উত্তৰ: এখন অৰ্থনীতিত এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ছোৱাত পৰিয়াল বা ব্যক্তিসকলে নিজৰ পৰিকল্পনা বা ইচ্ছা অনুসৰি যি পৰিমাণৰ সঞ্চয় কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়, তাকে প্ৰত্যাশিত বা 'Ex-ante' সঞ্চয় বোলে।

উত্তৰ: বিনিয়োগৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত জাতীয় আয়ৰ যি অনুপাতিক পৰিৱৰ্তন ঘটে, সেই দুয়োৰে অনুপাতকে বিনিয়োগ গুণক (k = ΔY / ΔI) বোলে।

উত্তৰ: আয় শূন্য অৱস্থাত ভোগৰ মাত্ৰা স্বতন্ত্ৰ ভোগ (Autonomous Consumption বা C₀ / C̄) ৰ সমান হয়।

উত্তৰ: গুণক (k) আৰু MPC-ৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ বা ধনাত্মক সম্পৰ্ক থাকে; সূত্ৰটো হ'ল: k = 1 / (1 - MPC) বা k = 1 / MPS।

উত্তৰ: কেইনছৰ মতে ফলপ্ৰসূ বা কাৰ্যকৰী চাহিদাৰ অভাৱেই (Deficiency of Effective Demand) হ'ল নিবনুৱা সমস্যাৰ মূল কাৰণ।

উত্তৰ: যি বিন্দুত সামগ্ৰিক চাহিদা (AD) আৰু সামগ্ৰিক যোগান (AS) পৰস্পৰ সমান হয়, সেই বিন্দুৰ চাহিদাকে ফলপ্ৰসূ চাহিদা বোলে।

উত্তৰ: এটা বিত্তীয় বৰ্ষৰ অন্তত অৰ্থনীতিত প্ৰকৃততে বা বাস্তৱিকতে যি পৰিমাণৰ মূলধনী বিনিয়োগ সম্পন্ন হয়, তাকে বাস্তৱায়িত বা 'Ex-post' বিনিয়োগ বোলে।

উত্তৰ: গুণক k = 1 / (1 - 0.8) = 1 / 0.2 = 5।

উত্তৰ: যি বিনিয়োগ আয় বা লাভৰ মাত্ৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে আৰু সাধাৰণতে চৰকাৰে সামাজিক কল্যাণৰ বাবে কৰে, তাকে স্বতন্ত্ৰ বিনিয়োগ বোলে।

উত্তৰ: আয়ৰ স্তৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে যি ভোগ ব্যয় বৃদ্ধি বা হ্ৰাস পায়, তাকে প্ৰেৰিত ভোগ (bY বা c · Y) বোলে।

উত্তৰ: MPC + MPS = 1।

উত্তৰ: দ্বি-খণ্ড অৰ্থনীতিত সামগ্ৰিক যোগান ৰেখাডাল মূল বিন্দুৰ পৰা 45° কোণৰ সৰলৰেখা হয় (Y = C + S)।

উত্তৰ: ভাৰসাম্য অৱস্থাত প্ৰত্যাশিত সঞ্চয় আৰু প্ৰত্যাশিত বিনিয়োগ পৰস্পৰ সমান হয় (S = I)।

উত্তৰ: গুণকৰ সৰ্বনিম্ন মান k = 1 / (1 - 0) = 1 হ'ব।

উত্তৰ: উপাদান দুটা হ'ল— পৰিয়াল খণ্ড (ভোগ, C) আৰু ব্যৱসায়িক খণ্ড (বিনিয়োগ, I)।

উত্তৰ: এখন অৰ্থনীতিৰ সামগ্ৰিক আয় নিৰ্ধাৰণৰ ভাৰসাম্যৰ মূল চৰ্ত দুটা হ'ল—

• সামগ্ৰিক চাহিদা আৰু সামগ্ৰিক যোগানৰ সমতা: AD = AS (বা C + I = C + S)।
• প্ৰত্যাশিত সঞ্চয় আৰু প্ৰত্যাশিত বিনিয়োগৰ সমতা: S = I।

উত্তৰ: প্ৰত্যাশিত দৃষ্টিভংগীৰে Y = C + I সমীকৰণে বুজায় যে এটা বৰ্ষত পৰিকল্পিত সামগ্ৰিক উৎপাদন বা আয় (Y), পৰিকল্পিত ভোগ ব্যয় (C) আৰু পৰিকল্পিত মূলধনী বিনিয়োগ ব্যয়ৰ (I) সমষ্টিৰ সমান হ'লেহে অৰ্থনীতিত ভাৰসাম্য অৱস্থা লাভ হয়।

উত্তৰ: সামগ্ৰিক চাহিদা ৰেখা স্থানান্তৰৰ দুটা মুখ্য কাৰণ হ'ল—

• স্বতন্ত্ৰ বিনিয়োগৰ পৰিৱৰ্তন: সুতৰ হাৰ হ্ৰাস বা লাভৰ আশা বাঢ়িলে ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিনিয়োগ বাঢ়ে আৰু AD ৰেখা ওপৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
• চৰকাৰী ব্যয় বা কৰ নীতি: চৰকাৰী ব্যয় বৃদ্ধি বা কৰ হ্ৰাস পালে জনসাধাৰণৰ ব্যয়যোগ্য আয় বৃদ্ধি পাই সামগ্ৰিক চাহিদা বাঢ়ে।

