বল নির্ণয় কৰা। দিয়া আছে পৃথিবীৰ ভৰ =  kg, সূৰ্যৰ ভৰ  kg, পৃথিবী আৰু সূৰ্যৰ মাজৰ দূৰত্ব  m।

সমাধান:

পৃথিৱী আৰু সূৰ্যৰ মাজৰ মহাকৰ্ষণ বল হ’ল প্ৰায়  Newton ।

১৭. 100 m উচ্চতাৰ স্তম্ভ এটাৰ পৰা শিলগুটি এটা পৰিবলৈ দিয়া হ'ল আৰু একে সময়তে অন্য এটা শিলগুটি 25 m/s বেগেৰে উলম্বভাবে ওপৰলৈ দলিওৱা হ'ল। কেতিয়া আৰু ক'ত শিলগুটি দুটাৰ ভেটাভেটি হ'ব?

উত্তৰ:

শিলগুটি দুটা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ ৪ চেকেণ্ড পিছত ভেটাভেটি হ’ব আৰু সেই স্থান হ’ব মাটিৰ পৰা ২১.৬ মিটাৰ উচ্চতাত (বা স্তম্ভটোৰ শীৰ্ষৰ পৰা ৭৮.৪ মিটাৰ তলত)।

১৮. উলম্বভাবে ওপৰলৈ প্রক্ষেপ কৰা শিলগুটি এটা 6 চেকেণ্ডৰ পিছত প্রক্ষেপকাৰীৰ ওচৰলৈ ঘূৰি আহিল। (ক) ইয়াৰ উর্ধমুখী প্রক্ষেপ বেগ (খ) ই আৰোহণ কৰা সর্বোচ্চ উচ্চতা (গ) 4 চেকেণ্ড পিছত ইয়াৰ অৱস্থান নির্ণয় কৰা।

উত্তৰ:

৪ চেকেণ্ড পিছত শিলগুটিটো মাটিৰ পৰা ৩৯.২ মিটাৰ উচ্চতাত থাকিব।

১৯. তৰলত নিমজ্জিত বস্তুৰ ওপৰত প্লাবিতা বলে কোন দিশত ক্রিয়া কৰে?

উত্তৰ: তৰলত নিমজ্জিত বস্তুৰ ওপৰত প্লাবিতা বলে সদায় উলম্বভাৱে ঊৰ্ধমুখী দিশত (upward direction) ক্ৰিয়া কৰে।

ইয়াৰ চমু ব্যাখ্যা:

• যেতিয়া কোনো বস্তু তৰলত ডুবোৱা হয়, তেতিয়া তৰল পদাৰ্থই বস্তুটোৰ ওপৰত এটা ওপৰলৈ ঠেলা বল প্ৰয়োগ কৰে।

  
  

• এই বলক ঊৰ্ধমুখী হেঁচা (upthrust) বা প্লাবিতা বল বুলি কোৱা হয়।

  
  

• এই বলটোৱে পৃথিৱীৰ মহাকৰ্ষণ বলৰ (যিয়ে বস্তুটোক তললৈ টানে) বিপৰীত দিশত কাম কৰে।

২০. পানীৰ তলত এৰি দিয়া প্লাষ্টিকৰ টুকুৰা এটা পানীৰ পৃষ্ঠলৈ কিয় ঘূৰি আহে?

উত্তৰ: পানীৰ তলত এৰি দিয়া প্লাষ্টিকৰ টুকুৰা এটা পানীৰ পৃষ্ঠলৈ ঘূৰি অহাৰ মূল কাৰণটো হ’ল প্লাবিতা বল। ইয়াৰ বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যা তলত দিয়া হ’ল:

• প্লাবিতা বল বা ঊৰ্ধমুখী হেঁচা: পানীৰ তলত থকা প্লাষ্টিকৰ টুকুৰাটোৰ ওপৰত পানীয়ে এক ঊৰ্ধমুখী বল প্ৰয়োগ কৰে, যাক প্লাবিতা বল বা ঊৰ্ধমুখী হেঁচা (upthrust) বুলি কোৱা হয়।

  
  

• ওজন আৰু প্লাবিতা বলৰ তুলনা: প্লাষ্টিকৰ ঘনত্ব পানীৰ ঘনত্বতকৈ কম। সেয়েহে, প্লাষ্টিকৰ টুকুৰাটোৰ ওপৰত পানীয়ে প্ৰয়োগ কৰা ঊৰ্ধমুখী প্লাবিতা বলৰ মান টুকুৰাটোৰ ওজনতকৈ (যিয়ে ইয়াক তললৈ টানে) বহুত বেছি হয়।

  
  

• পৰিণতি: যিহেতু নিম্নমুখী বলতকৈ (ওজন) ঊৰ্ধমুখী বলৰ (প্লাবিতা বল) মান বেছি, সেয়েহে প্লাষ্টিকৰ টুকুৰাটো এৰি দিলে ই তৎক্ষণাত পানীৰ পৃষ্ঠলৈ উঠি আহে।

২১. 50 g ভৰৰ বস্তু এটাৰ আয়তন । যদি পানীৰ ঘনত্ব হয় তেন্তে বস্তুটো পানীত উপণ্ডিব নে ডুবিব?

উত্তৰ : 

যিহেতু বস্তুটোৰ ঘনত্ব পানীৰ ঘনত্বতকৈ বেছি, সেয়েহে বস্তুটো পানীত ডুবি যাব।

২২. 500 g ভৰৰ বন্ধ পেকেট এটাৰ আয়তন । পানীৰ ঘনত্ব  হ'লে পেকেটটো পানীত উপঙিব নে ডুবিব? পেকেটটোৱে অপসাৰিত কৰা পানীৰ ভৰ কিমান হ'ব?

উত্তৰ:

পেকেটটোৰ ঘনত্ব পানীৰ ঘনত্বতকৈ বেছি হোৱাৰ বাবে ই পানীত ডুবি যাব। পেকেটটোৱে অপসাৰিত কৰা পানীৰ ভৰ হ'ব ৩৫০ গ্রাম।