অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: 'প্ৰেছ এণ্ড ৰেজিপ্ট্ৰেশ্চন অৱ বুকছ এক্ট' (Press and Registration of Books Act) কিমান চনত প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৮৬৭ চনত।

প্ৰশ্ন ২: 'ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এক্ট' (Delivery of Books Act) প্ৰথম কেতিয়া প্ৰণয়ন কৰা হয়?

উত্তৰ: ১৯৫৪ চনত।

প্ৰশ্ন ৩: 'ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এক্ট'ত সংবাদপত্ৰ (Newspapers) ক্ৰিয়াকলাপসমূহ কেতিয়া অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ সংশোধন কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৫৬ চনত।

প্ৰশ্ন ৪: তথ্য প্ৰযুক্তি আইন (Information Technology Act) ভাৰতত কেতিয়া গৃহীত কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ২০০০ চনত (IT Act, 2000)।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতত 'তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন' (Right to Information Act - RTI) কেতিয়াৰ পৰা সমগ্ৰ দেশত কাৰ্যকৰী কৰা হয়?

উত্তৰ: ২০০৫ চনৰ ১২ অক্টোবৰৰ পৰা।

প্ৰশ্ন ৬: 'ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এক্ট'ৰ অধীনত প্ৰকাশকে কিমান দিনৰ ভিতৰত ডিপজিটৰী লাইব্ৰেৰীলৈ পুথি প্ৰেৰণ কৰিব লাগে?

উত্তৰ: প্ৰকাশৰ ৩০ দিনৰ ভিতৰত।

প্ৰশ্ন ৭: তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন (RTI Act, 2005) ৰ অধীনত তথ্য যোগান ধৰাৰ নিৰ্ধাৰিত সময়সীমা কিমান?

উত্তৰ: আবেদন লাভ কৰাৰ ৩০ (ত্ৰিশ) দিনৰ ভিতৰত।

প্ৰশ্ন ৮: RTI আবেদনত কোনো ব্যক্তিৰ জীৱন বা স্বাধীনতাৰ (Life or Liberty) প্ৰশ্ন জড়িত থাকিলে কিমান ঘণ্টাৰ ভিতৰত তথ্য প্ৰদান কৰিব লাগে?

উত্তৰ: ৪৮ ঘণ্টাৰ ভিতৰত।

প্ৰশ্ন ৯: স্বাতন্ত্ৰ্য উত্তৰ ভাৰতত বিশ্ববিদ্যালয় গ্ৰন্থাগাৰৰ উন্নয়নৰ বাবে গঠন কৰা প্ৰথমটো আয়োগ কি আছিল?

উত্তৰ: ৰাধাক্ৰিষ্ণন আয়োগ (বিশ্ববিদ্যালয় শিক্ষা আয়োগ, ১৯৪৮-৪৯)।

প্ৰশ্ন ১০: ১৯৫৭ চনত UGC ৰ দ্বাৰা গঠিত লাইব্ৰেৰী কমিটিৰ সভাপতি কোনে কৰিছিল?

উত্তৰ: ড° এছ. আৰ. ৰংগনাথনে (Dr. S. R. Ranganathan)।

প্ৰশ্ন ১১: কোঠাৰী আয়োগে (Kothari Commission, 1964-66) শিক্ষানুষ্ঠানৰ বাজেটৰ কিমান শতাংশ গ্ৰন্থাগাৰৰ বাবে আবণ্টন কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল?

উত্তৰ: মুঠ বাজেটৰ ৬.৫% ৰ পৰা ১০% পৰ্যন্ত।

প্ৰশ্ন ১২: IT Act, 2000 ৰ কোনটো ধাৰাত ছাইবাৰ অপৰাধ বা ই-নথিৰ সুৰক্ষাৰ কথা উল্লেখ আছে?

উত্তৰ: ধাৰা ৪৩ আৰু ধাৰা ৬৬।

প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জ্ঞান আয়োগে (NKC) গ্ৰন্থাগাৰ খণ্ডৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে কোনটো বৰ্ষত পৰামৰ্শ দাঙি ধৰিছিল?

উত্তৰ: ২০০৭ চনত।

প্ৰশ্ন ১৪: ১৮৬৭ চনৰ প্ৰেছ এণ্ড ৰেজিপ্ট্ৰেশ্চন অৱ বুকছ এক্টৰ মূল সংৰক্ষক বা কৰ্তৃপক্ষ কোন?

উত্তৰ: ৰেজিপ্ট্ৰাৰ অৱ প্ৰেছ ফৰ ইণ্ডিয়া (Registrar of Newspapers for India - RNI)।

প্ৰশ্ন ১৫: RTI Act ৰ অধীনত চৰকাৰী কাৰ্যালয়ত তথ্য প্ৰদানৰ বাবে দায়িত্বপ্ৰাপ্ত বিষয়াজনক কি বোলা হয়?