উত্তৰ: ভোগ ব্যয় (C) আৰু জাতীয় আয়ৰ (Y) মাজত থকা কাৰ্য্যকৰী বা ফলনাত্মক সম্পৰ্ককেই ভোগ ফলন বোলে। বীজগণিতীয়ভাৱে ইয়াক C = C̄ + bY ৰূপে প্ৰকাশ কৰা হয়, য'ত C̄ হ'ল স্বতন্ত্ৰ ভোগ আৰু b হ'ল প্ৰান্তিক ভোগ প্ৰৱণতা (MPC)।

উত্তৰ:

• Ex-ante সঞ্চয়: উপভোক্তাই এটা বৰ্ষত বিভিন্ন আয়ৰ স্তৰত যি পৰিমাণৰ সঞ্চয় কৰিবলৈ পৰিকল্পনা বা ইচ্ছা কৰে।
• Ex-post সঞ্চয়: বৰ্ষটোৰ শেষত অৰ্থনীতিত বাস্তৱতে যিমান সঞ্চয় জমা হয়। Ex-post সঞ্চয় আৰু বিনিয়োগ সদায় সমান থাকে।

উত্তৰ:

• APC: মুঠ আয়ৰ কিমান অংশ ভোগত ব্যয় হয়, অৰ্থাৎ APC = C / Y।
• MPC: আয়ৰ প্ৰতি একক পৰিৱৰ্তনৰ ফলত ভোগ ব্যয়ৰ যি পৰিৱৰ্তন ঘটে, অৰ্থাৎ MPC = ΔC / ΔY।

উত্তৰ: গুণক প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে আয় বৃদ্ধিৰ সোঁত বন্ধ বা লেহেমীয়া কৰা কাৰকবোৰক লিকেজ বোলে। যেনে— ঋণ পৰিশোধ কৰা, সঞ্চয় বৃদ্ধি পোৱা, পুৰণি ঋণ আদায় কৰা বা আমদানি বৃদ্ধি হোৱা।

উত্তৰ: আয়ৰ স্তৰ শূন্য (Y=0) হ'লেও এজন ব্যক্তিয়ে জীয়াই থাকিবলৈ যি ন্যূনতম মৌলিক ব্যয় কৰিবলগীয়া হয়, তাকে স্বতন্ত্ৰ ভোগ (C̄) বোলে। এই ব্যয় অতীতৰ সঞ্চয় বা ঋণ লৈ কৰা হয়।

উত্তৰ: আয়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত সঞ্চয়ৰ যি পৰিৱৰ্তন ঘটে, সেই দুয়োৰে অনুপাতকে প্ৰান্তিক সঞ্চয় প্ৰৱণতা বোলে। অৰ্থাৎ, MPS = ΔS / ΔY। যিহেতু আয় ভোগ আৰু সঞ্চয়ত ভাগ হয়, গতিকে MPC + MPS = 1।

উত্তৰ: চাৰিটা খণ্ডযুক্ত এখন মুক্ত অৰ্থনীতিত সামগ্ৰিক চাহিদাৰ (AD) উপাদান চাৰিটা হ'ল—

• ব্যক্তিগত ভোগ ব্যয় (C)
• ব্যক্তিগত বিনিয়োগ ব্যয় (I)
• চৰকাৰী ব্যয় (G)
• শুদ্ধ ৰপ্তানি (X - M)

উত্তৰ: কোনো কাৰণত অৰ্থনীতি ভাৰসাম্য অৱস্থাৰ পৰা বিচলিত হ'লে যদি বজাৰৰ স্বয়ংক্ৰিয় শক্তিসমূহৰ ক্ৰিয়া-প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা পুনৰ পূৰ্বৰ ভাৰসাম্য অৱস্থালৈ ঘূৰি আহে, তেন্তে তেনে ভাৰসাম্যক সুস্থিৰ ভাৰসাম্য বোলা হয়।

উত্তৰ: কেইনছৰ মতে, মানুহৰ আয় বৃদ্ধি পালে ভোগ ব্যয়ো বৃদ্ধি পায়, কিন্তু ভোগ ব্যয় আয় বৃদ্ধিৰ অনুপাততকৈ কম হাৰত বৃদ্ধি পায় (ΔC < ΔY); কাৰণ বৰ্ধিত আয়ৰ এটা অংশ সঞ্চয় কৰা হয়।

উত্তৰ: পূৰ্ণ নিয়োগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰিক চাহিদাতকৈ প্ৰকৃত সামগ্ৰিক চাহিদা কম হ'লে অৰ্থনীতিত যি চাহিদাৰ ঘাটিৰ সৃষ্টি হয় আৰু দামস্তৰ হ্ৰাস পায়, তাকে অৱস্ফীতিজনিত ব্যৱধান বোলে।

উত্তৰ: বিনিয়োগ বৃদ্ধি পালে আয় বহু গুণ বৃদ্ধি পায় (Forward action), ঠিক তেনেদৰে বিনিয়োগ সামান্য পৰিমাণে হ্ৰাস পালে আয় বহু গুণ হ্ৰাস পায় (Backward action)। ইয়াকে গুণকৰ দ্বিমুখী ক্ৰিয়া বোলে।

উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ছোৱাত এখন অৰ্থনীতিৰ সকলো উৎপাদকে মিলি বজাৰত বিক্ৰীৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা মুঠ চূড়ান্ত দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মুদ্ৰা মূল্যকে সামগ্ৰিক যোগান বোলে। ই দেশখনৰ মুঠ জাতীয় আয়ৰ (Y = C + S) সমান।

