পাঠৰ সাৰাংশ (Syllabus Summary):

​এই পাঠ্যভাগত মূলতঃ ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন আৰু ইয়াৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰথমতে, উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বিকাশ আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ বাবে দেশত সৃষ্টি হোৱা 'চাকৰিবিহীন বৃদ্ধি'ৰ সমস্যাটো বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। দ্বিতীয়তে, মোট ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) আৰু নতুন নিয়োগ সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত সেৱা খণ্ডৰ ক্ৰমবৰ্ধিত আধিপত্য তথা ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। শেষত, অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ডস্বৰূপ MSME বা ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মধ্যম উদ্যোগসমূহৰ নতুন সংজ্ঞা, বিত্তীয় গাঁথনি, সুষম আঞ্চলিক উন্নয়নত ইয়াৰ গুৰুত্ব আৰু ডিজিটেল যুগৰ ভৱিষ্যত সম্ভাৱনাক তথ্যসহকাৰে দাঙি ধৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত ‘চাকৰিবিহীন বিকাশ’ (Jobless Growth) বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: যেতিয়া দেশৰ অৰ্থনীতিত উৎপাদন বা GDP বৃদ্ধি পায়, কিন্তু সেই অনুপাতে নতুন কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি নহয়, তাক চাকৰিবিহীন বিকাশ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বৃদ্ধিৰ এটা প্ৰধান কাৰণ কি?

উত্তৰ: আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু স্বয়ংক্ৰিয় যন্ত্ৰপাতিৰ (Automation) ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত মানৱ শ্ৰমৰ চাহিদা হ্ৰাস পোৱাটো ইয়াৰ এটা অন্যতম কাৰণ।

প্ৰশ্ন ৩: সেৱা খণ্ড (Service Sector) বুলি কলে অৰ্থনীতিৰ কোনটো খণ্ডক বুজায়?

উত্তৰ: অৰ্থনীতিৰ তৃতীয়ক খণ্ডক (Tertiary Sector) সেৱা খণ্ড বোলা হয়, য’ত কোনো দৃশ্যমান বস্তু উৎপাদন নহয়, কেৱল বিভিন্ন ধৰণৰ সেৱা (যেনে— বেংক, পৰিবহণ, শিক্ষা) আগবঢ়ানো হয়।

প্ৰশ্ন ৪: MSME-ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া ৰূপটো কি?

উত্তৰ: MSME-ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া অৰ্থ হ’ল— ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মধ্যম উদ্যোগ (Micro, Small and Medium Enterprises)।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতত বৰ্তমান MSME খণ্ডক কিহৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়?

উত্তৰ: যন্ত্ৰপাতিৰ মূলধন বিনিয়োগ (Investment) আৰু বাৰ্ষিক ব্যৱসায়িক লেনদেনৰ (Turnover) যৌথ ভিত্তিৰ ওপৰত।

প্ৰশ্ন ৬: অতি ক্ষুদ্ৰ বা ‘লঘু উদ্যোগ’ (Micro Enterprise) এটাৰ বাৰ্ষিক লেনদেনৰ সৰ্বোচ্চ সীমা কিমান?

উত্তৰ: চৰকাৰী নতুন নিয়ম অনুসৰি এটা লঘু উদ্যোগৰ বাৰ্ষিক লেনদেন (Turnover) ৫ কোটি টকাতকৈ অধিক হ’ব নোৱাৰিব।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতীয় GDP-লৈ আটাইতকৈ বেছি অৰিহণা যোগোৱা অৰ্থনৈতিক খণ্ডটো কি?

উত্তৰ: সেৱা খণ্ড (Service Sector)।

প্ৰশ্ন ৮: উৎপাদন খণ্ডক অৰ্থনীতিৰ কি খণ্ড হিচাপে গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: দ্বিতীয়ক খণ্ড বা গৌণ খণ্ড (Secondary Sector)।

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশত MSME খণ্ডক কি বুলি অভিহিত কৰা হয়?

উত্তৰ: অৰ্থনীতিৰ মেৰুদণ্ড (Backbone of the Economy) বুলি কোৱা হয়, কাৰণ ই সৰ্বাধিক গ্ৰাম্য নিয়োগ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: সেৱা খণ্ডৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিয়ে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিলৈ অনা এটা ধনাত্মক পৰিৱৰ্তন উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ডিজিটেল বেংকিং আৰু মোবাইল সেৱাৰ প্ৰসাৰে গ্ৰাম্য অঞ্চলত বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ (Financial Inclusion) সম্ভৱ কৰি তুলিছে।

প্ৰশ্ন ১১: উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বৃদ্ধিয়ে শ্ৰমিকসকলৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: ইয়াৰ ফলত অদক্ষ বা অৰ্ধ-দক্ষ শ্ৰমিকসকল অসংগঠিত খণ্ডত কম মজুৰিত কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়।

প্ৰশ্ন ১২: মধ্যম উদ্যোগ (Medium Enterprise) এটাৰ বাবে বিনিয়োগৰ সৰ্বোচ্চ সীমা কিমান নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে?