উত্তৰ: ৰাজহুৱা তথ্য বিষয়া (Public Information Officer - PIO)।

২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: 'প্ৰেছ এণ্ড ৰেজিপ্ট্ৰেশ্চন অৱ বুকছ এক্ট, ১৮৬৭' ৰ মূল উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: এই আইনৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতত প্ৰকাশিত সকলো ধৰণৰ কিতাপ, আলোচনী আৰু ছপা সঁজুলিৰ নিয়ন্ত্ৰণ, পঞ্জীয়ন আৰু প্ৰকাশকসকলৰ সঠিক ৰেকৰ্ড সংৰক্ষণ কৰা। ই প্ৰকাশন উদ্যোগত স্বচ্ছতা আনে আৰু চৰকাৰক সমগ্ৰ দেশত ছপা হোৱা সাহিত্যৰ তথ্য লাভত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ২: 'ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এণ্ড নিউছপেপাৰ্ছ এক্ট, ১৯৫৪/৫৬' ৰ দুটা মূল ধাৰা বা নিয়ম লিখা।

উত্তৰ:

১. প্ৰত্যেক প্ৰকাশকে প্ৰকাশ কৰা কিতাপ বা সংবাদপত্ৰৰ ৪ টা কপি নিজৰ খৰচত ভাৰতৰ ৪ খন ডিপজিটৰী গ্ৰন্থাগাৰলৈ প্ৰকাশৰ ৩০ দিনৰ ভিতৰত পঠিয়াব লাগে।

২. প্ৰেৰণ কৰা কপিটো কিতাপখনৰ সৰ্বোত্তম সংস্কৰণ (best edition) হ'ব লাগে।

প্ৰশ্ন ৩: গ্ৰন্থাগাৰ আৰু তথ্য বিজ্ঞানৰ প্ৰসংগত 'তথ্য প্ৰযুক্তি আইন, ২০০০' (IT Act, 2000) ৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: এই আইনে ডিজিটেল তথ্য, ই-নথি আৰু আলেক ট্ৰনিক স্বাক্ষৰক আইনী স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে। ডিজিটেল গ্ৰন্থাগাৰ পৰিচালনা, ই-সম্পদ সদ্ব্যৱহাৰ, ছাইবাৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা আৰু কপিৰাইট উলংঘন বা ডাটা চুৰি প্ৰতিৰোধ কৰাত এই আইন অত্যন্ত কাৰ্যকৰী।

প্ৰশ্ন ৪: 'তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন, ২০০৫' (RTI Act, 2005) এ গ্ৰন্থাগাৰিকক কেনেদৰে প্ৰভাৱিত কৰে?

উত্তৰ: ৰাজহুৱা বা চৰকাৰী গ্ৰন্থাগাৰসমূহ চৰকাৰী অনুদানপুষ্ট হোৱাৰ বাবে ই RTI ৰ পৰিসৰত পৰে। গ্ৰন্থাগাৰিকসকলে গ্ৰন্থাগাৰৰ ক্ৰয়সূচী, বাজেট ব্যৱহাৰ আৰু তথ্য সম্পদ সংগ্ৰহ সম্পৰ্কীয় সঁচা তথ্য নাগৰিকক স্বচ্ছতাৰে প্ৰদান কৰিবলৈ আইনীভাৱে বাধ্য থাকে।

প্ৰশ্ন ৫: UGC ৰে ৰংগনাথন লাইব্ৰেৰী কমিটিৰ (১৯৫৭) মূল চুপাৰিশসমূহ কি আছিল?

উত্তৰ: এই কমিটিয়ে বিশ্ববিদ্যালয় গ্ৰন্থাগাৰৰ উন্নয়নৰ বাবে মানক বাজেট সূত্ৰ (Per Capita Formula) প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ উপৰিও গ্ৰন্থাগাৰিকসকলক বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষকৰ সমতুল্য দৰমহা আৰু মৰ্যাদা প্ৰদান তথা লাইব্ৰেৰী কৰ্মীৰ সংখ্যা নিৰ্ধাৰণৰ বৈজ্ঞানিক নিয়ম আগবঢ়ায়।

প্ৰশ্ন ৬: মেহৰোত্ৰা কমিটিৰ (Mehrotra Committee, 1983) গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: মেহৰোত্ৰা কমিটিয়ে বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়ৰ গ্ৰন্থাগাৰ কৰ্মীসকলৰ দৰমহাৰ স্কেল, শৈক্ষিক অৰ্হতা আৰু পদোন্নতি (Career Advancement Scheme) নীতি শিক্ষকসকলৰ দৰে সমান কৰি তুলিবলৈ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল, যিয়ে LIS পেছাদাৰীসকলৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: 'ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এক্ট'ৰ অধীনত থকা ৪ খন ডিপজিটৰী গ্ৰন্থাগাৰৰ নাম লিখা।

উত্তৰ:

১. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰন্থাগাৰ, কলকাতা

২. কনমেৰা পাব্লিক লাইব্ৰেৰী, চেন্নাই

৩. দ্য এছিয়াটিক ছচাইটি লাইব্ৰেৰী, মুম্বাই

৪. দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰী, নতুন দিল্লী

প্ৰশ্ন ৮: কোঠাৰী আয়োগে (১৯৬৪-৬৬) গ্ৰন্থাগাৰ সম্পৰ্কত কি মত প্ৰকাশ কৰিছিল?