উত্তৰ:
গুণকৰ সংজ্ঞা: বিনিয়োগৰ পৰিৱৰ্তনৰ (ΔI) ফলত জাতীয় আয়ত হোৱা পৰিৱৰ্তনৰ (ΔY) অনুপাতকে বিনিয়োগ গুণক বোলে। কাৰ্যপ্ৰণালী (কাল্পনিক উদাহৰণ):
ধৰা হ'ল, অৰ্থনীতিত প্ৰান্তিক ভোগ প্ৰৱণতা MPC = 0.8 আৰু নতুনকৈ চৰকাৰে ΔI = ১০০ কোটি টকা বিনিয়োগ কৰিলে।

• প্ৰথম পৰ্যায়: ১০০ কোটি টকা বিনিয়োগ কৰাৰ লগে লগে উৎপাদন খণ্ডত নিয়োজিত লোকসকলৰ আয় ΔY = ১০০ কোটি টকা বৃদ্ধি পাব।
• দ্বিতীয় পৰ্যায়: যিহেতু MPC = 0.8, তেওঁলোকে বৰ্ধিত আয়ৰ ৮০% অৰ্থাৎ ১০০ × ০.৮ = ৮০ কোটি টকা ভোগত ব্যয় কৰিব। এই ৮০ কোটি টকা আন এচাম লোকৰ আয় হ'ব।
• তৃতীয় পৰ্যায়: দ্বিতীয় চাম লোকে পুনৰ ৮০ × ০.৮ = ৬৪ কোটি টকা ভোগত ব্যয় কৰিব, যিয়ে পুনৰ আয়ৰ সৃষ্টি কৰিব।

এইদৰে চলি থকাৰ অন্তত মুঠ জাতীয় আয় বৃদ্ধি হ'ব: অৰ্থাৎ, ১০০ কোটি টকাৰ প্ৰাৰম্ভিক বিনিয়োগে গুণক প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে অৰ্থনীতিত ৫০০ কোটি টকা আয় সৃষ্টি কৰিলে (k = 5)।

উত্তৰ:
গড় ভোগ প্ৰৱণতা (APC): মুঠ আয় আৰু মুঠ ভোগৰ অনুপাতক APC বোলে। আয় কম অৱস্থাত APC > 1 হ'ব পাৰে, কিন্তু আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে APC হ্ৰাস পায়। প্ৰান্তিক ভোগ প্ৰৱণতা (MPC): আয়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত ভোগ ব্যয়ত হোৱা পৰিৱৰ্তনৰ মাত্ৰাক MPC বোলে। কেইনছৰ মতে, সাধাৰণ অৱস্থাত MPC সদায় শূন্যতকৈ বেছি আৰু একতকৈ কম হয় (0 < MPC < 1)। ৰেখাচিত্ৰভিত্তিক ব্যাখ্যা:
অনুভূমিক অক্ষত আয় (Y) আৰু উলম্ব অক্ষত ভোগ (C) দেখুৱাই এডাল সৰলৰৈখিক ভোগ ৰেখা C = C̄ + bY অংকন কৰা হয়। ভোগ ৰেখাৰ যিকোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বিন্দুৰ পৰা মূলবিন্দু সংযোগ কৰা ৰেখাৰ ঢালে APC সূচায়। সমগ্ৰ ভোগ ৰেখাডালৰ যিকোনো দুটা বিন্দুৰ মাজৰ উল্লম্ব দূৰত্ব (ΔC) আৰু অনুভূমিক দূৰত্বৰ (ΔY) অনুপাত অৰ্থাৎ ভোগ ৰেখাৰ নিজা ঢালটোৱেই হ'ল MPC। চিত্ৰত দেখা যায় যে আয় বৃদ্ধি হ'লে APC ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায়, কিন্তু সৰলৰৈখিক ফলনত MPC স্থিৰ থাকে।

উত্তৰ: সামগ্ৰিক অৰ্থনীতিত আয় নিৰ্ধাৰণ বুজিবলৈ প্ৰত্যাশিত (Ex-ante) আৰু বাস্তৱায়িত (Ex-post) সঞ্চয়-বিনিয়োগৰ পাৰ্থক্য বুজাটো অতি দৰকাৰী।

• ১. Ex-ante (প্ৰত্যাশিত/পৰিকল্পিত):
  • Ex-ante সঞ্চয়: এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ছোৱাৰ আৰম্ভণিতে উপভোক্তাসকলে ভৱিষ্যতে বিভিন্ন সম্ভাব্য আয়ৰ স্তৰত যি পৰিমাণৰ সঞ্চয় কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰে।
  • Ex-ante বিনিয়োগ: ব্যৱসায় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ভৱিষ্যতৰ চাহিদা আৰু মুনাফা অনুমান কৰি মূলধনী সামগ্ৰী ক্ৰয়ৰ বাবে যি পৰিকল্পনা কৰে।
  • ভাৰসাম্য: এই দুয়োটা স্বতন্ত্ৰভাৱে ভিন ভিন শ্ৰেণীয়ে নিৰ্ধাৰণ কৰে বাবে সাধাৰণতে Ex-ante S = Ex-ante I নহ'বও পাৰে। কেৱল সামষ্টিক ভাৰসাম্য অৱস্থাতহে ইহঁত সমান হয়।
• ২. Ex-post (বাস্তৱায়িত/প্ৰকৃত):
  • Ex-post সঞ্চয় আৰু বিনিয়োগ: এটা বিত্তীয় বৰ্ষৰ অন্তত অৰ্থনীতিত প্ৰকৃততে যিমান সঞ্চয় আৰু মূলধন গঠন বা বিনিয়োগ সম্পন্ন হয়।
  • সমতা: ৰাষ্ট্ৰীয় আয় গণনাৰ নিয়ম অনুসৰি (অপ্ৰত্যাশিত মজুত বস্তুৰ পৰিৱৰ্তন অন্তৰ্ভুক্ত কৰি) Ex-post সঞ্চয় আৰু Ex-post বিনিয়োগ সদায় আৰু সকলো অৱস্থাতে পৰস্পৰ সমান হয় (S ≡ I)।

