অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ : 

১. মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ এজন প্ৰখ্যাত ইতিহাসবিদ তথা ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ এজন বিশিষ্ট ইতিহাসবিদ আৰু ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ হ’ল জিয়াউদ্দিন বাৰাণী।

২. জিয়াউদ্দিন বাৰাণীৰ দ্বাৰা ৰচিত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজনৈতিক গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: বাৰাণীৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শন প্ৰতিফলিত হোৱা বিখ্যাত গ্ৰন্থখন হ’ল 'ফতোৱা-ই-জাহানদাৰী' (Fatwa-i-Jahandari)।

৩. বাৰাণীৰ মতে এজন আদৰ্শ চুলতান বা শাসকৰ প্ৰধান কৰ্তব্য কি হোৱা উচিত?

উত্তৰ: বাৰাণীৰ মতে এজন আদৰ্শ শাসকৰ প্ৰধান ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্তব্য হ’ল সমাজত ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু ইছলাম ধৰ্মৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা।

৪. দিল্লী চুলতানী আমলৰ ঐতিহাসিক বিৱৰণ থকা জিয়াউদ্দিন বাৰাণীৰ আন এখন বিখ্যাত গ্ৰন্থৰ নাম কি?

উত্তৰ: চুলতানী যুগৰ ধাৰাবাহিক ইতিহাস বৰ্ণনা কৰা তেওঁৰ আনখন গ্ৰন্থ হ’ল 'তাৰিখ-ই-ফিৰুজশাহী'।

৫. বাৰাণীয়ে কেনেধৰণৰ শাসন ব্যৱস্থাক সমৰ্থন কৰিছিল?

উত্তৰ: বাৰাণীয়ে এক শক্তিশালী, কেন্দ্ৰীভূত আৰু ধৰ্মভিত্তিক ৰাজতন্ত্ৰক সমৰ্থন কৰিছিল।

৬. মোগল যুগৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ তথা ঐতিহাসিকজন কোন আছিল?

উত্তৰ: মোগল সম্ৰাট আকবৰৰ ৰাজসভাৰ নৱৰত্নৰ অন্যতম সদস্য আবুল ফজল আছিল মোগল যুগৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ।

৭. আবুল ফজলে ৰচনা কৰা মোগল প্ৰশাসনৰ মূল দলিলস্বৰূপ গ্ৰন্থখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: আবুল ফজলে ৰচনা কৰা মোগল ইতিহাস আৰু প্ৰশাসনৰ মূল আকৰ গ্ৰন্থখন হ’ল 'আকবৰনামা' (যাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হ’ল 'আইন-ই-আকবৰী')।

৮. আবুল ফজলৰ মতে মোগল সম্ৰাটজনৰ ঐশ্বৰিক মৰ্যাদা বুজাবলৈ কি শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: আবুল ফজলে সম্ৰাটক ঈশ্বৰৰ পোহৰ বা ঐশ্বৰিক জ্যোতিৰ প্ৰকাশ বুলি গণ্য কৰি ইয়াৰ বাবে 'ফৰ-ই-ইজাদী' (Farr-i-Izadi) ধাৰণাটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

৯. আবুল ফলজৰ চিন্তাধাৰাত 'চুলহ-ই-কুল' (Sulh-i-kul) মানে কি?

উত্তৰ: 'চুলহ-ই-কুল' শব্দৰ অৰ্থ হ’ল 'সাৰ্বজনীন শান্তি' বা ধৰ্মীয় সহনশীলতা, যিটো আকবৰৰ শাসনৰ মূল ভেটি আছিল।

১০. জিয়াউদ্দিন বাৰাণীয়ে সমাজৰ শাসনকাৰ্যত সাধাৰণ বা নিম্ন শ্ৰেণীৰ লোকৰ অংশগ্ৰহণক সমৰ্থন কৰিছিলনে?

উত্তৰ: নাই কৰা, বাৰাণী আছিল অভিজাততন্ত্ৰৰ সমৰ্থক; তেওঁ শাসনযন্ত্ৰত নিম্নবৰ্গৰ বা অনা-অভিজাত লোকৰ অন্তৰ্ভুক্তিৰ তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰিছিল।

১১. আবুল ফজলৰ মতে এখন সুস্থ প্ৰশাসনৰ মূল লক্ষ্য কি হোৱা উচিত?