উত্তৰ: যন্ত্ৰপাতি বা সঁজুলিত বিনিয়োগৰ সৰ্বোচ্চ সীমা ৫০ কোটি টকা হ’ব লাগিব।

প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতীয় উৎপাদন খণ্ডক গোলকীয় পৰ্যায়লৈ নিবলৈ চৰকাৰে আৰম্ভ কৰা এটা প্ৰধান আঁচনিৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: ‘মেক ইন ইণ্ডিয়া’ (Make in India) অভিযান।

প্ৰশ্ন ১৪: জ্ঞানভিত্তিক সেৱা খণ্ডৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: তথ্য প্ৰযুক্তি (Information Technology বা IT) আৰু ছফ্টৱেৰ উন্নয়ন সেৱা।

প্ৰশ্ন ১৫: MSME খণ্ডৰ আনুষ্ঠানিক পঞ্জীয়নৰ বাবে থকা চৰকাৰী পৰ্টেলখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: ‘উদ্যম পঞ্জীয়ন’ (Udyam Registration) পৰ্টেল।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২ নম্বৰীয়া):

প্ৰশ্ন ১: উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বৃদ্ধিয়ে দেশৰ যুৱ প্ৰজন্মৰ মাজত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে?

উত্তৰ: উৎপাদন খণ্ড স্থৱিৰ হোৱাৰ বাবে উচ্চশিক্ষিত যুৱক-যুৱতীসকলৰ বাবে উপযুক্ত কাৰিকৰী সংস্থাপনৰ অভাৱ ঘটিছে। ফলস্বৰূপে, দেশত প্ৰাথমিক অৰ্থনীতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা বাঢ়িছে আৰু প্ৰচ্ছন্ন নিবনুৱা সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে।

প্ৰশ্ন ২: অৰ্থনীতিত ‘গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন’ (Structural Shift) বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: সাধাৰণতে অৰ্থনীতি কৃষিৰ পৰা উদ্যোগলৈ আৰু উদ্যোগৰ পৰা সেৱা খণ্ডলৈ গতি কৰে। কিন্তু ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত কৃষি খণ্ডৰ পৰা উদ্যোগ খণ্ডৰ আশানুৰূপ বিকাশ নোহোৱাকৈয়ে পোনপটীয়াকৈ সেৱা খণ্ডলৈ যি ক্ষিপ্ৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে, তাক এক ব্যতিক্ৰমী গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: আয় সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত সেৱা খণ্ডৰ ভূমিকা কেনেকুৱা?

উত্তৰ: বৰ্তমান সময়ত ই-কমাৰ্স, পৰ্যটন, স্বাস্থ্য আৰু বিত্তীয় সেৱাৰ প্ৰসাৰৰ ফলত দেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বা GDP-ৰ আধাতকৈও অধিক অংশ কেৱল সেৱা খণ্ডৰ পৰাই আহে। ই কম মূলধন ব্যৱহাৰ কৰিও অধিক লাভ অৰ্জন কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৪: নতুন সংজ্ঞা অনুসৰি ‘ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ’ (Small Enterprise) কি?

উত্তৰ: চৰকাৰৰ নতুন আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত আঁচনিৰ নীতি অনুসৰি, যিবোৰ উদ্যোগত মূলধন বিনিয়োগ ১০ কোটি টকাতকৈ অধিক নহয় আৰু বাৰ্ষিক লেনদেন (Turnover) ৫০ কোটি টকাৰ ভিতৰত থাকে, সেইবোৰক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: MSME খণ্ডই আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰীকৰণত কেনেকৈ সহায় কৰে?

উত্তৰ: ডাঙৰ উদ্যোগবোৰ কেৱল চহৰ কেন্দ্ৰিক হোৱাৰ বিপৰীতে MSME সমূহ গ্ৰাম্য আৰু অৰ্ধ-চহৰ অঞ্চলত সহজে গঢ়ি উঠিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় সম্পদৰ ব্যৱহাৰ হয় আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলত আয় বৃদ্ধি পাই আঞ্চলিক বৈষম্য হ্ৰাস পায়।

প্ৰশ্ন ৬: শ্ৰমৰ উৎপাদনশীলতা (Labor Productivity) আৰু নিয়োগ সৃষ্টিৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো উৎপাদন খণ্ডৰ প্ৰেক্ষাপটত বুজাই লিখা।

উত্তৰ: উৎপাদন খণ্ডত আজিকালি আধুনিক যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ হোৱাৰ বাবে কম শ্ৰমিকেই অধিক উৎপাদন কৰিব পাৰে (অৰ্থাৎ উৎপাদনশীলতা বাঢ়ে)। কিন্তু ইয়াৰ এটা নেতিবাচক দিশ হ’ল যে ইয়াৰ ফলত নতুন শ্ৰমিক নিয়োগ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা কমি যায়।

প্ৰশ্ন ৭: সেৱা খণ্ডৰ বিকাশে মহিলা সবলীকৰণত কেনে ভূমিকা লৈছে?