উত্তৰ: কোঠাৰী আয়োগে উল্লেখ কৰিছিল যে "কোনো শিক্ষানুষ্ঠানৰ উন্নয়ন ইয়াৰ গ্ৰন্থাগাৰৰ বিকাশ অবিহনে অসম্ভৱ।" আয়োগে প্ৰতিজন ছাত্ৰ আৰু শিক্ষকৰ পৰিমাণ অনুসৰি গ্ৰন্থাগাৰত পুঁজি আবণ্টন কৰিবলৈ আৰু পুথি সংগ্ৰহ বৃদ্ধি কৰিবলৈ অনুৰোধ জনাইছিল।

প্ৰশ্ন ৯: RTI Act, 2005 ৰ অধীনত কোনবোৰ তথ্য প্ৰকাশৰ পৰা ৰেহাই দিয়া হৈছে (Exempted Information)?

উত্তৰ: ধাৰা ৮ অনুসৰি— দেশৰ সুৰক্ষা, সাৰ্বভৌমত্ব, বিদেশী ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে থকা সম্পৰ্ক বিনষ্ট কৰিব পৰা তথ্য, আদালতৰ দ্বাৰা নিষিদ্ধ তথ্য, বাণিজ্যিক গোপনীয়তা আৰু ব্যক্তিগত গোপনীয়তা ভঙ্গ কৰিব পৰা তথ্য প্ৰকাশৰ পৰা মুক্ত।

প্ৰশ্ন ১০: প্ৰেছ এণ্ড ৰেজিপ্ট্ৰেশ্চন অৱ বুকছ এক্টৰ উলংঘন কৰিলে কি শাস্তিৰ বিধান আছে?

উত্তৰ: যদি কোনো প্ৰকাশকে নিজৰ ছপা প্ৰকাশন পঞ্জীয়ন নকৰে বা সংপৃক্ত কৰ্তৃপক্ষলৈ কপি প্ৰেৰণ নকৰে, তেন্তে তেওঁলোকক জৰিমনা বিহাৰ লগতে প্ৰকাশনৰ অনুমতি বাতিল কৰাৰ শাস্তি প্ৰদান কৰিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ১১: স্যাম পিট্ৰ’ডা কমিটি বা ৰাষ্ট্ৰীয় জ্ঞান আয়োগে (NKC) LIS আইনগত ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে কি পৰামৰ্শ দিছিল?

উত্তৰ: NKC-য়ে সমগ্ৰ ভাৰতত এখন সৰ্বজনীন ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰন্থাগাৰ আইন বা নীতি প্ৰণয়নৰ আহ্বান জনায়। ইয়াত ডিজিটেল সংৰক্ষণ আৰু তথ্যৰ অধিকাৰ ব্যৱহাৰ কৰি সকলো নাগৰিকক অনলাইন তথ্য সম্পদ উপলব্ধ কৰোৱাৰ পৰামৰ্শ দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ১২: IT Act, 2000 এ 'ডিজিটেল স্বাক্ষৰ' (Digital Signature) ক কেনেকৈ আইনী স্বীকৃতি দিছে?

উত্তৰ: IT Act ৰ ধাৰা ৩ অনুসৰি, ইলেক্ট্ৰনিক ফাইল বা ৰেকৰ্ডত ডিজিটেল ক্ৰিপ্টোগ্ৰাফী ভিত্তিক ক'ড ব্যৱহাৰ কৰি কৰা চহীক হস্তলিখিত চহীৰ সমতুল্য আইনী মান্যতা দিয়া হৈছে, যিয়ে ডিজিটেল লাইব্ৰেৰী চুক্তি আৰু লেনদেন বৈধ কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ১৩: ৰাধাক্ৰিষ্ণন আয়োগে (১৯৪৮-৪৯) গ্ৰন্থাগাৰ বাজেট সন্দৰ্ভত কি পৰামৰ্শ দিছিল?

উত্তৰ: ৰাধাক্ৰিষ্ণন আয়োগে পৰামৰ্শ দিছিল যে বিশ্ববিদ্যালয় এটাই নিজৰ বাজেটৰ অন্ততঃ ৬.২৫% ধন কেৱল গ্ৰন্থাগাৰৰ সংগ্ৰহ, কিতাপ-আলোচনী ক্ৰয় আৰু ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে পৃথকভাৱে সংৰক্ষণ কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ১৪: 'পাব্লিক লাইব্ৰেৰী এক্ট' আৰু 'ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এক্ট'ৰ মূল পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: পাব্লিক লাইব্ৰেৰী এক্ট হ'ল ৰাজ্য পৰ্যায়ত ৰাজহুৱা গ্ৰন্থাগাৰ স্থাপন আৰু কৰ সংগ্ৰহৰ আইন; আনহাতে ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এক্ট হ'ল সমগ্ৰ দেশত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থসমূহ সংৰক্ষণৰ বাবে প্ৰকাশকসকলৰ ওপৰত বাধ্যবাধকতা আৰোপ কৰা এক কেন্দ্ৰীয় আইন।

প্ৰশ্ন ১৫: লাইব্ৰেৰী ডেভেলপমেন্ট কমিটি (Bombay, 1939 - Fyzee Committee) ৰ মূল উপযোগিতা কি আছিল?