উত্তৰ: আবুল ফজলৰ মতে প্ৰশাসনৰ মূল লক্ষ্য হ’ল কোনো ধৰ্মীয় বৈষম্য নোহোৱাকৈ ৰাজ্যৰ সকলো প্ৰৰেজাৰ কল্যাণ আৰু সামগ্ৰিক সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা।

১২. বাৰাণীৰ মতে ৰাজ্য এখন সুচাৰুৰূপে পৰিচালনা কৰিবলৈ চুলতানক কোনে পৰামৰ্শ দিব লাগে?

উত্তৰ: বাৰাণীৰ মতে ৰাজ্য পৰিচালনাত চুলতানক কেৱল উচ্চবংশজাত, জ্ঞানী আৰু ধৰ্মপৰায়ণ অভিজাত অমাত্যসকলেহে (Ulema and Nobility) পৰামৰ্শ দিয়া উচিত।

১৩. 'আইন-ই-আকবৰী' গ্ৰন্থখন প্ৰধানকৈ কিহৰ বাবে জনাজাত?

উত্তৰ: এই গ্ৰন্থখন মোগল সম্ৰাট আকবৰৰ সাম্ৰাজ্যৰ বিতং প্ৰশাসনীয় নিয়ম, আইন, ৰাজহ ব্যৱস্থা আৰু পৰিসংখ্যাৰ বাবে জনাজাত।

১৪. বাৰাণীৰ আদৰ্শ ৰাজ্য ব্যৱস্থাত আইনক কি বুলি জনা গৈছিল?

উত্তৰ: বাৰাণীৰ মতে ধৰ্মীয় আইন (Shariat) ৰ উপৰিও চুলতানে জনস্বাৰ্থত প্ৰণয়ন কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় আইনক 'জৱাবিত' (Zawabit) বুলি কোৱা হৈছিল।

১৫. আবুল ফজলৰ মতে এজন সাৰ্বভৌম শাসকৰ চৰিত্ৰ কেনেকুৱা হ’ব লাগে?

উত্তৰ: আবুল ফজলৰ মতে এজন সাৰ্বভৌম শাসক হ’ব লাগে এজন পিতৃস্বৰূপ উদাৰ অভিভাৱক, যিয়ে প্ৰজাক সন্তানৰ দৰে পালন কৰে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. জিয়াউদ্দিন বাৰাণীৰ 'আদৰ্শ ৰাজ্য ব্যৱস্থা'ৰ (Ideal State) দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: বাৰাণীৰ আদৰ্শ ৰাজ্য ব্যৱস্থাৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল:

• ৰাজ্যখন সম্পূৰ্ণৰূপে ইছলামীয় ধৰ্মীয় নীতি আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব লাগিব।

• শাসক বা চুলতানে কেৱল উচ্চবংশীয় অভিজাত শ্ৰেণীৰ সহযোগতহে শাসন চলোৱাটো বাঞ্চনীয়।

২. বাৰাণীয়ে উল্লেখ কৰা 'জৱাবিত' বা ৰাষ্ট্ৰীয় আইনৰ দুটা চৰ্ত কি কি?

উত্তৰ: চুলতানে প্ৰণয়ন কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় আইন বা 'জৱাবিত'ৰ দুটা মূল চৰ্ত হ’ল:

• এই আইনসমূহে যাতে মূল ধৰ্মীয় আইন বা শ্বৰীয়তৰ সাৰমৰ্মক পোনপটিয়াকৈ উলংঘা নকৰে।

• ইয়াৰ উদ্দেশ্য সমাজত শান্তি, শৃংখলা আৰু সৰ্বসাধাৰণৰ কল্যাণ সাধন কৰা হ’ব লাগিব।

৩. আবুল ফজলৰ মতে চৰকাৰ আৰু প্ৰশাসনৰ মূল ভেটি কি আছিল?