উত্তৰ: শিক্ষা, বেংকিং, আতিথ্য (Hospitality) আৰু বিশেষকৈ তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) খণ্ডত কৰ্মৰ পৰিৱেশ নমনীয় হোৱাৰ বাবে মহিলা সক্ৰিয়তা বৃদ্ধি পাইছে। ই মহিলাসকলক আৰ্থিকভাৱে স্বাৱলম্বী হ’বলৈ এক বৃহৎ প্লেটফৰ্ম দিছে।

প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতত MSME খণ্ডই সন্মুখীন হোৱা দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান দুটা হ’ল:

ক) বেংক বা আনুষ্ঠানিক বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা সময়মতে আৰু কম সূতত ঋণ লাভ নকৰা।

খ) আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ আৰু গোলকীয় বজাৰত ডাঙৰ কোম্পানীসমূহৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত টিকি থকাৰ অসুবিধা।

প্ৰশ্ন ৯: ‘সেৱা খণ্ডই নিয়োগ সৃষ্টি কৰে কিন্তু ইয়াৰ গুণগত মান সকলো ক্ষেত্ৰতে একে নহয়’— কথাষাৰ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: সেৱা খণ্ডত এফালে যেনেকৈ IT বা কৰ্পোৰেট খণ্ডৰ উচ্চ দৰমহাৰ চাকৰি আছে, আনফালে আকৌ ডেলিভাৰী বয়, সুৰক্ষা কৰ্মী আদিৰ দৰে নিম্ন মজুৰিৰ আৰু সামাজিক সুৰক্ষাহীন (Gig Economy) অস্থায়ী কামো আছে। গতিকে নিয়োগ সৃষ্টি হ’লেও ইয়াৰ মানদণ্ড সমকক্ষ নহয়।

প্ৰশ্ন ১০: উৎপাদন খণ্ডৰ বিকাশত কেঁচা মালৰ যোগান আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: সঠিক সময়ত সুলভ মূল্যত কেঁচা মাল লাভ কৰা আৰু উন্নত পৰিবহণ তথা অবিৰত বিদ্যুৎ যোগান ব্যৱস্থা থকাটো উদ্যোগ এটাৰ বাবে জৰুৰী। এই আন্তঃগাঁথনিৰ দুৰ্বলতাৰ বাবেই অসম বা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ দৰে ঠাইত উৎপাদন খণ্ড আজিও মন্থৰ।

প্ৰশ্ন ১১: অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থাৰ (Economic Recession) সময়ত MSME খণ্ডই কেনেধৰণৰ সুৰক্ষা কৱচ হিচাপে কাম কৰে?

উত্তৰ: বৃহৎ উদ্যোগসমূহ মন্দাৱস্থাৰ সময়ত সোনকালে বন্ধ বা কৰ্মচাৰী ছাটাই কৰিবলৈ বাধ্য হয়। কিন্তু MSME সমূহ স্থানীয় চাহিদা আৰু কম খৰচতে পৰিচালিত হোৱাৰ বাবে সংকটৰ সময়তো স্থানীয় অৰ্থনীতিক সম্পূৰ্ণ খহি পৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: নতুন প্ৰজন্মৰ MSME উদ্যোগীসকলৰ বাবে ভৱিষ্যতৰ কি কি সম্ভাৱনা আছে?

উত্তৰ: বৰ্তমান ডিজিটেল ইণ্ডিয়া আৰু ই-কমাৰ্স (যেনে Amazon, Flipkart) প্লেটফৰ্মৰ বাবে এজন সৰু উদ্যোগীয়েও গাঁৱত বহি নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী বিশ্বৰ বজাৰত বিক্ৰী কৰাৰ এক সোণালী সুযোগ লাভ কৰিছে।

প্ৰশ্ন ১৩: উৎপাদন খণ্ডত ‘দক্ষতাৰ ব্যৱধান’ (Skill Gap) বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: আধুনিক কল-কাৰখানাবোৰত কাম কৰিবলৈ যি উন্নত কাৰিকৰী জ্ঞান বা কোডিং জনা শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন, আমাৰ পৰম্পৰাগত শিক্ষা ব্যৱস্থাই সেই শিক্ষা দিব পৰা নাই। এই বজাৰৰ চাহিদা আৰু শ্ৰমিকৰ যোগ্যতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্যটোৱেই হৈছে দক্ষতাৰ ব্যৱধান।

প্ৰশ্ন ১৪: পৰ্যটন উদ্যোগক সেৱা খণ্ডৰ অন্তৰ্গত এক শক্তিশালী অংগ বুলি কিয় গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: পৰ্যটন এনে এটা সেৱা খণ্ড যিয়ে কেৱল হোটেল বা পৰিবহণৰে নহয়, বৰং স্থানীয় হস্তশিল্প, খাদ্য আৰু গাইডসকলক সামৰি একেলগে বহুতো উপ-খণ্ডত ব্যাপক কৰ্মসংস্থাপন আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰা উপাৰ্জনৰ পথ মুকলি কৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: চৰকাৰৰ ‘মুদ্ৰা যোজনা’ (MUDRA Yojana) কেনেকৈ MSME খণ্ডৰ গাঁথনি উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত?

উত্তৰ: মুদ্ৰা যোজনাই কোনো ধৰণৰ বন্ধকত নোলোৱাকৈ অতি ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ী আৰু নতুন উদ্যোগীসকলক ‘শিশু’, ‘কিশোৰ’ আৰু ‘তৰুণ’ এই তিনিটা স্তৰত ঋণ প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত তৃণমূল পৰ্যায়ত লঘু উদ্যোগসমূহৰ বিত্তীয় গাঁথনি শক্তিশালী হৈ পৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতৰ উৎপাদন খণ্ডৰ মন্থৰ বৃদ্ধিৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা আৰু কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টিত ইয়াৰ কেনে নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছে, বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ দ্বিতীয়ক বা উদ্যোগ খণ্ডৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈছে উৎপাদন খণ্ড (Manufacturing Sector)। কিন্তু বিগত সময়ছোৱাত গোলকীয় আৰু আভ্যন্তৰীণ বিভিন্ন কাৰণত এই খণ্ডৰ বিকাশৰ গতি মন্থৰ হৈ পৰিছে। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—