উত্তৰ: এ. এ. এ. ফাইজীৰ নেতৃত্বত গঠিত এই কমিটিয়ে বোম্বে (বৰ্তমান মহাৰাষ্ট্ৰ) ৰাজ্যত ৰাজহুৱা গ্ৰন্থাগাৰ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে এক পৰ্যায়ক্ৰমিক আঁচনি প্ৰস্তুত কৰিছিল, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত ৰাজ্যিক গ্ৰন্থাগাৰ আন্দোলনৰ ভেটি স্থাপন কৰে।

৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: 'ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এণ্ড নিউছপেপাৰ্ছ (পাব্লিক লাইব্ৰেৰীজ) এক্ট, ১৯৫৪/৫৬' ৰ মূল বৈশিষ্ট্য, ক্ৰমবিকাশ আৰু গ্ৰন্থাগাৰ খণ্ডত ইয়াৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় সাহিত্যিক আৰু বৌদ্ধিক ঐতিহ্য সুৰক্ষিত কৰাৰ উদ্দেশ্যৰে ভাৰত সংসদত ১৯৫৪ চনত 'ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এক্ট' গৃহীত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৫৬ চনত এই আইনখন সংশোধন কৰি সংবাদপত্ৰ আৰু সাময়িকীক ইয়াৰ পৰিসৰত সামৰি লোৱা হয়।

আইনখনৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:

১. বাধ্যতামূলক প্ৰেৰণ: ভাৰতৰ যিকোনো অঞ্চলৰ পৰা প্ৰকাশিত কিতাপ, আলোচনী বা সংবাদপত্ৰৰ প্ৰকাশকে নিজৰ ব্যক্তিগত খৰচত প্ৰকাশৰ ৩০ দিনৰ ভিতৰত চাৰিটা কপি নিৰ্ধাৰিত ৪ খন ডিপজিটৰী লাইব্ৰেৰীলৈ পঠিয়াব লাগে।

২. প্ৰকাশনৰ গুণগত মান: প্ৰেৰণ কৰা কপিকেইটা প্ৰকাশিত কিতাপখনৰ সৰ্বোত্তম সংস্কৰণ (Best edition) হ'ব লাগিব।

৩. শাস্তিৰ বিধান: যদি কোনো প্ৰকাশকে এই আইন উলংঘন কৰে, তেন্তে তেওঁক জৰিমনা বিহাৰ নিয়ম আছে।

গ্ৰন্থাগাৰ খণ্ডত ইয়াৰ ভূমিকা:

• জাতীয় সাহিত্য সংৰক্ষণ: এই আইনৰ জৰিয়তে ভাৰতত প্ৰকাশ পোৱা প্ৰতিটো পুথি-সম্পদ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত ভৱিষ্যতৰ গৱেষকৰ বাবে সংৰক্ষিত হয়।

• জাতীয় গ্ৰন্থপঞ্জী (INB): এই আইনৰ আধাৰত লাভ কৰা পুথিসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কলকাতাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰন্থাগাৰে 'ইণ্ডিয়ান নেচনেল বিブリঅ’গ্ৰাফী' প্ৰকাশ কৰে।

• বিনামূলীয়া সম্পদ যোগান: ইয়াৰ ফলত দেশৰ ৪ খন ডিপজিটৰী গ্ৰন্থাগাৰে বিনামূলীয়াকৈ সমৃদ্ধ সংগ্ৰহ গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হৈছে।

প্ৰশ্ন ২: 'তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন, ২০০৫' (RTI Act, 2005) ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ কি কি? গ্ৰন্থাগাৰ পৰিচালনা আৰু স্বচ্ছতা অনাত ই কেনেকৈ সহায় কৰে?

উত্তৰ: ভাৰতীয় গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত নাগৰিকসকলক সৱলীকৰণ কৰা আৰু চৰকাৰী কাৰ্যপ্ৰণালীত স্বচ্ছতা আৰু উত্তৰদায়ীত্ব অনাৰ উদ্দেশ্যে ২০০৫ চনত 'তথ্য জনাৰ অধিকাৰ আইন' কাৰ্যকৰী কৰা হয়।

RTI Act, 2005 ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ:

১. চৰকাৰী আৰু ৰাজহুৱা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ কাৰ্যপ্ৰণালীত স্বচ্ছতা আৰু সংবেদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা।

২. দুৰ্নীতি প্ৰতিৰোধ কৰা আৰু প্ৰশাসনক জনসাধাৰণৰ ওচৰত জবাবদিহী কৰা।

৩. নাগৰিকক চৰকাৰী নথি-পত্ৰ আৰু তথ্য আহৰণৰ আইনী অধিকাৰ প্ৰদান কৰা।

গ্ৰন্থাগাৰ পৰিচালনাত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আৰু ভূমিকা :

• বাজেট আৰু ক্ৰয়ৰ স্বচ্ছতা: মহাবিদ্যালয়, বিশ্ববিদ্যালয় আৰু ৰাজহুৱা গ্ৰন্থাগাৰসমূহে কিতাপ, ই-সম্পদ বা আচবাব ক্ৰয় কৰোঁতে বিত্তীয় নীতি মানি চলিছেনে নাই, তাক RTI ৰ জৰিয়তে সোধা-পোছা কৰিব পৰা যায়।

• নিযুক্তি আৰু পদোন্নতি: গ্ৰন্থাগাৰ কৰ্মচাৰী নিযুক্তি বা প্ৰশাসনিক সিদ্ধান্তত নিকা ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰে।

• সেৱাৰ মান উন্নত কৰা: গ্ৰন্থাগাৰে সঠিকভাৱে তথ্য সেৱা প্ৰদান নকৰিলে বা পুথি সংগ্ৰহত অনিয়ম কৰিলে পাঠকে RTI আবেদনৰ জৰিয়তে উত্তৰ দাবী কৰিব পাৰে, যিয়ে গ্ৰন্থাগাৰ ব্যৱস্থাপকসকলক দায়িত্বশীল কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতত 'তথ্য প্ৰযুক্তি আইন, ২০০০' (IT Act, 2000) ৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি? ডিজিটেল গ্ৰন্থাগাৰ আৰু ই-সম্পদ পৰিচালনাত ইয়াৰ প্ৰয়োগ সম্পৰ্কে লিখা।

উত্তৰ: ভাৰতত ই-কমাৰ্চ, ইলেক্ট্ৰনিক লেনদেন আৰু ডিজিটেল সমলৰ আইনী সুৰক্ষাৰ বাবে ১৭ অক্টোবৰ ২০০০ চনৰ পৰা 'তথ্য প্ৰযুক্তি আইন, ২০০০' কাৰ্যকৰী কৰা হয়।

আইনখনৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:

১. ডিজিটেল স্বীকৃতি: ই ইলেক্ট্ৰনিক নথি আৰু ডিজিটেল চহীক (Digital Signature) আইনী স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে।

২. ছাইবাৰ অপৰাধ প্ৰতিৰোধ: ডাটা হেকিং, কম্পিউটাৰ ভাইৰাছ সিঁচৰতি কৰা, অনলাইন প্ৰৱঞ্চনা আৰু অপৰাধমূলক কাৰ্যৰ বাবে কঠোৰ শাস্তিৰ বিধান ৰাখে।

৩. ই-প্ৰশাসন (E-Governance): চৰকাৰী নথিপত্ৰ ডিজিটেল ৰূপত উপস্থাপন আৰু সংৰক্ষণৰ আইনী পৰিকাঠামো প্ৰদান কৰে।

ডিজিটেল গ্ৰন্থাগাৰত ইয়াৰ প্ৰয়োগ:

• ডিজিটেল সংগ্ৰহ সুৰক্ষা: আধুনিক ডিজিটেল গ্ৰন্থাগাৰসমূহে ই-বুক, গৱেষণা পত্ৰ আৰু ডাটাবেছ সংৰক্ষণ কৰোঁতে এই আইনৰ প্ৰয়োগ কৰে যাতে কোনো অননুমোদিত ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ডাটা চুৰি বা নষ্ট কৰিব নোৱাৰে।

• ই-সম্পদ ব্যৱহাৰ আৰু লাইচেঞ্চিং: গ্ৰন্থাগাৰে ই-জাৰ্নেল বা ডাটাবেছ ক্ৰয় কৰোঁতে কৰা অনলাইন চুক্তি আৰু অনলাইন মাচুল পৰিশোধক IT Act এ আইনী সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

• কপিৰাইট আৰু ডিজিটেল সুৰক্ষা: ডিজিটেল ৰূপত কিতাপ স্কেন বা সংৰক্ষণ কৰোঁতে যাতে স্বত্বাধিকাৰীৰ ক্ষতি নহয়, তাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত এই আইন প্ৰয়োগ হয়।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতত উচ্চ শিক্ষা আৰু গ্ৰন্থাগাৰ খণ্ডৰ বিকাশৰ বাবে 'বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগ' (UGC) ৰ দ্বাৰা গঠিত বিভিন্ন কমিটি আৰু আয়োগসমূহৰ অৱদান মূল্যায়ন কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয় গ্ৰন্থাগাৰসমূহৰ গাঁথনিগত আৰু শৈক্ষিক মান উন্নয়নত UGC ৰ অন্তৰ্গত কমিটি আৰু শিক্ষা আয়োগসমূহৰ অৱদান অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

১. ৰাধাক্ৰিষ্ণন আয়োগ (১৯৪৮-৪৯): এই আয়োগে স্পষ্টভাৱে মত প্ৰকাশ কৰে যে "গ্ৰন্থাগাৰ হৈছে শিক্ষানুষ্ঠানৰ হ্ৰদয় সদৃশ।" আয়োগে বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বাজেটৰ অন্ততঃ ৬.২৫% ধন গ্ৰন্থাগাৰৰ বিকাশত খৰচ কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।

২. ৰংগনাথন লাইব্ৰেৰী কমিটি (১৯৫৭): UGC ৰ দ্বাৰা গঠিত এই কমিটিয়ে ভাৰতৰ শৈক্ষিক গ্ৰন্থাগাৰসমূহৰ দিশ পৰিৱৰ্তন কৰে। ই গ্ৰন্থাগাৰিকসকলক শিক্ষক সমতুল্য পদবীকৰণ, 'জনমূৰি বাজেট নীতি' (Per capita allocation) আৰু লাইব্ৰেৰী কৰ্মীৰ পদ সৃষ্টিৰ বিজ্ঞানসন্মত নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে।

৩. কোঠাৰী আয়োগ (১৯৬৪-৬৬): এই আয়োগে প্ৰতিজন ছাত্ৰ আৰু শিক্ষকৰ অনুপাতত গ্ৰন্থাগাৰত কিতাপ-আলোচনী ক্ৰয়ৰ পুঁজি ৬.৫% ৰ পৰা ১০% লৈ বৃদ্ধি কৰাৰ আহ্বান জনায়।

৪. মেহৰোত্ৰা কমিটি (১৯৮৩): এই কমিটিয়ে বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়ৰ গ্ৰন্থাগাৰিকসকলৰ বাবে Academic Pay Scale আৰু Career Advancement Scheme (CAS) ৰ নীতি প্ৰৱৰ্তন কৰাত নেতৃত্ব দিয়ে।

এই আয়োগ আৰু কমিটিসমূহৰ ধাৰাবাহিক প্ৰতিবেদনৰ বাবেই আজি ভাৰতৰ শৈক্ষিক গ্ৰন্থাগাৰসমূহে আধুনিক ৰূপ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

প্ৰশ্ন ৫: 'প্ৰেছ এণ্ড ৰেজিপ্ট্ৰেশ্চন অৱ বুকছ এক্ট, ১৮৬৭' ৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব আৰু আধুনিক গ্ৰন্থ সংৰক্ষণ নীতিৰ সৈতে ইয়াৰ সম্পৰ্ক ব্যৱচ্ছেদ কৰা।

উত্তৰ: ১৮৬৭ চনত ব্ৰিটিছ শাসনকালত প্ৰণয়ন কৰা 'প্ৰেছ এণ্ড ৰেজিপ্ট্ৰেশ্চন অৱ বুকছ এক্ট' (PRB Act, 1867) হৈছে ভাৰতবৰ্ষৰ ছপা আৰু প্ৰকাশন উদ্যোগ নিয়ন্ত্ৰণৰ সৰ্বপ্ৰথম ঐতিহাসিক আইন।

ঐতিহাসিক গুৰুত্ব:

• প্ৰকাশন উদ্যোগৰ পঞ্জীয়ন: এই আইনে ভাৰতত থকা প্ৰতিটো ছপাখানা (Printing Press) আৰু প্ৰকাশিত পুথিৰ বাধ্যতামূলক পঞ্জীয়ন প্ৰথা আৰম্ভ কৰে।

• ঐতিহাসিক ৰেকৰ্ড: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতত প্ৰকাশ হোৱা স্থানীয় ভাষাৰ সাহিত্য আৰু ৰাজনৈতিক মতামতৰ খবৰ ৰাখিবলৈ এই আইন আনিছিল যদিও, ই স্বাধীন ভাৰতৰ বাবে সেই সময়ৰ প্ৰকাশিত সাহিত্যৰ এক অমূল্য সংৰক্ষণাগাৰ হিচাপে কাম কৰিলে।

আধুনিক গ্ৰন্থ সংৰক্ষণ নীতিৰ সৈতে সম্পৰ্ক:

• ভেটি স্থাপন: ১৮৬৭ চনৰ এই আইনখনেই পৰৱৰ্তী সময়ত স্বাধীন ভাৰতৰ 'ডেলিভাৰী অৱ বুকছ এক্ট, ১৯৫৪' প্ৰণয়নৰ মূল উৎ প্ৰেৰণা আছিল।

• আইনী বাধ্যবাধকতা: PRB Act এ প্ৰকাশকসকলৰ মনত নিজৰ প্ৰকাশন সংৰক্ষণ কৰাৰ বাবে যি আইনী দায়বদ্ধতা সৃষ্টি কৰিলে, সি আধুনিক যুগত জাতীয় গ্ৰন্থপঞ্জী (National Bibliography) প্ৰস্তুত কৰা আৰু দেশৰ সাহিত্যিক ঐতিহ্য সুৰক্ষিত কৰাৰ প্ৰধান সঁজুলিলৈ ৰূপান্তৰিত হ'ল।

এনেদৰে এই পৌৰাণিক আইনে ভাৰতীয় তথ্য আৰু গ্ৰন্থ সংৰক্ষণৰ আইনী ইতিহাসত এক উল্লেখযোগ্য মাইলৰ খুটি হিচাপে স্থান দখল কৰি আহিছে।

Part A: Very Short Answer Questions

1. In which year was the Press and Registration of Books Act enacted?

Answer: The Press and Registration of Books Act was enacted in 1867.

2. What was the main purpose of the Press and Registration of Books Act, 1867?

Answer: Its principal purpose was to regulate printing presses and newspapers and provide for the registration of books and newspapers printed in India.

3. What is the full name of the 1954 library-related Act?

Answer: Its full name is the Delivery of Books and Newspapers (Public Libraries) Act, 1954.

4. What is the main purpose of the Delivery of Books and Newspapers Act?

Answer: It provides for the delivery of copies of published books and newspapers to specified public libraries, including the National Library.

5. In which year was the Delivery of Books and Newspapers Act amended?

Answer: It was amended in 1956 to include provisions relating to newspapers.

6. When was the Information Technology Act enacted?

Answer: The Information Technology Act was enacted in 2000.

7. What is the main purpose of the Information Technology Act, 2000?

Answer: It provides a legal framework for electronic records, electronic transactions and various matters associated with information technology and electronic communication.

8. When was the Right to Information Act enacted?

Answer: The Right to Information Act was enacted in 2005.

9. Who can exercise the right to information under the RTI Act?

Answer: Citizens of India can exercise the statutory right to information under the RTI Act.

10. What does RTI stand for?

Answer: RTI stands for Right to Information.

11. What is a Public Information Officer?

Answer: A Public Information Officer (PIO) is an officer designated by a public authority to receive and process requests for information under the RTI Act.

12. What is the Central Information Commission?

Answer: The Central Information Commission (CIC) is the statutory information commission established under the RTI Act at the central level.

13. Name one important committee associated with library development in India.

Answer: The Advisory Committee for Libraries (1957), popularly known as the Sinha Committee, is an important committee associated with library development in India.

14. What was the National Knowledge Commission?

Answer: The National Knowledge Commission (NKC) was an advisory body established in 2005 to advise the Government of India on issues related to knowledge creation, dissemination and use, including library development.

15. Why are regulations important for libraries?

Answer: Regulations provide a legal and administrative framework for the acquisition, preservation, dissemination and access to information and help libraries function systematically and responsibly.

Part B: Short Answer Questions

1. Explain the significance of the Press and Registration of Books Act, 1867.

Answer: The Press and Registration of Books Act, 1867 was an important early legislation concerning printing presses, books and newspapers in India. It provided mechanisms for declarations relating to printing presses and registration of publications. Historically, it contributed to systematic documentation and bibliographic control of printed publications.

2. What was the role of the Press Registrar under the Press and Registration of Books Act?

Answer: The Press Registrar was associated with maintaining records relating to newspapers and performing regulatory and registration-related functions under the Act. The office supported the systematic collection of information concerning publications and helped maintain official records of newspapers.

3. What is the purpose of the Delivery of Books and Newspapers (Public Libraries) Act, 1954?

Answer: The Act aims to ensure that copies of books published in India are delivered to the National Library and certain other public libraries. It provides a legal mechanism for collecting and preserving published literature for library use and the documentary heritage of the country.

4. What important change was introduced by the 1956 amendment to the Delivery of Books Act?

Answer: The 1956 amendment expanded the legislation to include newspapers. It inserted provisions requiring publishers of newspapers to deliver copies of each issue to public libraries notified by the Central Government. Thus, the law covered both books and newspapers.

5. Why is the Delivery of Books and Newspapers Act important to libraries?

Answer: The Act supports the systematic deposit and preservation of published materials in designated libraries. Such legal deposit helps libraries build comprehensive collections, preserve the country's published intellectual heritage and provide researchers with access to documentary resources that might otherwise be lost.

6. What is the main objective of the Information Technology Act, 2000?

Answer: The Information Technology Act, 2000 provides a legal framework for electronic records and electronic transactions. It also addresses various legal issues arising from the use of computers and electronic communication. For libraries, the Act is relevant to digital information services and electronic records.

7. How is the Information Technology Act relevant to modern libraries?

Answer: Modern libraries increasingly use electronic records, digital databases, online services and electronic communication. The Information Technology Act provides legal recognition and a framework for electronic records and transactions. Therefore, it forms part of the broader legal environment within which digital library services operate.

8. What is the main objective of the Right to Information Act, 2005?

Answer: The RTI Act establishes a practical regime through which citizens can obtain information held by public authorities. It promotes transparency and accountability in public administration and establishes Central and State Information Commissions for implementing the statutory framework.

9. What is the role of a Public Information Officer under the RTI Act?

Answer: A Public Information Officer receives applications seeking information from citizens and processes them according to the provisions of the RTI Act. The PIO is an important institutional point of contact between a public authority and citizens seeking access to information held by that authority.

10. Mention two important features of the Right to Information Act.

Answer: Two important features are:

1. It gives citizens a statutory right to seek information from public authorities, subject to the Act's provisions and exemptions.
2. It establishes information commissions at the Central and State levels to deal with appeals and complaints and strengthen transparency.

11. How does RTI affect libraries and information centres?

Answer: Libraries and information centres that fall within the scope of public authorities may have responsibilities under the RTI framework. They may need to facilitate access to appropriate records and information while respecting statutory exemptions, confidentiality and other legal restrictions. Thus, RTI strengthens accountability in information management.

12. What was the Advisory Committee for Libraries (Sinha Committee)?

Answer: The Advisory Committee for Libraries, popularly associated with K. P. Sinha, was constituted in 1957 to examine matters concerning library development in India. Its work contributed to discussions on public library development, library services, administration and the need for systematic planning of library facilities.

13. What was the contribution of the National Knowledge Commission to library development?

Answer: The National Knowledge Commission recognised libraries as important institutions for knowledge dissemination. Its recommendations included strengthening library infrastructure, improving LIS education and research, modernising library management, promoting ICT applications, conducting a national library census and developing stronger institutional support for libraries.

14. Why are commissions and committees important in LIS?

Answer: Commissions and committees study the existing condition of libraries and recommend improvements in policy, finance, staffing, education, infrastructure and services. Their reports provide governments and institutions with expert guidance for planning and developing effective library and information systems.

15. Differentiate between the RTI Act and the Information Technology Act.

Answer: The RTI Act, 2005 primarily concerns citizens' access to information held by public authorities and promotes transparency and accountability. The Information Technology Act, 2000 provides a legal framework for electronic records, electronic transactions and information-technology-related matters. Thus, their principal areas of regulation are different.

Part C: Long Answer Questions

1. Discuss the Press and Registration of Books Act, 1867 and explain its significance in relation to libraries and information services.

Answer: The Press and Registration of Books Act, 1867 was an important historical legislation concerning printing presses, books and newspapers in India. Its principal purpose was to regulate printing presses and newspapers and provide for registration-related arrangements for books and newspapers. The legislation therefore had considerable significance for the systematic documentation of printed publications.

From the perspective of Library and Information Science, the Act is important because the identification and recording of published materials are closely connected with bibliographic control. Reliable publication information helps libraries identify publications, maintain records and support the organisation of documentary resources.

The Act also contained provisions relating to declarations by keepers of printing presses and the registration and documentation of publications. Such arrangements contributed historically to the development of an organised documentary record of printed material in India.

However, students should distinguish the historical importance of the 1867 Act from its present legal status. The Press and Registration of Books Act, 1867 was repealed by the Press and Registration of Periodicals Act, 2023, which came into force on 1 March 2024. Therefore, the 1867 Act remains relevant to this syllabus primarily as an important part of the historical development of publication regulation and bibliographic documentation in India.

2. Explain the Delivery of Books and Newspapers (Public Libraries) Act, 1954 and its importance to libraries.

Answer: The Delivery of Books and Newspapers (Public Libraries) Act, 1954 is an important piece of legislation concerning the preservation of India's published documentary heritage. Its main purpose is to provide for the delivery of copies of books to the National Library and other specified public libraries.

The Act establishes a legal deposit mechanism. Under this arrangement, publishers are required to deliver prescribed copies of books to designated libraries. The legislation also provides for the delivery of newspapers to public libraries notified by the Central Government. Provisions relating to newspapers were introduced through the 1956 amendment.

The importance of the Act can be understood from several perspectives. First, it assists libraries in systematically collecting published materials. Second, it contributes to the preservation of the nation's intellectual and cultural record. Third, deposited publications become valuable sources for researchers, students and other information users. Fourth, it supports the development of comprehensive national-level collections.

For Library and Information Science, the Act demonstrates how legislation can support collection development, preservation, bibliographic control and long-term access to published information. It therefore occupies an important position in the legal foundation of library services in India.

3. Discuss the Information Technology Act, 2000 and explain its relevance to Library and Information Science.

Answer: The Information Technology Act, 2000 provides an important legal framework for electronic records, electronic transactions and various matters associated with information technology. It applies to the use of electronic communication and digital technologies within the scope defined by the legislation.

Its relevance to Library and Information Science has increased with the transformation of traditional libraries into digital and hybrid information environments. Modern libraries create, receive, store and provide access to electronic records, digital documents, online databases and other digital information resources.

The Act is therefore relevant to the broader legal environment surrounding electronic information services. Library professionals working with digital systems need to understand that electronic information is not outside the legal framework merely because it exists in digital form.

The Act also demonstrates the importance of legal recognition and regulation in an information society. Electronic records and transactions require appropriate legal treatment so that digital communication and information management can operate within a recognised legal framework.

For LIS students, the significance of the Information Technology Act lies particularly in understanding the relationship between technology, electronic information, records and law. As libraries increasingly provide online catalogues, digital repositories and electronic information services, knowledge of information-technology legislation becomes an important part of professional awareness.

4. Explain the Right to Information Act, 2005 and discuss its importance for libraries and information services.

Answer: The Right to Information Act, 2005 establishes a statutory framework enabling citizens to obtain information under the control of public authorities. One of its central objectives is to promote transparency and accountability in the functioning of public authorities. The Act also establishes the Central Information Commission and State Information Commissions.

The Act gives citizens a legal right to seek information, subject to the provisions and exemptions contained in the legislation. Public authorities are required to follow prescribed procedures for dealing with requests for information. Public Information Officers play an important role in receiving and processing such requests.

The importance of RTI to Library and Information Science arises from the fundamental relationship between libraries and access to information. Libraries and information centres, particularly those connected with public authorities, may hold records and information that are relevant to public accountability.

The RTI framework therefore reinforces the professional values of access, transparency, proper record management and responsible information dissemination. At the same time, information professionals must understand that access is not unlimited; the Act contains exemptions and other legal provisions that must be respected.

Thus, RTI is significant to LIS because it strengthens the role of properly organised records and information in a democratic and accountable society.

5. Discuss important commissions and committees related to Library and Information Science in India.

Answer: Commissions and committees have played an important role in examining India's educational and library systems and recommending measures for their improvement. Their reports have influenced library policy, planning, finance, infrastructure, professional education and information services.

The Advisory Committee for Libraries (1957), popularly associated with the Sinha Committee, is an important landmark in the development of public library planning in India. It examined issues connected with the organisation and development of library services.

The National Knowledge Commission (NKC), established in 2005, also gave considerable attention to libraries. It recognised libraries as important institutions for knowledge dissemination and recommended measures such as establishing a National Mission on Libraries, preparing a national census of libraries, strengthening LIS education and research, improving staffing, modernising library management and promoting ICT applications.

The NKC's recommendations also emphasised greater community participation, development of digital resources, networking and improved financial support for libraries. These recommendations reflected the changing role of libraries from traditional book-centred institutions to modern knowledge and information centres.

The Ministry of Culture subsequently established the National Mission on Libraries (NML) in 2012, based on NKC recommendations, with objectives including public-library modernisation and improved library services.

Therefore, commissions and committees have contributed significantly to the planning, modernisation and systematic development of LIS in India.