উত্তৰ: আবুল ফজলৰ মতে মোগল প্ৰশাসনৰ মূল ভেটি আছিল সামৰিক শক্তি, দক্ষ ৰাজহ ব্যৱস্থা (মনসবদাৰী প্ৰথা) আৰু সকলো শ্ৰেণীৰ প্ৰজাৰ প্ৰতি সমদৃষ্টি ৰখা ধৰ্মনিৰপেক্ষ উদাৰ নীতি।

৪. জিয়াউদ্দিন বাৰাণীৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ দুটা সীমাবদ্ধতা লিখা।

উত্তৰ: বাৰাণীৰ চিন্তাধাৰাৰ দুটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা হ’ল:

• তেওঁ তীব্ৰ ধৰ্মীয় সংকীৰ্ণতাৰে পুষ্ট আছিল আৰু অনা-মুছলিমসকলক সম অধিকাৰ দিয়াৰ বিৰোধী আছিল।

• তেওঁ জন্মগত উচ্চ নীচতাত বিশ্বাস কৰিছিল, যাৰ বাবে নিম্নবৰ্গৰ মানুহক প্ৰশাসনৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিব বিচাৰিছিল।

৫. আবুল ফজলে সম্ৰাট আকবৰক কেনেকৈ এজন 'আদৰ্শ শাসক' হিচাপে চিত্ৰিত কৰিছে?

উত্তৰ: আবুল ফজলে আকবৰক কেৱল এজন সামৰিক বিজেতা হিচাপেই নহয়, বৰঞ্চ ভগৱানৰ দ্বাৰা প্ৰেৰিত এক বিশেষ পোহৰৰ অধিকাৰী (ফৰ-ই-ইজাদী) আৰু আধ্যাত্মিক জ্ঞানসম্পন্ন উদাৰ ৰাজৰ্ষি হিচাপে উপস্থাপন কৰিছে।

৬. বাৰাণীৰ মতে চুলতানে নিজৰ মৰ্যাদা আৰু ক্ষমতা ধৰি ৰাখিবলৈ কি কৰা উচিত?

উত্তৰ: বাৰাণীৰ মতে চুলতানে ৰাজকীয় গাম্ভীৰ্য, ভয় আৰু ভক্তিৰ এক সন্তুলন বজায় ৰাখিব লাগে। শাসনত দয়া দেখুৱাৰ লগতে অপৰাধীক কঠোৰ শাস্তি দিয়াৰ মানসিকতাও থাকিব লাগিব যাতে ৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্তৃত্ব অটুট থাকে।

৭. আবুল ফজলৰ মতে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সুস্থ স্থায়িত্বৰ বাবে কোন দুটা উপাদান অতি জৰুৰী আছিল?

উত্তৰ: আবুল ফজলৰ মতে সাম্ৰাজ্যৰ স্থায়িত্বৰ বাবে জৰুৰী উপাদান দুটা হ’ল:

• সম্ৰাটৰ প্ৰতি প্ৰশাসনৰ প্ৰতিটো স্তৰৰ নিখুঁত আনুগত্য আৰু অনুশাসন।

• 'চুলহ-ই-কুল' বা ধৰ্মীয় উদাৰতা, যাৰ দ্বাৰা ভাৰতৰ বহুসংস্কৃতিপূৰ্ণ সমাজখনক একত্ৰিত কৰি ৰাখিব পৰা যায়।

৮. বাৰাণী আৰু আবুল ফজলৰ ধৰ্মীয় দৃষ্টিভংগীৰ মাজত থকা এটা প্ৰধান পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: জিয়াউদ্দিন বাৰাণী আছিল কট্টৰ ধৰ্মীয় অনুশাসন আৰু ইছলাম ধৰ্মৰ শ্ৰেষ্ঠত্বৰ সমৰ্থক; আনহাতে আবুল ফজলে এক উদাৰ, সাৰ্বজনীন ধৰ্মীয় সহনশীলতা আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ প্ৰশাসনীয় দৃষ্টিভংগী পোষণ কৰিছিল।

৯. আবুল ফজলৰ 'আকবৰনামা' গ্ৰন্থখনক কিয় মধ্যযুগৰ এক শ্ৰেষ্ঠ ঐতিহাসিক উৎস বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: কাৰণ এই গ্ৰন্থখনত কেৱল যুদ্ধ-বিগ্ৰহৰ কাহিনীয়েই নাই, বৰঞ্চ সেই সময়ৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, প্ৰশাসনিক গাঁথনি আৰু সম্ৰাটৰ ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ এক নিখুঁত আৰু প্ৰামাণ্য তথ্য সম্বলিত বিৱৰণ পোৱা যায়।

১০. বাৰাণীৰ মতে এজন শাসকৰ কি কি ব্যক্তিগত গুণ থকাটো প্ৰয়োজন?