• আন্তঃগাঁথনিগত নাটনি: দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি অহা বিদ্যুৎ যোগানৰ খেলিমেলি, পৰিবহণ খৰচৰ বোজা আৰু উন্নত বন্দৰ তথা পথ সংযোগৰ অভাৱে উৎপাদন কাৰ্য ব্যয়বহুল কৰি তোলে।

• মূলধন আৰু ঋণৰ সমস্যা: নতুন কাৰিকৰী প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে যি বৃহৎ পৰিমাণৰ দীৰ্ঘম্যাদী বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন, দেশীয় বেংকিং খণ্ডৰ পৰা সেই ঋণ লাভ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াটো অত্যন্ত জটিল।

• জটিল নীতি আৰু নিয়ন্ত্ৰণ: ভূ-সম্পত্তি অধিগ্ৰহণৰ জটিলতা আৰু শ্ৰম আইনৰ পুৰণি গাঁথনিৰ বাবে বহুতো বিদেশী বিনিয়োগকাৰীয়ে ইয়াত উদ্যোগ স্থাপন কৰিবলৈ কুণ্ঠাবোধ কৰে।

কৰ্মসংস্থাপনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ: উৎপাদন খণ্ডৰ এই মন্থৰ বৃদ্ধিয়ে দেশৰ নিবনুৱা সমস্যা বৃদ্ধিৰ এক মূল কাৰক হিচাপে দেখা দিছে। যিহেতু ভাৰতত কেইবা নিযুত অদক্ষ আৰু অৰ্ধ-দক্ষ শ্ৰমিক আছে, তেওঁলোকক একমাত্ৰ উৎপাদন খণ্ডইহে বৃহৎ হাৰত কামৰ সুযোগ দিব পাৰিলেহেঁতেন। কিন্তু উদ্যোগসমূহৰ মন্থৰ গতি আৰু বৰ্ধিত যান্ত্ৰিকীকৰণৰ (Automation) ফলত নতুন চাকৰিৰ সুযোগ সংকুচিত হৈ পৰিছে। ইয়াৰ ফলত দেশত 'চাকৰিবিহীন বিকাশ' (Jobless Growth)ৰ এক ভয়াবহ পৰিৱেশ সৃষ্টি হৈছে, য’ত শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীসকল বাধ্য হৈ নিম্ন মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত জড়িত হ’বলগীয়া হৈছে।

প্ৰশ্ন ২: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত আয় আৰু কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত সেৱা খণ্ডৰ (Service Sector) বৰ্ধিত ভূমিকাৰ বিষয়ে এটা সমালোচনামূলক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: ভাৰতৰ গাঁথনিগত অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য দিশটো হ’ল সেৱা খণ্ড বা তৃতীয়ক খণ্ডৰ অভূতপূৰ্ব উত্থান। উৎপাদন খণ্ডৰ তুলনাত সেৱা খণ্ডই দেশৰ অৰ্থনীতিক এক নতুন গতি প্ৰদান কৰিছে।

• আয় সৃষ্টিত ভূমিকা: বৰ্তমান ভাৰতৰ মোট ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP)ৰ আধাতকৈও অধিক অংশ (প্ৰায় ৫৩% ৰ পৰা ৫৫%) অকল সেৱা খণ্ডৰ পৰাই আহে। তথ্য প্ৰযুক্তি (IT), ই-কমাৰ্স, বিত্তীয় সেৱা, আৰু দূৰসংযোগ খণ্ডই দেশীয় আয় বৃদ্ধ কৰাৰ লগতে বৃহৎ পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাও উপাৰ্জন কৰিছে।

• কৰ্মসংস্থাপন সৃষ্টিত ভূমিকা: পৰম্পৰাগত চাকৰিৰ ধাৰণা সলনি কৰি এই খণ্ডই নতুন প্ৰজন্মৰ বাবে লাখ লাখ নিয়োগৰ পথ মুকলি কৰিছে। বিশেষকৈ চহৰীয়া অঞ্চলৰ দক্ষ যুৱক-যুৱতীসকলৰ বাবে ই এক প্ৰধান সুৰক্ষা কৱচ হৈ পৰিছে।

সমালোচনামূলক দিশ (প্ৰত্যাহ্বান): যদিও আয়ৰ দিশৰ পৰা সেৱা খণ্ড শীৰ্ষত আছে, তথাপিও ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতা দেখা যায়। প্ৰথমতে, ভাৰতৰ কৰ্মবাহিনীৰ এটা বুজন অংশ (প্ৰায় ৪৫%) এতিয়াও কৃষিয়েই জীৱিকা হিচাপে লৈ আছে, যিসকলক সেৱা খণ্ডই পোনপটীয়াকৈ সামৰি লব পৰা নাই। দ্বিতীয়তে, এই খণ্ডত নিয়োগ ঘটিলেও ইয়াৰ সিংহভাগেই হৈছে সাময়িক বা চুক্তিভিত্তিক শ্ৰম, যাক বৰ্তমান 'গিগ্ ইকনমি' (Gig Economy) বোলা হয়। ইয়াত স্থায়িত্ব আৰু সামাজিক সুৰক্ষা (যেনে— পেঞ্চন, স্বাস্থ্য বীমা)ৰ চৰম অভাৱ দেখা যায়। গতিকে, কেৱল সেৱা খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এখন দেশৰ সৰ্বাংগীণ উন্নয়ন সম্ভৱ নহয়।

প্ৰশ্ন ৩: নতুন নীতি অনুসৰি MSME (ক্ষুদ্ৰ, লঘু আৰু মধ্যম উদ্যোগ) ৰ সংজ্ঞা আৰু গাঁথনিগত শ্ৰেণীবিভাজনটো উপযুক্ত তথ্যসহ স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: ভাৰত চৰকাৰে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰু ব্যৱসায় সহজীকৰণৰ বাবে ২০২০ চনৰ 'আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত অভিযান'ৰ অধীনত MSME খণ্ডৰ পুৰণি সংজ্ঞা সম্পূৰ্ণ সলনি কৰে। আগতে কেৱল উৎপাদন আৰু সেৱা খণ্ডৰ বাবে সুকীয়া মাপকাঠী আছিল, কিন্তু নতুন গাঁথনিত এই পাৰ্থক্য দূৰ কৰি বিনিয়োগ (Investment) আৰু বাৰ্ষিক ব্যৱসায়িক লেনদেন (Turnover)ৰ এক যৌথ তথা একীকৃত ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।

এই নতুন গাঁথনিগত শ্ৰেণীবিভাজন তলত দিয়া ধৰণৰ:

1. অতি ক্ষুদ্ৰ বা লঘু উদ্যোগ (Micro Enterprise):

   যিবোৰ উদ্যোগত যন্ত্ৰপাতি বা সা-সঁজুলিৰ নামত হোৱা মূলধন বিনিয়োগ ১ কোটি টকাতকৈ অধিক নহয় আৰু যাৰ বাৰ্ষিক ব্যৱসায়িক লেনদেন (Turnover) ৫ কোটি টকাৰ ভিতৰত থাকে, সেইবোৰক লঘু উদ্যোগ বুলি গণ্য কৰা হয়।

2. ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ (Small Enterprise):

   যিবোৰ উদ্যোগত মূলধন বিনিয়োগ ১০ কোটি টকা পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে আৰু যাৰ বাৰ্ষিক লেনদেনৰ সৰ্বোচ্চ সীমা ৫০ কোটি টকা ধাৰ্য কৰা হৈছে, সেইবোৰক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ পৰিসৰত ৰখা হৈছে।

3. মধ্যম উদ্যোগ (Medium Enterprise):

   নতুন সংশোধিত নীতি অনুসৰি, ৫০ কোটি টকা পৰ্যন্ত মূলধন বিনিয়োগ কৰা আৰু যাৰ বাৰ্ষিক ব্যৱসায়িক লেনদেন সৰ্বোচ্চ ২৫০ কোটি টকা হয়, তেনে উদ্যোগক মধ্যম উদ্যোগৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়।

এই নতুন সংজ্ঞাৰ ফলত উদ্যোগসমূহৰ আকাৰ বাঢ়িলেও চৰকাৰী ৰেহাই আৰু সা-সুবিধাসমূহ বাহাল থাকে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে নিজৰ ব্যৱসায়িক পৰিসৰ কোনো কুণ্ঠাবোধ নোহোৱাকৈ বৃদ্ধি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

প্ৰশ্ন ৪: সুষম আঞ্চলিক উন্নয়ন আৰু সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ সবলীকৰণত MSME খণ্ডৰ ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: এখন দেশৰ অৰ্থনীতি কেৱল কেইটামান ডাঙৰ উদ্যোগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সমভাৱে আগবাঢ়িব নোৱাৰে। এই ক্ষেত্ৰত MSME খণ্ডই সমতা স্থাপনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি হিচাপে কাম কৰে।

• আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰীকৰণ: ভাৰতৰ বৃহৎ উদ্যোগসমূহ সাধাৰণতে সাগৰীয় বন্দৰ বা উন্নত চহৰৰ আশে-পাশে গঢ়ি উঠে। ইয়াৰ বিপৰীতে MSME সমূহ দেশৰ যিকোনো প্ৰান্তত, আনকি দূৰৈৰ গ্ৰাম্য বা পাহাৰীয়া অঞ্চলতো অতি কম মূলধনেৰে স্থাপন কৰিব পাৰি। স্থানীয় সম্পদ আৰু কেঁচা মাল ব্যৱহাৰ কৰি গঢ়ি উঠা এই উদ্যোগে পিছপৰা অঞ্চলসমূহলৈ অৰ্থনৈতিক সক্ৰিয়তা কঢ়িয়াই আনে আৰু চহৰমুখী প্ৰব্ৰজন হ্ৰাস কৰে।

• সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ সবলীকৰণ: এই খণ্ডটো শ্ৰম-প্ৰধান হোৱাৰ বাবে ইয়াত আনুষ্ঠানিক ডিগ্ৰী নথকা বা পৰম্পৰাগত কাৰিকৰী জ্ঞান থকা গ্ৰাম্য লোকসকলে সহজে কাম বিচাৰি পায়। ইয়াৰ ফলত সমাজৰ অনাগ্ৰসৰ শ্ৰেণী (SC, ST, OBC) আৰু গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ বাবে স্বনিয়োজনৰ পথ প্ৰশস্ত হয়।