উত্তৰ: জে. এম. কেইনছৰ মতে, এখন অৰ্থনীতিত আয় আৰু নিয়োগৰ ভাৰসাম্য স্তৰ সম্পূৰ্ণৰূপে ফলপ্ৰসূ চাহিদাৰ (Effective Demand) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

• মূল উপাদানসমূহ:
  • সামগ্ৰিক চাহিদা মূল্য (Aggregate Demand Price - ADP): এটা নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক শ্ৰমিক নিয়োজিত কৰি উৎপাদিত সামগ্ৰী বজাৰত বিক্ৰী কৰি উৎপাদকসকলে লাভ কৰিব বুলি আশা কৰা মুঠ বিক্ৰী আয়।
  • সামগ্ৰিক যোগান মূল্য (Aggregate Supply Price - ASP): এটা নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক শ্ৰমিক কামত নিয়োজিত ৰাখিবলৈ উৎপাদকসকলক প্ৰয়োজন হোৱা ন্যূনতম প্ৰয়োজনীয় আয় বা উৎপাদন ব্যয়।
• ভাৰসাম্য নিৰ্ধাৰণ:
  • যিমান সময়লৈকে AD > AS থাকে, উৎপাদকে অধিক মুনাফা অৰ্জন কৰে আৰু নিয়োগ বৃদ্ধি কৰে।
  • যি বিন্দুত সামগ্ৰিক চাহিদা ৰেখা আৰু সামগ্ৰিক যোগান ৰেখা পৰস্পৰে কটাকটি কৰে (AD = AS), সেই বিন্দুতেই ফলপ্ৰসূ চাহিদা নিৰ্ধাৰিত হয়।
  • কেইনছৰ মতে, এই ভাৰসাম্য অৱস্থা সদায় পূৰ্ণ নিয়োগ স্তৰতে হ'ব লাগিব বুলি কোনো কথা নাই; ই অপূৰ্ণ নিয়োগ স্তৰতো (Underemployment equilibrium) গঠিত হ'ব পাৰে।

উত্তৰ: কেইনছীয় আয় নিৰ্ধাৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিকল্প দৃষ্টিভংগী হ'ল সঞ্চয় আৰু বিনিয়োগ সমতা পদ্ধতি। কাৰ্যপ্ৰণালী:

• যদি S > I হয়: ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল মানুহে সামগ্ৰী কিনাৰ পৰিৱৰ্তে বেছিকৈ সঞ্চয় কৰিছে, ফলত বজাৰত বিক্ৰী নোহোৱা মজুত সামগ্ৰী (Unsold stock) জমা হ'ব। উৎপাদকসকলে উৎপাদন আৰু নিয়োগ হ্ৰাস কৰিব, যাৰ ফলত জাতীয় আয় হ্ৰাস পাই পুনৰ S = I অৱস্থালৈ ঘূৰি আহিব।
• যদি S < I হয়: ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল বজাৰত চাহিদা বেছি আৰু সঞ্চয় কম। ব্যৱসায়ীৰ মজুত বস্তু খালী হ'ব আৰু তেওঁলোকে উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিব, যাৰ ফলত জাতীয় আয় বৃদ্ধি পাই পুনৰ S = I স্তৰ লাভ কৰিব।

ৰেখাচিত্ৰ: এডাল উৰ্ধমুখী সঞ্চয় ৰেখা (S) আৰু এডাল ভূমি অক্ষৰ সমান্তৰাল স্বতন্ত্ৰ বিনিয়োগ ৰেখা (I) যি বিন্দুত পৰস্পৰক ছেদ কৰে, সেই ছেদ বিন্দুৰ পৰা ভূমি অক্ষত টনা লম্বডালেই ভাৰসাম্য জাতীয় আয় নিৰ্ধাৰণ কৰে।

উত্তৰ:
সামগ্ৰিক চাহিদা ফলন (Aggregate Demand Function):
সামগ্ৰিক চাহিদা হ'ল এটা নিৰ্দিষ্ট বৰ্ষত এটা অৰ্থনীতিৰ সকলো খণ্ডই মুঠ উৎপাদিত দ্ৰব্য আৰু সেৱা ক্ৰয়ৰ বাবে কৰা পৰিকল্পিত ব্যয়।

• ব্যক্তিগত ভোগ (C): পৰিয়াল খণ্ডই খাদ্য, পোছাক আদিৰ বাবদ কৰা ব্যয়।
• ব্যক্তিগত বিনিয়োগ (I): নতুন মূলধনী যন্ত্ৰ-পাতি, গৃহ নিৰ্মাণ আদিৰ ব্যয়।
• চৰকাৰী ব্যয় (G): চৰকাৰে প্ৰশাসন, ৰাস্তা-ঘাট, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যত কৰা ব্যয়।
• শুদ্ধ ৰপ্তানি (X - M): ৰপ্তানিৰ পৰা আমদানিৰ ব্যয় বাদ দি পোৱা ধন।