উত্তৰ: বাৰাণীৰ মতে এজন আদৰ্শ শাসক উচ্চবংশজাত হোৱাৰ লগতে তেওঁ ধৰ্মপৰায়ণ, ন্যায়পৰায়ণ, দূৰদৰ্শী, সাহসী আৰু সঠিক সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা মানসিক ক্ষমতাসম্পন্ন হ’ব লাগে।

১১. আবুল ফজলে বৰ্ণনা কৰা 'সামাজিক চুক্তি' (Social Contract) ৰ ধাৰণাটো কি আছিল?

উত্তৰ: আবুল ফজলৰ মতে, প্ৰজাই সম্ৰাটক কৰ বা ৰাজহ আদায় দিয়ে আৰু তাৰ বিনিময়ত সম্ৰাটে প্ৰজাৰ জীৱন, সম্পত্তি, সন্মান আৰু ধৰ্মীয় স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰাৰ এক অলিখিত সামাজিক চুক্তিত আৱদ্ধ হয়।

১২. বাৰাণীয়ে কিয় শাসনকাৰ্যত 'উলেমা' (ধৰ্মীয় পণ্ডিত) সকলৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি ভাবিছিল?

উত্তৰ: বাৰাণীৰ মতে চুলতানে যাতে শাসন চলোৱাৰ নামত ধৰ্মচ্যুত নহয় আৰু প্ৰতিটো ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত যাতে ইছলামীয় ন্যায়নীতিৰ সপক্ষে যায়, তাক নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ উলেমায় শাসকক পথ প্ৰদৰ্শন কৰাটো জৰুৰী আছিল।

১৩. আবুল ফজলৰ মতে চৰকাৰৰ বিভিন্ন বিভাগসমূহৰ মাজত কেনেধৰণৰ সম্পৰ্ক থকা উচিত?

উত্তৰ: আবুল ফজলৰ মতে প্ৰশাসনৰ সামৰিক, অৰ্থনৈতিক আৰু অসামৰিক বিভাগসমূহ মানুহৰ শৰীৰৰ অংগসমূহৰ দৰে। ইহঁত এটা আনটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু সম্ৰাটৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকি সকলোৱে সমিলমিলেৰে কাৰ্য সম্পাদন কৰিব লাগে।

১৪. জিয়াউদ্দিন বাৰাণীৰ মতে ৰাজ্যত আইন ভংগকাৰীক শাস্তি দিয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: বাৰাণীৰ মতে শাস্তিৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল সমাজত ভগৱান আৰু চুলতানৰ ভয় প্ৰতিষ্ঠা কৰা, যাতে সমাজত কোনো অৰাজকতাৰ সৃষ্টি নহয় আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি বিঘ্নিত কৰিবলৈ কোনেও সাহী নহয়।

১৫. আবুল ফজলে সাম্ৰাজ্যৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰশাসন বা ৰাজহ ব্যৱস্থাক কিয় গুৰুত্ব দিছিল?

উত্তৰ: আবুল ফজলৰ মতে এক সুপৰিকল্পিত ৰাজহ সংগ্ৰহ ব্যৱস্থাই হ’ল সাম্ৰাজ্যৰ মেৰুদণ্ড। ইয়াৰ দ্বাৰাহে সৈন্যবাহিনীক শক্তিশালী কৰিব পৰা যায় আৰু জনকল্যাণমূলক তথা উন্নয়নমূলক কাম-কাজসমূহ সূচাৰুৰূপে চলাই নিব পৰা যায়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: জিয়াউদ্দিন বাৰাণীৰ 'আদৰ্শ ৰাজ্য ব্যৱস্থা' (Ideal State) ৰ মূল ধাৰণাটো বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: চতুৰ্দশ শতিকাৰ দিল্লী চুলতানী আমলৰ অন্যতম প্ৰভাৱশালী চিন্তাবিদ জিয়াউদ্দিন বাৰাণীয়ে তেওঁৰ বিখ্যাত ৰাজনৈতিক গ্ৰন্থ 'ফতোৱা-ই-জাহানদাৰী'ত এখন আদৰ্শ ৰাজ্য ব্যৱস্থাৰ এক বিস্তৃত নীলক্সা ডাঙি ধৰিছিল। বাৰাণীৰ মতে, এখন আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ কেৱল সামৰিক শক্তি বা ভূখণ্ড বিস্তাৰৰ মাজতে সীমাৱদ্ধ থাকিব নালাগে, বৰঞ্চ ইয়াৰ এক সুগভীৰ নৈতিক আৰু ধৰ্মীয় ভিত্তি থাকিব লাগিব। তেওঁৰ এই আদৰ্শ ৰাজ্য ব্যৱস্থাৰ মূল দিশসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• ইছলামীয় আদৰ্শ আৰু ধৰ্মৰ সুৰক্ষা: বাৰাণীৰ মতে আদৰ্শ ৰাজ্যৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান ভেটি হ’ল ইছলামীয় ধৰ্মীয় অনুশাসন (শ্বৰীয়ত) ৰ মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰা। চুলতানে সমাজত ঐশ্বৰিক আদেশসমূহ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আৰু ধৰ্মদ্ৰোহী শক্তিসমূহক দমন কৰিবলৈ ধৰ্মীয় পণ্ডিত বা উলেমাসকলৰ সৈতে মিলি কাৰ্য কৰা উচিত।