• সম্পদৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ: ডাঙৰ উদ্যোগে সমাজৰ এক নিৰ্দিষ্ট ধনী শ্ৰেণীৰ হাতত মূলধন কেন্দ্ৰীভূত কৰে। কিন্তু সহস্ৰাধিক ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগে সমাজৰ তৃণমূল পৰ্যায়ত আয়ৰ বিতৰণ সমভাৱে কৰাত সহায় কৰে, যিয়ে এক সামগ্ৰিক সমাজ উন্নয়নৰ ভেটি গঢ়ি তোলে।

প্ৰশ্ন ৫: বৰ্তমান সময়ত ভাৰতৰ MSME খণ্ডৰ ভৱিষ্যতৰ সম্ভাৱনাসমূহ (Future Prospects) আৰু ইয়াক শক্তিশালী কৰিবলৈ চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ ভৱিষ্যতৰ বিকাশ বহু পৰিমাণে MSME খণ্ডৰ সফলতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। কাৰণ এই খণ্ডটোত নতুন যুগৰ চাহিদা পূৰণ কৰিব পৰাকৈ এক বিশাল সম্ভাৱনা লুকাই আছে।

ভৱিষ্যতৰ সম্ভাৱনাসমূহ:

• ডিজিটেল বিপ্লৱ আৰু ই-কমাৰ্স: বৰ্তমান ই-কমাৰ্স প্লেটফৰ্মসমূহৰ বাবে অতি ভিতৰুৱা গাঁৱৰ এজন শিপিনী বা ক্ষুদ্ৰ উৎপাদকেও নিজৰ সামগ্ৰী বিশ্বৰ গ্ৰাহকৰ ওচৰলৈ লৈ যাব পাৰে। ডিজিটেল লেনদেনে তেওঁলোকৰ ব্যৱসায়িক স্বচ্ছতা বৃদ্ধি কৰিছে।

• গোলকীয় যোগান শৃংখল (Global Supply Chain): চীন দেশৰ ওপৰত বিশ্বৰ নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস পোৱাৰ সময়ত ভাৰতীয় MSME খণ্ডৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত এক বৃহৎ ৰপ্তানিৰ বজাৰ দখল কৰাৰ সোণালী সুযোগ আহি পৰিছে।

• সেউজ উদ্যোগ (Green MSMEs): পৰিৱেশ অনুকূল আৰু বহনক্ষম সামগ্ৰীৰ গোলকীয় চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে জৈৱিক আৰু হস্তশিল্প আধাৰিত ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহৰ ভৱিষ্যত অতি উজ্জ্বল।

চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহ: চৰকাৰে এই খণ্ডটোক সুৰক্ষা আৰু গতি প্ৰদান কৰিবলৈ কেইবাটাও উল্লেখযোগ্য আঁচনি ৰূপায়িত কৰিছে। যেনে— ঋণ লাভৰ প্ৰক্ৰিয়া সহজ কৰিবলৈ 'প্ৰধানমন্ত্ৰী মুদ্ৰা যোজনা' (MUDRA), কোনো ধৰণৰ বন্ধক নোহোৱাকৈ ঋণ দিয়াৰ বাবে CGTMSE আঁচনি, আৰু পঞ্জীয়ন প্ৰক্ৰিয়া কাগজবিহীন কৰিবলৈ 'উদ্যম পৰ্টেল'ৰ সৃষ্টি। ইয়াৰ উপৰিও 'ৰেম্প' (RAMP) কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহৰ কাৰিকৰী সামৰ্থ্য বৃদ্ধিৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে।

Very Short Answer Questions with Answers

1. What is the manufacturing sector?

Answer: The manufacturing sector converts raw materials into finished goods using labour, machines, and technology.

2. What is the service sector?

Answer: The service sector provides intangible services such as banking, education, healthcare, transport, and tourism.

3. What is employment generation?

Answer: Employment generation means creating new job opportunities for people.

4. What is meant by slow growth of manufacturing?

Answer: It refers to the low rate of expansion of manufacturing industries over time.

5. State one reason for the slow growth of manufacturing in India.

Answer: Poor infrastructure is one major reason for slow manufacturing growth.

6. How does slow manufacturing growth affect employment?

Answer: It reduces industrial job opportunities and increases unemployment.

7. Which sector contributes the highest share to India's GDP?

Answer: The service sector contributes the highest share to India's GDP.

8. Name any two service sector activities.

Answer: Banking and tourism.

9. What does MSME stand for?

Answer: MSME stands for Micro, Small and Medium Enterprises.

10. What is a micro enterprise?

Answer: A micro enterprise is the smallest type of business with limited investment and turnover.

11. Why are MSMEs important?

Answer: MSMEs generate employment and promote entrepreneurship.

12. What is industrialization?

Answer: Industrialization is the process of developing manufacturing industries in an economy.

13. What is labour-intensive production?

Answer: Labour-intensive production uses more human labour than machines.

14. Name one government initiative to promote manufacturing in India.

Answer: Make in India.

15. What is entrepreneurship?

Answer: Entrepreneurship is the process of starting and managing a business.

Manufacturing and Service Sectors

(2 Marks) Short Answer Questions with Answers

1. Why is the manufacturing sector important for economic development?

Answer: The manufacturing sector increases production, creates employment, promotes exports, and raises national income. It also supports industrialization and economic growth.

2. Mention two causes of slow manufacturing growth in India.

Answer: Poor infrastructure and inadequate investment are two major causes. Lack of skilled labour and outdated technology also slow industrial growth.