সামগ্ৰিক যোগান ফলন (Aggregate Supply Function):
সামগ্ৰিক যোগান হৈছে বিভিন্ন নিয়োগ স্তৰত বিক্ৰীৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা মুঠ উৎপাদনৰ মুদ্ৰা মূল্য। যিহেতু মুঠ উৎপাদন বিক্ৰীৰ পৰা পোৱা আয় মূলতঃ উপাদানসমূহৰ মাজত বিতৰণ হয়, সেয়েহে সামগ্ৰিক যোগান হ'ল ভোগ আৰু সঞ্চয়ৰ সমষ্টি।

উত্তৰ: বিনিয়োগ গুণকে প্ৰাৰম্ভিক বিনিয়োগ বৃদ্ধিৰ ফলত সামগ্ৰিক আয় কেনেদৰে কেইবাগুণো বৃদ্ধি পায় তাক প্ৰদৰ্শন কৰে। চিত্ৰভিত্তিক ব্যাখ্যা:

• চিত্ৰৰ ভূমি অক্ষত জাতীয় আয় (Y) আৰু উল্লম্ব অক্ষত সামগ্ৰিক চাহিদা (C+I) লোৱা হয়। 45° ৰেখাডালে সামগ্ৰিক যোগান (AS = Y) নিৰ্দেশ কৰে।
• প্ৰাৰম্ভিক সামগ্ৰিক চাহিদা ৰেখা AD₁ = C + I এ 45° ৰেখাক E₁ বিন্দুত কাটে, য'ত প্ৰাৰম্ভিক আয় নিৰ্ধাৰিত হয় Y₁।
• এতিয়া অৰ্থনীতিত যদি স্বতন্ত্ৰ বিনিয়োগ ΔI পৰিমাণে বৃদ্ধি পায়, সামগ্ৰিক চাহিদা ৰেখাডাল সমান্তৰালভাৱে ওপৰলৈ স্থানান্তৰিত হৈ AD₂ = C + I + ΔI হয়।
• নতুন ভাৰসাম্য বিন্দু E₂ ত জাতীয় আয় বৃদ্ধি হৈ Y₂ হয়।
• চিত্ৰত স্পষ্টকৈ দেখা যায় যে আয়ৰ বৃদ্ধিৰ পৰিমাণ ΔY = (Y₂ - Y₁) বিনিয়োগৰ বৃদ্ধি ΔI তকৈ যথেষ্ট ডাঙৰ। এই বৰ্ধিত অনুপাতটোৱেই হ'ল গুণক (k = ΔY / ΔI)।

উত্তৰ: এখন দ্বৈত খণ্ডযুক্ত সৰল অৰ্থনীতিত দুটা প্ৰধান খণ্ড থাকে— (১) পৰিয়াল খণ্ড আৰু (২) উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠান খণ্ড।

• আয়ৰ প্ৰৱাহ প্ৰক্ৰিয়া:
  • পৰিয়াল খণ্ডই উৎপাদন প্ৰতিষ্ঠানক উপাদান সেৱা (ভূমি, শ্ৰম, মূলধন, সংগঠন) যোগান ধৰে।
  • প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ইয়াৰ বিনিময়ত পৰিয়াল খণ্ডক উপাদান আয় (খাজনা, মজুৰি, সুত আৰু লাভ) প্ৰদান কৰে।
  • পৰিয়ালসমূহে এই সমুদায় আয় প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা দ্ৰব্য আৰু সেৱা ক্ৰয় কৰিবলৈ ভোগ ব্যয় (C) হিচাপে ঘূৰাই দিয়ে।
• ভাৰসাম্য ধাৰণা: এই ব্যৱস্থাত ভাৰসাম্য বজাই ৰাখিবলৈ হ'লে প্ৰৱাহৰ পৰা ওলাই যোৱা ধন অৰ্থাৎ লিকেজ বা নিষ্কাশন (Leakages/Withdrawals, S) আৰু প্ৰৱাহলৈ সোমাই অহা ধন অৰ্থাৎ অন্তঃক্ষেপন (Injections, I) সমান হ'ব লাগিব। অৰ্থাৎ যেতিয়া পৰিয়াল খণ্ডৰ সঞ্চয় (S) প্ৰতিষ্ঠান খণ্ডৰ বিনিয়োগৰ (I) সমান হয়, তেতিয়া অৰ্থনীতিয়ে স্থিৰ ভাৰসাম্য লাভ কৰে।

উত্তৰ: পূৰ্ণ নিয়োগ ভাৰসাম্যৰ পৰা সামগ্ৰিক চাহিদা বিচলিত হ'লে এই দুই ব্যৱধানৰ সৃষ্টি হয়।

• ১. অভিস্ফীতিজনিত ব্যৱধান (Inflationary Gap): পূৰ্ণ নিয়োগ উৎপাদন স্তৰত উপলব্ধ সামগ্ৰিক যোগানৰ তুলনাত যদি প্ৰকৃত সামগ্ৰিক চাহিদা অধিক হয় (AD > AS), তেন্তে সেই অতিৰিক্ত চাহিদাই উৎপাদন বৃদ্ধি নকৰি কেৱল মূল্যস্তৰ অভাৱনীয়ভাৱে বৃদ্ধি কৰে। এই অতিৰিক্ত চাহিদাজনিত ব্যৱধানক অভিস্ফীতিজনিত ব্যৱধান বোলে। ই অৰ্থনীতিত মুদ্রাস্ফীতিৰ সৃষ্টি কৰে।
• ২. অৱস্ফীতিজনিত ব্যৱধান (Deflationary Gap): পূৰ্ণ নিয়োগ উৎপাদন বৰ্তাই ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা সামগ্ৰিক চাহিদাতকৈ যদি প্ৰকৃত সামগ্ৰিক চাহিদা কম হয় (AD < AS), তেন্তে অৰ্থনীতিত সামগ্ৰী অৱিক্ৰীত হৈ পৰে আৰু মন্দাৱস্থাৰ সৃষ্টি হয়। এই চাহিদাৰ ঘাটিক অৱস্ফীতিজনিত ব্যৱধান বোলে। ইয়াৰ ফলত উৎপাদন হ্ৰাস পায় আৰু নিবনুৱা সমস্যা বৃদ্ধি পায়।

উত্তৰ: ভোগ ফলন C = f(Y) এ আয় আৰু ভোগৰ প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে।

• প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:
  • আয় শূন্য হ'লেও জীৱন ধাৰণৰ বাবে এক ন্যূনতম ভোগ ব্যয় থাকে (স্বতন্ত্ৰ ভোগ, C̄)।
  • আয় বৃদ্ধি পালে ভোগ বৃদ্ধি পায়, কিন্তু আয় বৃদ্ধিৰ অনুপাততকৈ ভোগ বৃদ্ধিৰ হাৰ কম হয় (ΔC < ΔY)।
  • প্ৰান্তিক ভোগ প্ৰৱণতাৰ মান সদায় শূন্য আৰু একৰ মাজত সীমাবদ্ধ থাকে (0 < MPC < 1)।
• ভোগক প্ৰভাৱিত কৰা বিষয়ভিত্তিক আৰু বস্তুনিষ্ঠ কাৰকসমূহ:
  • ব্যয়যোগ্য আয়ৰ পৰিমাণ: প্ৰকৃত আয় বাঢ়িলে ভোগৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি পায়।
  • সম্পদ আৰু সম্পত্তিৰ পৰিমাণ: ব্যক্তিসকলৰ হাতত থকা সঞ্চিত নগদ বা স্থাৱৰ সম্পত্তি বাঢ়িলে ভোগ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি পায়।
  • ভৱিষ্যতৰ মূল্য আৰু আয় সম্পৰ্কে প্ৰত্যাশা: ভৱিষ্যতে বস্তুৰ দাম বাঢ়িব বুলি ভাবিলে মানুহে বৰ্তমান ভোগ বৃদ্ধি কৰে।
  • মনস্তাত্ত্বিক কাৰক: ভৱিষ্যতৰ নিৰাপত্তা, সাঁচতীয়া মনোভাব বা উত্তৰাধিকাৰীৰ বাবে ধন থৈ যোৱাৰ ইচ্ছাই ভোগৰ পৰিমাণ হ্ৰাস কৰি সঞ্চয় বৃদ্ধি কৰে।

Answer: Ex-ante savings refer to the amount of savings that households plan or intend to make at different levels of income in an economy during a given period.

Answer: The investment multiplier measures the ratio of the resulting change in national income to an initial change in autonomous investment (k = ΔY / ΔI).

Answer: When income is zero (Y = 0), total consumption equals autonomous consumption (C̄ or C₀).

Answer: The multiplier (k) is directly and positively related to the Marginal Propensity to Consume (MPC), expressed as k = 1 / (1 - MPC) = 1 / MPS.

Answer: According to J. M. Keynes, the primary cause of unemployment is a deficiency of aggregate effective demand.

Answer: Effective demand represents the level of aggregate demand at the point where the Aggregate Demand (AD) schedule intersects the Aggregate Supply (AS) schedule.

Answer: Ex-post investment refers to the actual or realized physical and inventory investment expenditure carried out in an economy during a financial year.

Answer: The multiplier is k = 1 / (1 - 0.8) = 1 / 0.2 = 5.

Answer: Autonomous investment is capital expenditure that remains independent of changes in income, output, or market interest rates, typically undertaken by the public sector for social welfare.

Answer: Induced consumption is the portion of total consumption expenditure that varies directly with changes in the level of disposable income (C_induced = c · Y).

Answer: The sum is identically equal to unity: MPC + MPS = 1.

Answer: The aggregate supply line is represented as a 45° line emanating from the origin, along which output equals income (Y = C + S).

Answer: Macroeconomic equilibrium requires that planned or ex-ante savings equal planned or ex-ante investment (S = I).

Answer: The multiplier takes its minimum value: k = 1 / (1 - 0) = 1.

Answer: The two components are household consumption expenditure (C) and business investment expenditure (I).

Answer: Macroeconomic equilibrium is achieved when either of the following equivalent conditions is met:

• Aggregate Demand equals Aggregate Supply (AD = AS, or C + I = C + S).
• Planned (ex-ante) saving equals planned (ex-ante) investment (S = I).

Answer: In the ex-ante sense, Y = C + I is an equilibrium condition stating that planned aggregate output (Y) must precisely match the sum of planned household consumption (C) and planned business investment (I). It does not hold as an accounting identity at all output levels.

Answer:

• Change in Autonomous Investment: An increase in business optimism or reductions in interest rates shifts the AD curve upward.
• Fiscal Policy Adjustments: An increase in government spending (G) or a cut in lump-sum taxes raises disposable income and shifts the AD curve rightward/upward.

Answer: The consumption function expresses the functional relationship between total consumption expenditure (C) and the level of national or disposable income (Y). Linearly, it is written as C = C̄ + bY, where C̄ > 0 represents autonomous consumption and b is the Marginal Propensity to Consume (0 < b < 1).

Answer:

• Ex-ante saving: Planned or intended savings by economic agents based on expected income.
• Ex-post saving: The actual, realized saving at the close of an accounting period. By national income accounting identities, ex-post saving is always equal to ex-post investment, whereas ex-ante values equate only at equilibrium.

Answer:

• APC: The ratio of total consumption to total income at a given level (APC = C / Y).
• MPC: The ratio of the incremental change in consumption to the incremental change in income (MPC = ΔC / ΔY).

Answer: Leakages (or withdrawals) are channels through which income is diverted away from the domestic circular flow of expenditure. Key examples include marginal saving, tax payments, debt repayments, and spending on foreign imports.

Answer: Autonomous consumption (C̄) represents the baseline level of consumption necessary for subsistence when income is zero (Y = 0). It is financed through past dissaving, liquidating assets, or borrowing.

Answer: Marginal Propensity to Save is the proportion of an aggregate raise in pay that a consumer spends on saving rather than on consuming (MPS = ΔS / ΔY). Because disposable income is either consumed or saved, MPC + MPS = 1.

Answer: In a four-sector open economy, Aggregate Demand (AD) comprises:

• Private Consumption Expenditure (C)
• Gross Private Domestic Investment (I)
• Government Purchases of Goods and Services (G)
• Net Exports (X - M)

Answer: A stable macroeconomic equilibrium occurs when any unintended divergence between aggregate output and planned spending triggers automatic market adjustments—such as unintended inventory changes—that guide the economy back to its original equilibrium level.

Answer: Keynes postulated that individuals tend to increase their consumption as their income increases, but not by as much as the increase in their income (ΔC < ΔY), because a fraction of the incremental income is set aside as savings.

Answer: A deflationary (or recessionary) gap is the shortfall in aggregate demand below the level required to generate full-employment output. It leads to unsold inventories, downward pressure on price levels, and involuntary unemployment.

Answer: An initial increase in autonomous investment triggers a cumulative expansion in total national income (forward action), whereas a decrease in autonomous investment leads to a magnified, cumulative contraction in national income (backward action).

Answer: Aggregate Supply refers to the total monetary value of final goods and services that producers in an economy are willing and able to produce and sell over a given period. In value terms, it equals aggregate national income (AS = Y = C + S).

Answer:
Concept of Multiplier:
The investment multiplier (k) measures the magnified change in equilibrium national income resulting from a unit change in autonomous investment spending: Numerical Illustration:
Assume an economy where MPC = 0.8 and an initial autonomous investment injection (ΔI) of ₹100 crore is made.

• Round 1: The ₹100 crore injection immediately generates ₹100 crore in revenue for capital goods producers, so ΔY₁ = ₹100 crore.
• Round 2: Since MPC = 0.8, recipients spend 80% on consumption: ΔC₁ = 0.8 × 100 = ₹80 crore, which becomes income for consumer goods providers (ΔY₂ = ₹80 crore).
• Round 3: The recipients of Round 2 spend 80% of their income: ΔC₂ = 0.8 × 80 = ₹64 crore (ΔY₃ = ₹64 crore).

Summing this infinite geometric series: The initial investment of ₹100 crore generates a cumulative increase of ₹500 crore in total national income (k = 5).

Answer:
Average Propensity to Consume (APC):
APC is the fraction of total income devoted to consumption at a specific point in time: At low income levels, dissaving causes APC > 1. As income expands, APC declines progressively because consumption rises slower than income.

Marginal Propensity to Consume (MPC):
MPC measures the responsiveness of consumption expenditure to an incremental change in aggregate income: In Keynesian theory, MPC lies between zero and unity (0 < MPC < 1). Diagrammatic Analysis:
In a coordinate plane plotting income (Y) on the horizontal axis and consumption (C) on the vertical axis, a linear consumption curve C = C̄ + bY is drawn starting at positive intercept C̄. APC at any specific point on the consumption schedule is represented by the slope of a ray drawn from the origin (0,0) to that point. As income rises, this ray flattens, reflecting falling APC. MPC is geometrically represented by the constant slope (ΔC / ΔY = b) of the consumption line itself across any income interval.

Answer: In Keynesian macroeconomic analysis, understanding the distinction between planned (ex-ante) and realized (ex-post) variables is fundamental to income determination.

• 1. Ex-Ante Saving and Investment:
  • Ex-Ante Saving: The amount of income households plan or desire to save at various levels of income during a period.
  • Ex-Ante Investment: The capital expenditure that firms plan to undertake based on expected consumer demand and interest rates.
  • Equilibrium Role: Because savings decisions are made by households and investment decisions are made by firms, ex-ante saving and ex-ante investment are rarely equal throughout the business cycle. They equate only at the macroeconomic equilibrium income level.
• 2. Ex-Post Saving and Investment:
  • Ex-Post Saving and Investment: The actual, realized magnitudes of savings and physical investment recorded over the accounting period.
  • Accounting Identity: Ex-post values include unintended inventory accumulations or decumulations. Consequently, by national income accounting identity, ex-post saving is always identically equal to ex-post investment (S_ex-post ≡ I_ex-post) across all output levels.

Answer: According to J. M. Keynes, equilibrium output, real national income, and employment in the short run are determined by the principle of Effective Demand.

• Core Components:
  • Aggregate Demand Price (ADP): The total proceeds or sales receipts that all entrepreneurs in an economy expect to receive from selling the output produced by a given number of workers.
  • Aggregate Supply Price (ASP): The minimum revenue that entrepreneurs must receive from the sale of output to justify employing a given number of workers (covering production costs and normal profit).
• Determination of Equilibrium:
  • As long as ADP > ASP, firms earn surplus returns above minimum production costs, prompting them to hire more workers and expand production.
  • Employment expands until ADP = ASP. The point of intersection between the Aggregate Demand curve and the Aggregate Supply curve determines the level of effective demand.
  • Keynes emphasized that this equilibrium does not necessarily coincide with the full-employment level; it frequently settles at an underemployment equilibrium due to deficient effective demand.

Answer: In Keynesian macroeconomics, the equilibrium level of national income can be analyzed using the equality between planned saving and planned investment (S = I). Adjustment Process:

• Case 1 (S > I): When planned saving exceeds planned investment, aggregate spending falls short of output. Firms face unintended inventory buildup. In response, producers cut back production and reduce employment, causing income to fall until S drops back to match I.
• Case 2 (S < I): When planned investment exceeds planned saving, total expenditure exceeds current production. Unintended inventory depletion forces firms to expand output and employment, raising national income until saving rises to equal investment.

Diagrammatic Representation: Plotting income (Y) on the horizontal axis, the upward-sloping saving schedule (S) intersects the horizontal autonomous investment line (I) at equilibrium point E, which uniquely identifies the stable equilibrium income level Y*.

Answer:
Aggregate Demand Function:
The aggregate demand function shows the total planned expenditure across all sectors of an economy on domestic final goods and services at various income levels.

• Consumption Expenditure (C): Spending by households on consumer goods and services.
• Investment Expenditure (I): Spending by private firms on capital equipment, construction, and inventories.
• Government Purchases (G): Public expenditure on collective goods, public infrastructure, and administrative services.
• Net Exports (X - M): Net foreign spending on domestic output (exports minus imports).

Aggregate Supply Function:
The aggregate supply function shows the total monetary value of final goods and services that producers are willing to supply at alternative levels of employment and income. Because aggregate sales revenue is distributed entirely as factor income (wages, interest, rent, and profit) to households, it is split between consumption and saving:

Answer: The investment multiplier illustrates how an initial upward shift in autonomous investment spending generates a multiple expansion in total equilibrium output. Diagrammatic Analysis:

• Income (Y) is measured on the horizontal axis, and Aggregate Demand (C + I) is plotted on the vertical axis. The 45° line serves as the aggregate supply benchmark (AS = Y).
• The initial aggregate expenditure schedule AD₁ = C + Ī intersects the 45° line at equilibrium point E₁, establishing the initial national income at Y₁.
• When autonomous investment increases by ΔI, the expenditure line shifts parallelly upward to AD₂ = C + Ī + ΔI.
• The new equilibrium occurs at E₂, establishing a higher national income level at Y₂.
• The horizontal expansion in income ΔY = (Y₂ - Y₁) is visibly greater than the vertical shift in investment ΔI. The ratio ΔY / ΔI = k demonstrates the multiplier effect.

Answer: In a simple two-sector closed economy without a government or foreign sector, the circular flow operates between Households and Firms.

• Mechanics of Flow:
  • Factor Market: Households provide factor services (land, labor, capital, enterprise) to business firms. In return, firms pay factor incomes (rent, wages, interest, profit).
  • Product Market: Households use their factor income to purchase final goods and services produced by firms, generating consumption expenditure (C).
• Equilibrium Framework: When households save a portion of their factor income (S), this creates a leakage from the circular stream. When firms undertake capital creation through investment (I), this introduces an injection into the circular flow. Macroeconomic stability is preserved when leakages equal injections (S = I). If injections exceed leakages, the circular flow expands; if leakages exceed injections, the circular flow contracts.

Answer: Both concepts describe macroeconomic disequilibria where aggregate demand deviates from full-employment output.

• 1. Inflationary Gap: Occurs when planned aggregate demand exceeds the aggregate supply available at the full-employment level of output (AD > AS_full). Because the economy is already at full capacity, real output cannot expand. The excess demand bids up factor and product prices, causing demand-pull inflation.
• 2. Deflationary Gap: Occurs when planned aggregate demand falls short of the output achievable at full employment (AD < AS_full). Inadequacy of spending leads to unintended inventory buildup, production cutbacks, falling prices, and involuntary unemployment.

Answer: The consumption function, C = f(Y), describes how consumption spending varies systematically with disposable income.

• Key Characteristics:
  • Positive Intercept: At zero income, autonomous consumption remains positive (C̄ > 0) to support subsistence.
  • Fractional MPC: When income rises, consumption increases at a lower rate (0 < ΔC / ΔY < 1).
  • Declining APC: As aggregate income increases, the Average Propensity to Consume (APC = C / Y) declines continuously.
• Key Influencing Factors:
  • Level of Disposable Income: The primary objective determinant of household spending capacity.
  • Distribution of Wealth and Assets: Wealthier households with higher liquid balances exhibit a higher propensity to consume.
  • Price and Income Expectations: Anticipation of future inflation or income gains stimulates current consumption.
  • Subjective/Psychological Factors: Motives such as precaution, foresight, inheritance, and enterprise encourage saving and dampen the propensity to consume.