• ন্যায় বিচাৰ প্ৰতিষ্ঠা: বাৰাণীয়ে ন্যায়ক ৰাজ্যৰ আত্মা বুলি গণ্য কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, যি ৰাজ্যত দুৰ্বলক সবলৰ অত্যাচাৰৰ পৰা ৰক্ষা কৰা নহয়, সেই ৰাজ্য দীৰ্ঘস্থায়ী হ’ব নোৱাৰে। চুলতানে ধৰ্মীয় বিধি অনুসৰি প্ৰজাক নিৰপেক্ষ ন্যায় প্ৰদান কৰাটো আদৰ্শ ৰাজ্যৰ অন্যতম লক্ষ্য।

• অভিজাততান্ত্ৰিক শাসন: বাৰাণীৰ আদৰ্শ ৰাজ্যখন আছিল চৰম অভিজাততান্ত্ৰিক। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে শাসন কৰাৰ গুণটো কেৱল উচ্চ বংশজাত আৰু গুণী লোকৰ মাজতহে থাকে। সেইবাবে তেওঁ নিম্ন শ্ৰেণীৰ লোকক প্ৰশাসনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদত অধিষ্ঠিত কৰাৰ তীব্ৰ বিৰোধী আছিল।

প্ৰশ্ন ২: জিয়াউদ্দিন বাৰাণীৰ মতে 'জৱাবিত' বা ৰাষ্ট্ৰীয় আইন কি? ইয়াৰ আৱশ্যকতা আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক দৰ্শনলৈ জিয়াউদ্দিন বাৰাণীৰ এক অনন্য অৱদান হ’ল 'জৱাবিত' (Zawabit) বা ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষ আইনৰ ধাৰণা। সাধাৰণতে মধ্যযুগত ধৰ্মীয় আইন বা শ্বৰীয়তক সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হৈছিল, কিন্তু বাৰাণীয়ে উপলব্ধি কৰিছিল যে এক বিশাল আৰু বহুসংস্কৃতিপূৰ্ণ সাম্ৰাজ্য কেৱল পুৰণি ধৰ্মীয় নীতিৰে ব্যৱহাৰিকভাৱে পৰিচালনা কৰাটো অসম্ভৱ।

• 'জৱাবিত'ৰ সংজ্ঞা ও আৱশ্যকতা: জৱাবিত হ’ল চুলতানে সময় আৰু পৰিস্থিতিৰ দাবী অনুসৰি জনস্বাৰ্থ, ৰাজ্যৰ সুৰক্ষা আৰু প্ৰশাসনিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰণয়ন কৰা ধৰা-বন্ধা আইন। চুলতানী শাসনকালত নতুন নতুন প্ৰশাসনিক প্ৰত্যাহ্বানৰ মুখামুখি হ’বলৈ এই ধৰণৰ ব্যৱহাৰিক আইনৰ আৱশ্যকতা আছিল অপৰিহাৰ্য।

• জৱাবিত বা ৰাষ্ট্ৰীয় আইনৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ: 