3. How does slow manufacturing growth affect employment generation?

Answer: Slow manufacturing growth reduces the demand for workers, resulting in fewer job opportunities and increased unemployment, especially among young people.

4. Explain the role of the service sector in India's economy.

Answer: The service sector contributes the largest share to GDP and provides employment in banking, education, healthcare, transport, tourism, and information technology.

5. How does the service sector generate employment?

Answer: The service sector creates jobs in finance, healthcare, education, tourism, transport, retail, and information technology, employing both skilled and unskilled workers.

6. What are the major components of the service sector?

Answer: The major components include banking, insurance, education, healthcare, transport, communication, tourism, hospitality, and information technology.

7. Define MSME and explain its importance.

Answer: MSMEs are Micro, Small, and Medium Enterprises. They create employment, encourage entrepreneurship, promote exports, and contribute significantly to economic development.

8. What is the composition of MSMEs?

Answer: MSMEs consist of Micro Enterprises, Small Enterprises, and Medium Enterprises based on their investment and annual turnover.

9. How do MSMEs contribute to employment generation?

Answer: MSMEs use labour-intensive production methods and create large-scale employment opportunities in both rural and urban areas.

10. Mention two advantages of MSMEs.

Answer: MSMEs require less capital investment and generate large employment opportunities. They also encourage local entrepreneurship.

11. What are the main problems faced by MSMEs?

Answer: MSMEs face problems such as lack of finance, outdated technology, poor marketing facilities, and competition from large industries.

12. Explain the future prospects of MSMEs in India.

Answer: MSMEs have bright prospects due to digitalization, government support, technological improvements, and increasing opportunities in domestic and international markets.

13. Why is industrialization necessary for India?

Answer: Industrialization creates employment, increases production, promotes exports, improves income, and accelerates overall economic development.

14. Explain the relationship between manufacturing and employment.

Answer: Manufacturing industries provide direct and indirect employment by establishing factories, increasing production, and creating demand for skilled and unskilled labour.

15. Suggest two measures to improve the manufacturing and MSME sectors.

Answer: The government should improve infrastructure and provide easy access to finance. Skill development, modern technology, and better market access will also strengthen these sectors.

5 Important Long Questions Answer :

Q1. Explain the causes of slow growth of the manufacturing sector in India. (5 Marks)

Answer: The manufacturing sector in India has grown slowly due to several economic and structural problems.

Causes:

• Poor infrastructure such as inadequate electricity, roads, and transport.
• Low investment in industries due to financial constraints.
• Shortage of skilled labour and technical expertise.
• High cost of production because of expensive raw materials and energy.
• Complex government regulations and delays in approvals.
• Competition from imported manufactured goods.
• Slow adoption of modern technology and innovation.

The slow growth of manufacturing reduces industrial output and weakens India's competitiveness in the global market. Therefore, improving infrastructure, investment, technology, and skill development is essential for accelerating manufacturing growth.

Q2. Discuss the impact of slow growth of manufacturing on employment generation. (5 Marks)

Answer: Manufacturing is one of the largest sources of employment after agriculture. Slow industrial growth directly affects employment generation.

Impacts:

• Fewer new factories are established, reducing job opportunities.
• Unemployment and underemployment increase, especially among youth.
• Migration from rural to urban areas rises in search of jobs.
• Industrial wages remain low because of limited employment opportunities.
• Poverty and income inequality increase due to lack of stable jobs.
• Economic growth slows because production and investment decline.

Therefore, promoting manufacturing through industrial investment, skill development, and infrastructure improvement is essential for creating sustainable employment and achieving inclusive economic development.

Q3. Explain the importance of the manufacturing sector in India's economic development. (5 Marks)

Answer: The manufacturing sector plays a vital role in India's economic development.

Importance:

• Generates large-scale employment opportunities.
• Increases industrial production and national income.
• Promotes exports and earns foreign exchange.
• Encourages technological development and innovation.
• Supports agriculture by producing machinery, fertilizers, and equipment.
• Helps reduce poverty by creating regular income.
• Promotes balanced regional development through industrialization.

A strong manufacturing sector improves productivity, increases investment, and strengthens the country's economy. Therefore, expanding manufacturing is essential for achieving long-term economic growth.

Q4. Suggest measures to promote manufacturing growth in India. (5 Marks)

Answer: Manufacturing growth can be improved through the following measures:

• Improve transport, electricity, and communication infrastructure.
• Increase public and private investment in industries.
• Provide easy and affordable credit to manufacturing firms.
• Promote skill development and vocational training.
• Encourage research, innovation, and modern technology.
• Simplify industrial policies and reduce unnecessary regulations.
• Strengthen initiatives such as Make in India and Skill India.
• Promote exports through better trade policies.

These measures will increase industrial production, generate employment, improve competitiveness, and support sustainable economic development.

Q5. Explain the relationship between manufacturing growth and employment generation. (5 Marks)

Answer: Manufacturing growth and employment generation are closely related. When manufacturing industries expand, new factories and production units require more workers. This creates direct employment in factories and indirect employment in transport, trade, banking, logistics, and other related services.

Manufacturing also encourages the growth of MSMEs, which are labour-intensive and create large numbers of jobs. Higher industrial production increases income, demand, and investment, leading to further employment opportunities. However, if manufacturing grows slowly, fewer jobs are created, unemployment rises, and economic development slows.

Therefore, rapid manufacturing growth is essential for reducing unemployment, improving living standards, and achieving inclusive economic development in India.

Topic 2: Growing Role of Services in Income and Employment Generation

Q1. Explain the growing role of the service sector in India's economy. (5 Marks)

Answer: The service sector is the largest contributor to India's Gross Domestic Product (GDP). It includes banking, insurance, education, healthcare, transport, tourism, communication, retail, and information technology.

The service sector has grown rapidly because of globalization, digital technology, urbanization, and rising consumer demand. It generates high income, attracts foreign investment, and promotes exports, especially through IT and business services.

The sector also supports agriculture and manufacturing by providing financial, transport, communication, and marketing services. Today, it contributes more than half of India's GDP and plays a key role in overall economic development.

Q2. Discuss the role of the service sector in employment generation. (5 Marks)

Answer: The service sector is one of the largest employers in India. It provides employment in banking, education, healthcare, tourism, transport, hospitality, retail, communication, and information technology.

Growth in digital services and e-commerce has created new job opportunities for skilled and semi-skilled workers. Tourism generates employment in hotels, travel agencies, restaurants, and transport services.

The service sector also creates indirect employment by supporting business activities in manufacturing and agriculture. As the economy develops, the demand for services continues to rise, making the service sector an important source of employment and income.

Q3. Explain the major components of the service sector. (5 Marks)

Answer: The service sector consists of various economic activities that provide services rather than physical goods.

Major components include:

• Banking and financial services
• Insurance
• Education
• Healthcare
• Information Technology (IT)
• Transport and communication
• Tourism and hospitality
• Retail and wholesale trade
• Real estate and business services

These services support production, trade, investment, and human development. They also contribute significantly to GDP, employment generation, and economic growth.

Q4. Explain the importance of Information Technology (IT) in India's service sector. (5 Marks)

Answer: Information Technology (IT) is one of the fastest-growing industries in India's service sector. It provides software development, data processing, cloud computing, digital services, and business outsourcing.

IT contributes significantly to GDP and export earnings. It creates employment for millions of skilled workers and attracts foreign investment. IT also improves productivity in banking, healthcare, education, manufacturing, and government services.

The rapid growth of digital technology and artificial intelligence has further strengthened India's position as a global IT hub, making the IT sector a major driver of economic development.

Q5. Explain the contribution of the service sector to national income. (5 Marks)

Answer: The service sector contributes the largest share to India's national income. It includes activities such as banking, insurance, education, healthcare, transport, communication, tourism, and information technology.

The sector increases GDP by producing valuable services that support consumers and businesses. Rapid urbanization, globalization, and digitalization have increased the demand for services.

The service sector also promotes exports through IT services and tourism, earning valuable foreign exchange. Its continuous growth has made it the backbone of India's economy, contributing significantly to employment, productivity, and economic development.

Topic 3: Definition, Composition and Prospects of MSME

Q1. Define MSME and explain its importance in the Indian economy. (5 Marks)

Answer: MSME stands for Micro, Small, and Medium Enterprises. These enterprises operate in manufacturing and service sectors and are classified based on investment and annual turnover.

Importance of MSMEs:

• Generate large-scale employment.
• Promote entrepreneurship and self-employment.
• Contribute significantly to GDP.
• Encourage exports and foreign exchange earnings.
• Support balanced regional development.
• Require relatively low investment.
• Encourage innovation and local industrial growth.

Because of these contributions, MSMEs are considered the backbone of India's industrial economy.

Q2. Explain the composition of MSMEs. (5 Marks)

Answer: MSMEs are divided into three categories:

Micro Enterprises: Smallest businesses with low investment and turnover.

Small Enterprises: Larger than micro enterprises but smaller than medium enterprises.

Medium Enterprises: Operate on a larger scale with higher investment and production capacity.

These enterprises function in both manufacturing and service sectors. Together, they promote industrial production, employment generation, entrepreneurship, exports, and balanced economic development.

Q3. Discuss the role of MSMEs in employment generation and economic development. (5 Marks)

Answer: MSMEs are among the largest employment generators after agriculture. They use labour-intensive production methods, creating jobs for skilled and unskilled workers in both rural and urban areas.

MSMEs promote entrepreneurship by encouraging individuals to start businesses. They contribute to GDP, exports, innovation, and industrial production. They also reduce regional disparities by establishing industries in backward areas.

Thus, MSMEs play a vital role in inclusive economic growth and poverty reduction.

Q4. Explain the problems faced by MSMEs in India. (5 Marks)

Answer: MSMEs face several challenges that limit their growth.

Major problems include:

• Lack of affordable finance.
• Outdated technology.
• Poor infrastructure.
• Shortage of skilled labour.
• Marketing difficulties.
• Competition from large domestic and foreign firms.
• Limited access to international markets.

These problems reduce productivity and profitability. Government support through credit facilities, technology upgradation, infrastructure development, and skill training is necessary to strengthen MSMEs.

Q5. Explain the future prospects of MSMEs in India. (5 Marks)

Answer: The future of MSMEs in India is promising due to increasing government support, digitalization, and global market opportunities.

Major growth prospects include:

• Expansion of e-commerce and digital business.
• Greater access to technology and innovation.
• Rising export opportunities.
• Government schemes for finance and skill development.
• Increasing demand for locally manufactured products.
• Better infrastructure and digital connectivity.

With continued policy support and technological advancement, MSMEs are expected to create more employment, increase production, promote entrepreneurship, and contribute significantly to India's sustainable economic development.