• ১. শ্বৰীয়তৰ সৈতে সংগতি: বাৰাণীৰ মতে, ৰাষ্ট্ৰীয় আইনসমূহে যিমান দূৰ সম্ভৱ মূল ধৰ্মীয় আইনৰ ভাৱধাৰাক পোনপটিয়াকৈ উলংঘা কৰিব নালাগে। ইয়াৰ আত্মা ধৰ্মৰ অনুকূলে হ’ব লাগে। 

• ২. জনকল্যাণ আৰু উদাৰতা: এই আইনসমূহৰ মূল লক্ষ্য হ’ব লাগে দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষা আৰু ৰাজ্যত শান্তি-শৃংখলা অটুট ৰখা। 

• ৩. বিজ্ঞ ব্যক্তিৰ পৰামৰ্শ: চুলতানে নিজ খেয়াল-খুচি মতে এই আইন কৰিব নোৱাৰে। ৰাজ্যৰ অতি অভিজ্ঞ, দূৰদৰ্শী আৰু জ্ঞানী মন্ত্ৰী বা অভিজাতসকলৰ সৈতে সুদীৰ্ঘ আলোচনাৰ মৰ্মেহে জৱাবিত প্ৰণয়ন কৰিব লাগে। 

• ৪. নমনীয়তা: এই আইনসমূহ পৰিস্থিতি সাপেক্ষে সলনি বা সংশোধন কৰিব পৰা বিধৰ হ’ব লাগে।

প্ৰশ্ন ৩: আবুল ফজলৰ চৰকাৰ আৰু প্ৰশাসন সম্পৰ্কীয় দৃষ্টিভংগীৰ এটা খতিয়ান ডাঙি ধৰা।

উত্তৰ: মোগল সম্ৰাট আকবৰৰ সোঁহাতস্বৰূপ আৰু বিখ্যাত পণ্ডিত আবুল ফজলে তেওঁৰ অমৰ সৃষ্টি 'আকবৰনামা' আৰু 'আইন-ই-আকবৰী'ত মোগল চৰকাৰ আৰু প্ৰশাসনৰ এক অত্যন্ত বিজ্ঞানসন্মত তথা প্ৰণালীবদ্ধ দৰ্শন ডাঙি ধৰিছিল। তেওঁৰ মতে চৰকাৰ কেৱল টেক্স বা ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰা এটা যন্ত্ৰ নহয়, বৰঞ্চ ই সমাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা এক সৰ্বোচ্চ অনুষ্ঠান।

• কেন্দ্ৰীভূত সাৰ্বভৌমত্ব: আবুল ফজলৰ প্ৰশাসনিক আৰ্হিত সম্ৰাট আছিল সমগ্ৰ চৰকাৰৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু। সকলো বিভাগীয় ক্ষমতা সম্ৰাটৰ হাতত ন্যস্ত আছিল যদিও তেওঁ এক একনায়কত্ববাদী শাসনৰ পৰিৱৰ্তে এক ব্যৱস্থিত আমোলাতন্ত্ৰৰ পোষকতা কৰিছিল।

• শৰীৰৰ সৈতে প্ৰশাসনৰ তুলনা: আবুল ফজলে চৰকাৰৰ প্ৰশাসনক মানুহৰ শৰীৰৰ সৈতে তুলনা কৰিছিল। শৰীৰত যিদৰে তেজ, মাংস, হাড় আদিৰ সন্তুলন প্ৰয়োজন, ঠিক তেনেদৰে প্ৰশাসনতো সামৰিক বাহিনী (মনসবদাৰী), বিত্তীয় বিভাগ (দীৱান) আৰু বিচাৰ বিভাগৰ মাজত এক নিখুঁত সমন্বয় থাকিব লাগিব।

• মনসবদাৰী প্ৰথাৰ প্ৰতিষ্ঠানিকৰণ: আবুল ফজলে সামৰিক আৰু অসামৰিক প্ৰশাসনক একত্ৰিত কৰা 'মনসবদাৰী ব্যৱস্থা'ক চৰকাৰৰ মূল মেৰুদণ্ড হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছে। ইয়াৰ জৰিয়তে সাম্ৰাজ্যত যোগ্যতাক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল আৰু সামন্ত প্ৰভুসকলৰ আঞ্চলিক বিদ্ৰোহক লেকাম লগাব পৰা গৈছিল।

• ধৰ্মনিৰপেক্ষ প্ৰশাসনিক নীতি: আবুল ফজলৰ মতে চৰকাৰৰ প্ৰতিটো স্তৰতে কোনো ধৰ্মীয় পক্ষপাতিত্ব থাকিব নালাগে। প্ৰতিভাশালী হিন্দু আৰু মুছলমান উভয় শ্ৰেণীৰ লোককে প্ৰশাসনৰ উচ্চ পদত মকৰল কৰাৰ নীতিক তেওঁ দৃঢ়ভাৱে সমৰ্থন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: আবুল ফজলৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ ধাৰণা আৰু 'ফৰ-ই-ইজাদী' (Farr-i-Izadi) ৰ সূত্ৰটো আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: আবুল ফজলে মোগল সম্ৰাটৰ ক্ষমতা আৰু মৰ্যাদাক এক সুকীয়া মাত্ৰা প্ৰদান কৰিবলৈ ৰাজকীয় সাৰ্বভৌমত্বৰ এক অভিনৱ আধ্যাত্মিক তত্ত্বৰ অৱতাৰণা কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, ৰাজপদ বা সাৰ্বভৌমত্ব কোনো সাধাৰণ মানৱীয় চুক্তি বা কেবল সামৰিক শক্তিৰ জোৰত লাভ কৰা বস্তু নহয়; ই হ’ল পোনপটিয়াকৈ ঈশ্বৰৰ পৰা অহা এক আশীৰ্বাদ।

• 'ফৰ-ই-ইজাদী'ৰ ধাৰণা: আবুল ফজলে পাৰ্চী দৰ্শনৰ পৰা 'ফৰ-ই-ইজাদী' শব্দটো গ্ৰহণ কৰিছিল, যাৰ অৰ্থ হ’ল 'ঐশ্বৰিক জ্যোতি' বা 'ভগৱানৰ পোহৰ'। তেওঁৰ মতে, ঈশ্বৰে এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ পৰা এজন বিশেষ ব্যক্তিক নিৰ্বাচন কৰে আৰু তেওঁৰ অন্তৰত এই ঐশ্বৰিক পোহৰ প্ৰৱেশ কৰায়। মোগল সম্ৰাট আকবৰ আছিল এই ঐশ্বৰিক জ্যোতিৰ অধিকাৰী।

• সাৰ্বভৌম শাসকৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ: আবুল ফজলৰ এই তত্ত্বৰ মতে, যিজন শাসকৰ হাতত ফৰ-ই-ইজাদী থাকে, তেওঁৰ মাজত কিছুমান স্বাভাৱিক গুণ প্ৰকাশ পায়: ১. পিতৃসুলভ স্নেহ: সম্ৰাটে নিজৰ প্ৰজাক কোনো ধৰ্মীয় বা জাতিগত বৈষম্য নোহোৱাকৈ সন্তানৰ দৰে মৰম আৰু সুৰক্ষা দিয়ে। ২. ঈশ্বৰৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ সমৰ্পণ: শাসকজনে নিজৰ ক্ষমতাক অহংকাৰৰ মাধ্যম নকৰি ভগৱানৰ এক পবিত্ৰ কৰ্তব্য বা দায়িত্ব বুলি জ্ঞান কৰে। ৩. উচ্চ আধ্যাত্মিক জ্ঞান: তেওঁৰ সিদ্ধান্তসমূহ কেৱল জাগতিক নহয়, বৰঞ্চ এক গভীৰ অন্তৰ্দৃষ্টি আৰু আধ্যাত্মিক সত্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

এইদৰে, আবুল ফজলে 'ফৰ-ই-ইজাদী' ধাৰণাটো ব্যৱহাৰ কৰি সম্ৰাটৰ সাৰ্বভৌমত্বক ধৰ্মীয় গোড়ামীৰ উৰ্ধলৈ লৈ গৈছিল আৰু সম্ৰাটক সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য এক সৰ্বোচ্চ ধৰ্মনিৰপেক্ষ কৰ্তৃত্ব হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: জিয়াউদ্দিন বাৰাণী আৰু আবুল ফজলৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জিয়াউদ্দিন বাৰাণী আৰু আবুল ফজল দুয়ো মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ দুটা ভিন ভিন স্তম্ভ। বাৰাণীয়ে যিদৰে দিল্লী চুলতানী আমলৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল, আবুল ফজলে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সোণালী যুগৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভংগী আৰু দৰ্শনৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি: