অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: ভূ-অৱয়ব (Landform) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠভাগত থকা পাহাৰ, পৰ্বত, সমভূমি, প্লাৱনভূমি বা উপত্যকাৰ দৰে প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা সৃষ্ট ভৌগোলিক আকৃতিসমূহকে ভূ-অৱয়ব বোলে।
প্ৰশ্ন ২: অন্তৰ্জাত বল (Endogenic force) ৰ এটা মূল উৎসৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত থকা তাাপীয় কাৰক বা তেজষ্ক্ৰিয় পদাৰ্থৰ ভাঙোনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা শক্তি।
প্ৰশ্ন ৩: বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়া (Exogenic process) চলোৱা এটা প্ৰধান কাৰকৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: প্ৰৱাহমান নদীৰ পানী, বতাহ বা হিমবাহ।
প্ৰশ্ন ৪: ভংগিল পৰ্বত (Fold Mountain) ৰ সৃষ্টি কি প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা হয়?
উত্তৰ: শিলাস্তৰত পৰে পৰা পাৰ্শ্বীয় পীয়ন বা সংপীড়ন বলৰ (Compressional forces) ফলত ভংগিলতা (Folding) প্ৰক্ৰিয়াৰে সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ৫: চু্যতি (Fault) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ ভূ-ত্বকৰ শিলাস্তৰত টান বা হেঁচা বলৰ প্ৰভাৱত ফাট মেলি যেতিয়া শিলাস্তৰ এটা আনটোৰ তুলনাত স্থানচ্যুত হয়, তাক চ্যুতি বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: অৱক্ষয় বা ক্ষয়ীভৱন (Erosion) কি?
উত্তৰ: বতাহ, পানী বা বৰফৰ দ্বাৰা পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ শিলাখণ্ড বা মাটি এঠাইৰ পৰা ভাঙি-ছিঙি আন এঠাইলৈ কাঢ়ি নিয়া গোটেই প্ৰক্ৰিয়াটোকে ক্ষয়ীভৱন বোলে।
প্ৰশ্ন ৭: পুঞ্জিত ক্ষয় (Mass Wasting) ৰ প্ৰধান চালিকা শক্তিটো কি?
উত্তৰ: মধ্যাকৰ্ষণ বল (Gravitational force)।
প্ৰশ্ন ৮: ভূমিস্খলন (Landslide) কিয় ঘটে?
উত্তৰ: পাহাৰীয়া ঢালত মাধ্যাকৰ্ষণিক টানৰ বাবে শিলাখণ্ড আৰু মাটি হঠাৎ দ্ৰুতগতিত তললৈ খহি পৰিলে ভূমিস্খলন হয়।
প্ৰশ্ন ৯: ভূকম্পনৰ কেন্দ্র (Hypocenter/Focus) কাক বোলে?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ যিটো নিৰ্দিষ্ট স্থানৰ পৰা ভূকম্পীয় তৰঙ্গসমূহৰ প্ৰথম উৎপত্তি হয়, তাক ভূকম্পনৰ কেন্দ্ৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ১০: উপকেন্দ্ৰ (Epicentre) কি?
উত্তৰ: ভূকম্পন কেন্দ্ৰৰ ঠিক উলম্বভাৱে ঠিক ওপৰত থকা পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ বিন্দু টুক উপকেন্দ্ৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ১১: আগ্নেয়গিৰিৰ জ্বালামুখী (Crater) কি?
উত্তৰ: আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণৰ সময়ত মেগমা বা লাভা ওলাই অহা মূৰৰ শংকু আকৃতিৰ গাত বা মুখখনকে জ্বালামুখী বোলে।
প্ৰশ্ন ১২: ৰিখটাৰ স্কেল (Richter Scale) ৰ কাম কি?
উত্তৰ: ভূমিকম্পৰ তীব্ৰতা বা নিৰ্গত শক্তিৰ পৰিমাণ জোখাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা এক গাণিতিক স্কেল।
প্ৰশ্ন ১৩: লাভা (Lava) আৰু মেগমা (Magma) ৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত থকা গলিত শিলাবস্তুক মেগমা বোলে আৰু ভূ-ত্বক ফালি বাহিৰলৈ উলাই আহিলে তাক লাভা বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪: ছুনামি (Tsunami) সৃষ্টিৰ মূল প্ৰাকৃতিক কাৰণটো কি?
উত্তৰ: সাগৰ বা মহাসাগৰৰ তলদেশত ঘটা শক্তিশালী ভূমিকম্প বা আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গীৰণ।
প্ৰশ্ন ১৫: প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অগ্নিকংকণ (Pacific Ring of Fire) কিহৰ বাবে প্ৰসিদ্ধ?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ সৰ্বাধিক আগ্নেয়গিৰি আৰু ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চল হিচাপে অঞ্চলটো জনাজাত।
২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Short Answer Type) — ১৫ টা (প্ৰত্যেকৰে মান: ২, শব্দ সীমা: আনুমানিক ৫০ টা)
প্ৰশ্ন ১: ভূ-অৱয়বৰ মৌলিক শ্ৰেণীবিভাগসমূহ কি কি?
উত্তৰ: ভূ-অৱয়বসমূহক মুখ্যতঃ তিনিটা প্ৰধান ভাগত ভাগ কৰা হয়: পৰ্বত বা পাহাৰ, মালভূমি, আৰু সমভূমি। গঠন প্ৰক্ৰিয়া আৰু উচ্চতা অনুসৰি পৰ্বতক ভংগিল, সঞ্চয়জাত আৰু স্তূপ পৰ্বত আদি শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়। একেদৰে সমভূমিকো পলিগঠিত, ক্ষয়জাত বা সামুদ্ৰিক সমভূমি হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২: অন্তৰ্জাত আৰু বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজত দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
১. অন্তৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়া পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ শক্তিৰ পৰা উদ্ভৱ হয় (যেনে- ভূমিকম্প, পৰ্বত গঠন), আনহাতে বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়া পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত ঘটে (যেনে- নদীৰ ক্ষয়, বতাহৰ সঞ্চয়)।
২. অন্তৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়াই ভূ-পৃষ্ঠত নতুন উচ্চতা বা অসমতা সৃষ্টি কৰে, কিন্তু বহিৰ্জাত প্ৰক্ৰিয়াই ভূমিলূপ ক্ষয় কৰি সমতল কৰাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: ভংগিলতা (Folding) ৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰ: শিলাস্তৰ ভাঁজ হঁওতে সৃষ্টি হোৱা মুখ্য উপাদানসমূহ হৈছে: অভিনতি (Anticline) যিটো ওপৰলৈ থকা ভাঁজ আৰু অনুনতি (Syncline) যিটো তললৈ থকা ভঁাজ। ইয়াৰ উপৰিও ভাঁজৰ দুয়োফালে থকা অংশক বাহু (Limbs) আৰু ভাঁজৰ মধ্যভাগক অক্ষীয় সমতল (Axial plane) বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: স্বাভাৱিক চ্যুতি (Normal Fault) আৰু বিপৰীত চ্যুতি (Reverse Fault) ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: স্বাভাৱিক চ্যুতি প্ৰধানকৈ ভূ-ত্বকৰ টান বা প্ৰসাৰণ বলৰ (Tensional force) ফলত সৃষ্টি হয়, য'ত এফালে থকা শিলাখণ্ড তললৈ খহি পৰে। আনহাতে, বিপৰীত চ্যুতি সংপীড়ন বা হেঁচা বলৰ (Compressional force) ফলত হয়, য'ত এটা শিলাখণ্ড আনটোৰ উপৰিভাগলৈ উঠি আহে।
প্ৰশ্ন ৫: পুঞ্জিত ক্ষয় (Mass Wasting) ৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ কি কি?
উত্তৰ: পুঞ্জিত ক্ষয় প্ৰধানকৈ মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ফলত ঘটে। ইয়াৰ বাবে প্ৰধান কাৰকসমূহ হ'ল: পাহাৰৰ থিয় ঢাল, ঢালত পানীৰ অতিৰিক্ত মাত্ৰা, শিলাখণ্ডৰ দুৰ্বলতা, উদ্ভিদৰ অভাৱ, মানুহৰ অনিয়ন্ত্ৰিত খিলন-খনন কাম-কাজ আৰু ভূমিস্খলন বা ভূমিকম্পৰ দৰে আকস্মিক কঁপনি।
প্ৰশ্ন ৬: অৱক্ষয় (Erosion) আৰু বিচূৰ্ণীভৱন (Weathering) ৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।
উত্তৰ: বিচূৰ্ণীভৱন হৈছে শিলাখণ্ড নিজৰ স্থানতে থকা অৱস্থাতে ভৌতিক বা ৰাসায়নিকভাৱে ভাঙি-ছিঙি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হোৱা স্থানিক প্ৰক্ৰিয়া। কিন্তু ক্ষয়ীভৱন বা অৱক্ষয় হৈছে এক গতিশীল প্ৰক্ৰিয়া, য’ত নদী, বতাহ বা হিমবাহৰ দ্বাৰা চূৰ্ণীকৃত পদাৰ্থ এঠাইৰ পৰা কাঢ়ি অন্য স্থানলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
প্ৰশ্ন ৭: ভূমিস্খলন প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ কি কি উপায় অৱলম্বন কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: ভূমিস্খলন ৰোধ কৰিবলৈ ঢালসমূহত প্ৰচুৰ গছ-গছনি ৰোপণ কৰিব লাগে, কাৰণ গছৰ চেৰেঙে মাটিক খামুচি ৰাখে। পাহাৰীয়া অঞ্চলত সঠিক জলনিৰ্গমন নলাৰ ব্যৱস্থা কৰা, সংৰক্ষক দেৱাল (Retaining wall) নিৰ্মাণ কৰা আৰু অত্য়াধিক থিয় ঢালত অপৰিকল্পিত নিৰ্মাণকাৰ্য বন্ধ কৰা প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৮: ভূমিকম্পৰ 'P' আৰু 'S' তৰংগৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: 'P' তৰংগ (Primary Wave) হ'ল অনুদৈৰ্ঘ্য তৰংগ, যি কঠিন, জুলীয়া আৰু গেছীয়— তিনিওটা মাধ্যমৰ মাজেৰে অতি দ্ৰুতবেগে গতি কৰিব পাৰে। আনহাতে 'S' তৰংগ (Secondary Wave) হ'ল অনুপ্ৰস্থ তৰংগ, যি কেৱল কঠিন মাধ্যমৰ মাজেৰেহে গতি কৰে আৰু ই 'P' তৰংগতকৈ ধীৰ গতিৰ।
প্ৰশ্ন ৯: আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণৰ মূল কাৰণসমূহ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰত অত্য়াধিক তাপ আৰু চাপৰ বাবে শিলা গলিত অৱস্থালৈ আহে। যেতিয়া টেকটনিক প্লেটৰ গতিবিধি বা আণৱিক ভাঙোনৰ ফলত ভূ-ত্বকত ফাট মেলে, তেতিয়া আভ্যন্তৰীণ মেগমাৰ সৈতে থকা গেছ আৰু বাষ্পৰ অত্যধিক চাপে ফাটটোৰে বাহিৰলৈ লাভা হিচাপে উদ্গীৰণ ঘটায়।
প্ৰশ্ন ১০: আগ্নেয় ভূ-আকৃতি (Volcanic Landforms) প্ৰধানকৈ কেই প্ৰকাৰৰ?
উত্তৰ: আগ্নেয়গিৰিৰ লাভা সঞ্চয় আৰু গঠনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বিভিন্ন ভূ-আকৃতিৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ভিতৰত মুখ্য হ'ল: লাভা শংকু (Volcanic Cone), আঘোণ উপত্যকা, বহল লাভা মালভূমি (Lava Plateau), জ্বালামুখী হ্ৰদ (Caldera বা Crater Lake) আৰু ব্যাথোলিথ, ডাইকৰ দৰে আভ্যন্তৰীণ আগ্নেয় শিলা ৰূপ।
প্ৰশ্ন ১১: ভূ-আকৃতিৰ বল (Geomorphic Forces) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ পৰিৱৰ্তন সাধি ভূ-অৱয়ব গঠন বা ৰূপান্তৰ কৰাত ভূমিকা লোৱা বৈজ্ঞানিক শক্তিবোৰকে ভূ-আকৃতিৰ বল বোলে। এই বলসমূহক মূলত দুটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ শক্তি (অন্তৰ্জাত বল) আৰু পৃষ্ঠীয় বায়ুমণ্ডলীয় শক্তি (বহিৰ্জাত বল)।
প্ৰশ্ন ১২: টেকটনিক প্লেটৰ গতিয়ে কেনেদৰে ভূ-অৱয়ব সলায়?
উত্তৰ: মহাদেশীয় আৰু সামুদ্ৰিক প্লেটবোৰ সংৰক্ষী, অপসাৰী বা অভিসাৰী সীৰমূৰত গতি কৰে। অভিসাৰী গতিৰ ফলত শিলাস্তৰ ভাঁজ হৈ পৰ্বত গঠিত হয়, অপসাৰী গতিৰ ফলত চ্যুতি বা ৰিফ্ট উপত্যকা গঠিত হয় আৰু ইয়াৰ ঘৰ্ষণৰ বাবেই ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: সমপ্ৰায় ভূমি (Peneplain) কি?
উত্তৰ: সুদীৰ্ঘ সময় ধৰি নদী বা অন্যান্য বহিৰ্জাত ক্ষয়কাৰী কাৰকৰ নিৰৱচ্ছিন্ন ক্ষয়কাৰ্যৰ ফলত এক উচ্চ পৰ্বতীয়া অঞ্চল ক্ষয় গৈ অবশেষত যি মৃদু ঢালযুক্ত প্ৰায়-সমতল ভূমিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়, তাকে ডেভিছীয় ভূ-চক্ৰ ধাৰণাত সমপ্ৰায় ভূমি বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১৪: ভূমিকম্পই সৃষ্টি কৰিব পৰা দুটা প্ৰধান ভৌগোলিক পৰিণাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ভূমিকম্পৰ ফলত ভূমি ফাট মেলা, ভূ-ত্বক স্খলন বা ভূমিস্খলন ঘটা, নদীৰ গতিপথ সলনি হোৱা আৰু ভূ-ভাগ ওপৰলৈ উঠা বা তললৈ বহি যোৱা দেখা যায়। তাৰোপৰি সামুদ্ৰিক ভূমিকম্পৰ ফলত ছুনামিৰ সৃষ্টি হৈ উপকূলীয় অঞ্চল ধ্বংস হয়।
প্ৰশ্ন ১৫: অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল কিয় ভূমিকম্পপ্ৰৱণ?
উত্তৰ: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল ভাৰতীয় প্লেট আৰু ইউৰেছীয় প্লেটৰ সংযোগস্থলত (অভিসাৰী সীমান্তত) অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও অঞ্চলটোত কেইবাটাও সক্ৰিয় চ্যুতি ৰেখা (যেনে: ডাউকী চ্যুতি) আছে। টেকটনিক ক্ৰিয়া আৰু কাষৰীয়া হিমালয় পৰ্বতমালাৰ ক্ৰমাগত হেঁচা-ঠেলাৰ বাবে ই অত্যন্ত ভূকম্পপ্ৰৱণ (Seismic Zone V)।
৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Long Answer Type) :
প্ৰশ্ন ১: ভূ-আকৃতিৰ বল (Geomorphic forces) বুলিলে কি বুজা? অন্তৰ্জাত (Endogenic) আৰু বহিৰ্জাত (Exogenic) বলৰ বিস্তৃত শ্ৰেণীবিভাগ আৰু সিহঁতৰ কাৰ্যৱালী আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৃথিৱী পৃষ্ঠভাগ সততে সলনি হৈ থাকে আৰু এই পৰিৱৰ্তনসমূহ পৰিচালনা কৰা শক্তিসমূহকেই ভৌগোলিক বা ভূ-আকৃতিৰ বল (Geomorphic forces) বোলা হয়। এই বলসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়:
১. অন্তৰ্জাত বল (Endogenic Forces): যিবোৰ বল পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ পৰা উৎপত্তি হয়, তাক অন্তৰ্জাত বল বোলে। ই প্ৰধানকৈ তেজষ্ক্ৰিয় পদাৰ্থৰ ভাঙোন আৰু অভ্যন্তৰীণ অতিৰিক্ত তাপৰ ফলত সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ কাৰ্য দুই প্ৰকাৰৰ—
আকস্মিক বল (Sudden Forces): ই খুবেই কম সময়ৰ ভিতৰত বৃহৎ পৰিৱৰ্তন আনে, যেনে— ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণ।
ধীৰ সঞ্চালন বল (Diastrophic Forces): ই অতি ধীৰগতিত কোটি কোটি বছৰ ধৰি কাম কৰে। ইয়াক পুনৰ ভূ-গঠনকাৰী (Epeirogenic) আৰু পৰ্বত-গঠনকাৰী (Orogenic) শক্তিত ভাগ কৰা হয়।
২. বহিৰ্জাত বল (Exogenic Forces): যিবোৰ বল বায়ুমণ্ডল আৰু সূৰ্যৰ শক্তিৰ সহায়ত পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত সক্ৰিয় হৈ থাকে, তাক বহিৰ্জাত বল বোলে। ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰক্ৰিয়াসমূহ হ’ল—
বিচূৰ্ণীভৱন (Weathering): শিলাখণ্ড স্থানিকভাৱে খহি ভাঙি যোৱা।
ক্ষয়ীভৱন আৰু পৰিবহন (Erosion and Transportation): নদী, বতাহ, হিমবাহ আৰু সাগৰৰ ঢৌৰ দ্বাৰা পদাৰ্থসমূহ এঠাইৰ পৰা কাঢ়ি নি আন এঠাইত সঞ্চয় কৰা।
চমুৱাই ক’বলৈ গ’লে, অন্তৰ্জাত বলে ভূ-পৃষ্ঠত নতুন উচ্চতা বা বৈচিত্ৰ্য নিৰ্মাণ কৰে (Constructive) আৰু বহিৰ্জাত বলে সেই উচ্চতাসমূহ ক্ষয় কৰি সমতল কৰাত (Destructive/Gradational) নিৰন্তৰ কাম কৰি থাকে।
প্ৰশ্ন ২: ভংগিলতা (Folding) আৰু চ্যুত কৰণ (Faulting) ৰ কাৰণ আৰু প্ৰকাৰভেদবোৰ চিত্ৰাত্মক ধাৰণাৰে ব্যাখ্যা কৰা। ভূ-অৱয়ব গঠনত সিহঁতৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: ভূ-ত্বকৰ শিলাস্তৰত সৃষ্টি হোৱা পাৰ্শ্বীয় হেঁচা আৰু প্ৰসাৰণৰ ফলত ভংগিলতা আৰু চ্যুত কৰণৰ সৃষ্টি হয়। ভূ-অৱয়ব পৰিৱৰ্তনত ইয়াৰ ভূমিকা অনস্বীকার্য।
ভংগিলতা (Folding): টেকটনিক চাপৰ বাবে কোমল শিলাস্তৰ ক্ৰমান্বয়ে মেৰ খাই বা ভাঁজ হৈ পৰে। ইয়াৰ কাৰণ হ'ল অভিসাৰী প্লেট সীমান্তৰ সংপীড়ন বল (Compressional Force)।
প্ৰকাৰভেদ: ভংগিলতা প্ৰধানকৈ সমমিত ভাঁজ (Symmetrical fold), অসমমিত ভাঁজ (Asymmetrical fold), একনতি ভাঁজ (Monoclinal fold), আৰু শায়িত ভাঁজ (Recumbent fold) আাদি শ্ৰেণীত বিভক্ত।
ভূ-অৱয়ব গঠনত ভূমিকা: বিশ্বৰ সুউচ্চ পৰ্বতমালা যেনে— হিমালয়, আল্পছ, এণ্ডিজ আদি ভংগিলতা প্ৰক্ৰিয়াৰেই ফল।
চ্যুতি বা চ্যুত কৰণ (Faulting): কঠিন শিলাস্তৰত অত্যাধিক টান (Tensional) বা সংপীড়ন বল পৰিলে শিলাস্তৰ ফাটি এফালে স্থানচ্যুত হয়।
প্ৰকাৰভেদ: প্ৰধান চ্যুতিসমূহ হ'ল— স্বাভাৱিক চ্যুতি (Normal fault), বিপৰীত চ্যুতি (Reverse fault), নতি-স্খলন চ্যুতি (Strike-slip fault)।
ভূ-অৱয়ব গঠনত ভূমিকা: চ্যুতিৰ ফলত স্তূপ পৰ্বত (Block Mountain, যেমন- ভাৰতৰ সাতপুরা) আৰু গ্ৰাবেন বা ৰিফ্ট উপত্যকা (Rift Valley, যেমন- আফ্ৰিকাৰ মহাফাট উপত্যকা) গঠন হয়।
প্ৰশ্ন ৩: পুঞ্জিত ক্ষয় (Mass wasting) কি? ভূমিস্খলনৰ (Landslide) কাৰণ, কুফল আৰু ভাৰতৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা বা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:পুঞ্জিত ক্ষয় (Mass Wasting): কোনো বহতীয়া মাধ্যম (যেনে নদী বা বতাহ) ৰ প্ৰত্যক্ষ সহায় নোলোৱাকৈ কেৱল মধ্যাকৰ্ষণ শক্তিৰ ফলত পাহাৰৰ ঢালেৰে মাটি, বোকা, শিলাখণ্ড তললৈ খহি অহা প্ৰক্ৰিয়াটোকে পুঞ্জিত ক্ষয় বোলে।
ভূমিস্খলনৰ কাৰণ আৰু কুফল: ভূমিস্খলন হ'ল পুঞ্জিত ক্ষয়ৰ এক দ্ৰুত আৰু ধ্বংসাত্মক ৰূপ। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহৰ ভিতৰত অবিৰাম বৰষুণ, অতি থিয় পাহাৰীয়া ঢাল, ভূমিকম্পৰ কঁপনি, গছ-গছনি কটা আৰু পাহাৰ কাটি অপৰিকল্পিত পথ বা গৃহ নিৰ্মাণ কৰা অন্যতম। ইয়াৰ ফলত ব্যৱসায়-বাণিজ্য ব্যাহত হয়, মানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৰ প্ৰাণহানি ঘটে, আৰু পথ বন্ধ হৈ পৰে।
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত ইয়াৰ প্ৰভাৱ: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল (বিশেষকৈ অসমৰ কাষৰীয়া পাহাৰীয়া জিলাসমূহ, অৰুণাচল প্ৰদেশ, মেঘালয় আৰু নাগালেণ্ড) ভৌগোলিকভাৱে নবীন পৰ্বতীয়া অঞ্চল আৰু অতি বৃষ্টিপাত প্ৰৱণ। বাৰিষা কালত হোৱা অতিবৃষ্টিয়ে পাহাৰৰ মাটি ঢিলা কৰি পেলায়। গুৱাহাটী মহানগৰীৰ পাহাৰসমূহত কাটি বসতি স্থাপন কৰাৰ ফলত প্ৰতি বছৰে ভূমিস্খলনত বহু লোকৰ মৃত্যু হয়। পাহাৰৰ স্খলিত মাটিয়ে নিজৰা আৰু নলা-নৰ্দমা বন্ধ কৰি দিয়ে, যাৰ ফলত ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ নগৰাঞ্চলত কৃত্ৰিম বানপানীৰ সৃষ্টি হয় আৰু পাহাৰীয়া যোগাযোগ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণৰূপে বিচ্ছিন্ন হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৪: ভূমিকম্পৰ উৎপত্তিৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি? ইয়াৰ ভৌগোলিক বিতৰণ (Distribution) আৰু মানৱ সমাজত পৰা প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভূ-ত্বকৰ অভ্যন্তৰত সঞ্চিত হৈ থকা শক্তি হঠাৎ মুক্ত হ'লে সৃষ্টি হোৱা তৰংগৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠ কপি উঠা প্ৰক্ৰিয়াটোকে ভূমিকম্প বোলে।
ভূমিকম্পৰ মূল কাৰণসমূহ:
১. প্ৰাকৃতিক কাৰণ: প্লেট টেকটনিক গতিবিধি (সংঘৰ্ষ বা অপসাৰণ), চ্যুতি ৰেখা বরাবর শিলাখণ্ডৰ স্থানচ্যুতি, আগ্নেয় মন্ত্ৰৰ উদ্গীৰণ, আৰু ভূ-অভ্যন্তৰত থকা গেছৰ চাপ।
২. মানৱসৃষ্ট কাৰণ: ডাঙৰ নদীবান্ধ নিৰ্মাণ (Reservoir Induced Seismicity), ভূ-গৰ্ভস্থ পাৰমাণৱিক বিস্ফোৰণ আৰু খনন কাৰ্য।
ভূমিকম্পৰ বিশ্বজুৰি ভৌগোলিক বিতৰণ:
পৃথিৱীৰ ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চলসমূহক মূলত তিনিটা প্ৰধান মণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে:
প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অগ্নিকংকণ (Circum-Pacific Belt): বিশ্বৰ প্ৰায় ৭০% ভূমিকম্প ইয়াতেই ঘটে (যেনে: জাপািন, চিলি, কেলিফৰ্নিয়া)।
মধ্য মহাদেশীয় মণ্ডল (Mid-Continental Belt): আল্পছ-হিমালয় অঞ্চল, য’ত ভাৰত, নেপাল আৰু ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চল অন্তৰ্ভুক্ত (প্ৰায় ২০% ভূমিকম্প)।
মধ্য মহাসাগৰীয় শৈলশিৰা মণ্ডল (Mid-Atlantic Ridge Belt)।
মানৱ সমাজত প্ৰভাৱ: ভূমিকম্পৰ প্ৰভাৱ অত্যন্ত ধ্বংসাত্মক। ই ঘৰ-বাৰী, পুল-প্ৰশাসন ধ্বংস কৰে, অগ্নিকাণ্ডৰ সৃষ্টি কৰে, খোৱাপানী আৰু বিদ্যুৎ যোগান ব্যাহত কৰে। সাগৰৰ তলত ভূমিকম্প হ’লে 'ছুনামি' নামৰ বৃহৎ সামুদ্ৰিক ঢৌ উঠি উপকূলীয় অঞ্চল ধ্বংসলীলা চলায়।
প্ৰশ্ন ৫: আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা গঠনাত্মক আৰু ধ্বংসাত্মক ফলাফলসমূহ বৰ্ণনা কৰা। বিশ্বৰ প্ৰধান আগ্নেয় অঞ্চলসমূহৰ বিতৰণ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰৰ গলিত লাভা, গেছ, ছাই আদি ভূ-ত্বকৰ ফাট বা মুখদিয়ে বাহিৰলৈ ওলাই অহা প্ৰক্ৰিয়াটোকে আগ্নেয়গিৰি উদ্গীৰণ বোলে। ইয়াৰ দুয়োটা ধ্বংসাত্মক আৰু গঠনাত্মক দিশ আছে।
১. ধ্বংসাত্মক ফলাফল:
তপ্ত লাভা, বিষাক্ত গেছ আৰু ছাইৰ বাবে মানুহ, প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ তাৎক্ষণিক মৃত্যু ঘটে।
বাসস্থান, কৃষিভূমি আৰু বনাঞ্চল ছাই আৰু লাভেৰে ঢাকি ধ্বংস হৈ পৰে।
বায়ুমণ্ডলত অতিৰিক্ত ছাই থুপ খাই বিমান যাতায়াতত বাধা দিয়ে আৰু কিছুসময়ৰ বাবে স্থানীয় জলবায়ু শীতল কৰি তোলে (Volcanic winter)।
২. গঠনাত্মক ফলাফল:
লাভা চেঁচা হৈ সৃষ্টি হোৱা বেছাল্ট শিলাৰ পৰা অতি উৰ্বৰ 'কলা মাটি' (Black soil) ৰ সৃষ্টি হয়, যি কৃষিকাৰ্যৰ বাবে উৎকৃষ্ট।
আগ্নেয় স্থানসমূহৰ পৰা বহুমূলীয়া খনিজ (যেনে হীৰা, সোণ, তাম, গন্ধক) উদ্ধাৰ কৰা হয়।
আগ্নেয় উপত্যকা আৰু উষ্ণ প্ৰশ্ৰৱণসমূহ পৰ্যটনৰ আকৰ্ষণীয় কেন্দ্ৰ হৈ পৰে।
লাভা সঞ্চয় হৈ নতুন দ্বীপ (যেনে: হাৱাই দ্বীপপুঞ্জ) আৰু সুউচ্চ মালভূমিৰ সৃষ্টি হয়।
বিশ্বৰ বিতৰণ:
বিশ্বৰ সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰিসমূহ প্ৰধানকৈ প্লেটৰ সীমান্তসমূহত কেন্দ্ৰীভূত। প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পাৰাপাৰে থকা প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় কংকণ (Ring of Fire) ত সৰ্বাধিক আগ্নেয়গিৰি অৱস্থিত (যেনে- ফু জিয়ামা, মাউণ্ট ক্ৰাকাতোৱা)। ইয়াৰ উপৰিও মধ্য ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চল (যেনে- মাউণ্ট ভেলুভিয়াছ, ইটালী) আৰু আইচলেণ্ডৰ মহাসাগৰীয় শৈলশিৰাত প্ৰচুৰ আগ্নেয়গিৰি দেখা যায়।
Very Short Answer Questions — 1 Mark Each
1. What is a landform?
Answer: A landform is a natural feature of the Earth's surface, such as a mountain, valley, plateau, plain, or basin, produced by geological processes.
2. What is meant by landform classification?
Answer: Landform classification is the systematic grouping of landforms according to their origin, structure, form, or the geomorphic processes responsible for their development.
3. What are geomorphic forces?
Answer: Geomorphic forces are natural forces that modify the Earth's surface and produce, alter, or destroy landforms.
4. What are endogenic forces?
Answer: Endogenic forces originate within the Earth and are mainly responsible for tectonic movements, folding, faulting, earthquakes, and volcanic activity.
5. What are exogenic forces?
Answer: Exogenic forces operate mainly at or near the Earth's surface and include weathering, erosion, transportation, deposition, and mass wasting.
6. What is folding?
Answer: Folding is the bending of originally layered rocks due to compressional tectonic forces, producing structures such as anticlines and synclines.
7. What is faulting?
Answer: Faulting is the fracturing of rocks accompanied by displacement of one block relative to another along a fracture surface called a fault.
8. What is erosion?
Answer: Erosion is the wearing away and removal of weathered or loose material from the Earth's surface by agents such as running water, wind, glaciers, waves, and groundwater.
9. What is mass wasting?
Answer: Mass wasting is the downslope movement of soil, rock, or debris under the influence of gravity, with little or no assistance from a transporting medium.
10. What is a landslide?
Answer: A landslide is a rapid downslope movement of soil, rock, or debris under gravity, commonly occurring on unstable or steep slopes.
11. What is an earthquake?
Answer: An earthquake is the sudden shaking of the Earth's surface caused mainly by the rapid release of stored energy within the Earth's crust or upper mantle.
12. What is a volcano?
Answer: A volcano is an opening or vent in the Earth's crust through which magma, gases, and volcanic materials reach or erupt onto the surface.
13. Name two types of folds.
Answer: Two major types of folds are anticlines and synclines.
14. Name two major causes of earthquakes.
Answer: Major causes include sudden movement along faults and volcanic activity.
15. What is volcanic eruption?
Answer: A volcanic eruption is the discharge of magma, volcanic gases, ash, and other materials from a volcanic vent onto the Earth's surface or into the atmosphere.
B. Short Answer Questions — 2 Marks Each
1. Explain the basic classification of landforms.
Answer: Landforms may be classified according to their origin and the processes responsible for their formation. Major categories include tectonic or structural landforms, produced mainly by internal forces; erosional landforms, produced by removal of material; and depositional landforms, produced by the accumulation of transported sediments.
2. What is the role of geomorphic forces in landform development?
Answer: Geomorphic forces continuously modify the Earth's surface. Endogenic forces create major relief through tectonic movements, folding, faulting, earthquakes, and volcanism. Exogenic processes subsequently wear down, transport, and deposit materials. The interaction between these forces produces and continuously reshapes mountains, valleys, plains, plateaus, and other landforms.
3. Distinguish between endogenic and exogenic forces.
Answer: Endogenic forces originate from the Earth's interior and generally construct or deform the crust. Examples include folding, faulting, earthquakes, and volcanism. Exogenic forces operate mainly at the surface and tend to lower or modify relief through weathering, erosion, transportation, deposition, and mass wasting. Both work together in landscape development.
4. What is the relationship between geomorphic processes and landform development?
Answer: Geomorphic processes are the mechanisms through which geomorphic forces modify the Earth's surface. Internal processes such as tectonic deformation and volcanism generate relief, while surface processes such as erosion and mass wasting modify that relief. Therefore, landforms represent the combined effects of constructional and denudational processes acting over time.
5. What is folding and how does it occur?
Answer: Folding occurs when originally approximately horizontal rock layers are bent by tectonic stress, particularly compression. Where rocks are sufficiently ductile and deform without breaking, they form folds. An upward arch is called an anticline, while a downward-curving fold is called a syncline. Folding contributes to mountain building.
6. What is faulting? Mention its significance in geomorphology.
Answer: Faulting involves the breaking of rocks and displacement of rock blocks along a fracture. It is commonly associated with tectonic stresses such as tension, compression, or shearing. Faulting can create escarpments, rift valleys, fault-block mountains, and other structural landforms and may also generate earthquakes when movement occurs suddenly.
7. What is erosion? Name its major geomorphic agents.
Answer: Erosion is the removal of surface material from one location by natural geomorphic agents. Major agents include running water, glaciers, wind, sea waves, and groundwater. Erosion reduces or modifies existing relief and, together with transportation and deposition, plays an important role in the development of valleys, gullies, cliffs, dunes, and other landforms.
8. What is mass wasting? How is it different from erosion?
Answer: Mass wasting is the downslope movement of rock, soil, or debris primarily under gravity. In contrast, erosion involves the removal and transportation of material by agents such as water, wind, ice, or waves. Mass wasting does not require a transporting medium. It commonly supplies loose material that can later be transported by erosional agents.
9. What are the principal causes of landslides?
Answer: Landslides may result from several factors, including steep slopes, intense or prolonged rainfall, earthquakes, weathering, erosion at the base of slopes, volcanic activity, and human modification of slopes. Removal of vegetation, road construction, excavation, and poorly planned land use can increase slope instability and make landslides more likely.
10. Explain the main causes of earthquakes.
Answer: Most earthquakes occur because of the sudden release of accumulated tectonic stress when rocks rupture or move along faults. Other earthquakes may be associated with volcanic activity. Human activities such as reservoir filling and certain forms of underground fluid injection can also induce earthquakes, although these are generally less common than tectonic earthquakes.
11. What are the major consequences of earthquakes?
Answer: Earthquakes can cause strong ground shaking, surface rupture, landslides, soil liquefaction, and structural damage. Underwater earthquakes may generate tsunamis. Their effects can therefore include loss of life, destruction of buildings and infrastructure, disruption of transport and communication, and significant changes to the local landscape.
12. Why are earthquakes unevenly distributed across the Earth?
Answer: Earthquakes are unevenly distributed because most occur along active tectonic plate boundaries where plates converge, diverge, or slide past one another. Major concentrations occur around the Pacific Ring of Fire, along mid-oceanic ridges, and in major collision zones such as the Himalayan region. Some earthquakes also occur within plate interiors.
13. What are the main causes of volcanic eruptions?
Answer: Volcanic eruptions occur when magma rises toward the surface because of buoyancy, tectonic processes, and pressure conditions within the Earth. As magma ascends, dissolved gases may expand and increase pressure. If the pressure exceeds the strength of surrounding rocks, magma and volcanic materials can escape through fractures or volcanic vents.
14. Mention the major consequences of volcanic eruptions.
Answer: Volcanic eruptions can produce lava flows, ash falls, pyroclastic materials, volcanic gases, lahars, and other hazards. They may destroy settlements, vegetation, agricultural land, and infrastructure. However, volcanism can also create new landforms and, over longer periods, contribute to fertile volcanic soils and the formation of mineral resources.
15. Describe the global distribution of volcanoes.
Answer: Active volcanoes are concentrated mainly along tectonically active zones. A major concentration occurs around the Pacific Ring of Fire, associated largely with subduction zones. Volcanoes are also found along divergent plate boundaries such as mid-oceanic ridges and at some intraplate hotspots. Their distribution therefore closely reflects the Earth's tectonic structure.
C. Long Answer Questions — 5 Marks Each
1. Explain landforms, their classification, and the role of geomorphic forces in landform development.
Answer: A landform is a naturally occurring feature of the Earth's surface that possesses a distinct form and origin. Mountains, plateaus, plains, valleys, basins, volcanic cones, and fault scarps are examples of landforms. Their development is controlled by the interaction of geological structure, geomorphic processes, climate, time, and relief.
Landforms can broadly be classified according to their origin and the processes responsible for their formation. Structural or tectonic landforms develop mainly through internal processes such as folding, faulting, and uplift. Volcanic landforms are produced by the accumulation or extrusion of volcanic materials. Erosional landforms result from the removal of material by water, wind, glaciers, waves, and other agents. Depositional landforms develop when transported materials accumulate in suitable locations.
The forces responsible for landform development are broadly divided into endogenic and exogenic forces. Endogenic forces originate within the Earth and include tectonic movements, folding, faulting, earthquakes, and volcanism. They generally create or modify large-scale relief. Exogenic forces operate at or near the surface and include erosion, transportation, deposition, and mass wasting. They tend to reduce and reshape existing relief.
Thus, the present landscape of the Earth is the result of continuous interaction between internal and external geomorphic forces.
2. Discuss endogenic and exogenic processes with reference to their contribution to landform development.
Answer: The Earth's surface is continuously modified by two broad groups of geomorphic processes: endogenic processes and exogenic processes. Their combined action is responsible for the development and transformation of landforms.
Endogenic processes originate from energy within the Earth. They include tectonic movements, folding, faulting, earthquakes, and volcanic activity. These processes can uplift, deform, fracture, or add material to the Earth's crust. Folding may produce large mountain structures, while faulting can create rift valleys, fault scarps, and block mountains. Volcanic activity forms cones, lava plateaus, volcanic islands, and other volcanic features. Earthquakes may suddenly alter the surface and trigger secondary processes such as landslides.
Exogenic processes operate primarily at or near the Earth's surface. They include weathering, erosion, transportation, deposition, and mass wasting. Running water cuts valleys and removes sediment; wind modifies exposed surfaces and transports fine particles; glaciers erode and reshape mountainous terrain; waves modify coastlines. Mass wasting moves soil and rock downslope under gravity.
Endogenic processes are often described as constructive or relief-generating, whereas exogenic processes are largely denudational or relief-modifying. However, neither group acts independently. Uplift created by internal forces increases relief, which may intensify erosion and mass wasting. Therefore, the Earth's landscape represents a dynamic balance between processes operating from within and those acting at the surface.
3. Explain folding and faulting and describe their geomorphic significance.
Answer: Folding and faulting are important tectonic processes produced by stresses acting on rocks within the Earth's crust. They are significant because they deform the crust and contribute to the development of major structural landforms.
Folding occurs when rock layers undergo deformation and bend rather than break. It is particularly associated with compressional forces, commonly in regions where tectonic plates converge. An upward-arching fold is called an anticline, while a downward-curving fold is called a syncline. Repeated or large-scale folding can contribute to the formation of folded mountain systems.
Faulting occurs when rocks fracture and there is displacement along the fracture. The movement may result from tension, compression, or shearing. Depending on the direction of movement, faults may be classified into normal, reverse or thrust, and strike-slip types. Faulting can produce fault scarps, rift valleys, block mountains, and other structural features.
Both processes have considerable geomorphic importance. They establish differences in elevation and influence drainage patterns, slope characteristics, and the subsequent action of erosion. Sudden movement along faults can also generate earthquakes, which may trigger landslides and other surface changes.
Thus, folding and faulting are not merely structural geological phenomena; they play an important role in shaping the Earth's relief and controlling later geomorphic processes.
4. Describe erosion, mass wasting, and landslides as important processes of landscape development.
Answer: Erosion and mass wasting are important exogenic processes that modify the Earth's surface. They contribute to the wearing down of slopes, removal of materials, and redistribution of sediments.
Erosion refers to the removal and transportation of surface materials by natural agents such as running water, glaciers, wind, waves, and groundwater. Running water can form gullies and valleys, while glaciers can carve mountainous landscapes. Wind is particularly effective in dry and sparsely vegetated regions, and waves continuously modify coastal landforms. Erosion is closely connected with transportation and deposition.
Mass wasting is the downslope movement of soil, rock, or debris under the direct influence of gravity. It includes different forms of movement, ranging from relatively slow processes such as soil creep to rapid events such as landslides and debris flows. Water content, slope angle, rock structure, vegetation, weathering, and external disturbances influence slope stability.
A landslide is a relatively rapid form of mass movement in which rock, soil, or debris moves downslope. Heavy rainfall, earthquakes, volcanic activity, erosion of slope bases, weathering, and human activities such as road cutting can contribute to landslide occurrence.
These processes are important in landscape evolution because they transfer material from higher elevations toward lower areas. They continuously modify slopes and provide sediments for rivers, lakes, floodplains, and other depositional environments.
5. Discuss earthquakes and volcanic eruptions with reference to their causes, consequences, and distribution.
Answer: Earthquakes and volcanic eruptions are major manifestations of Earth's internal geological activity and are closely related to tectonic processes.
An earthquake occurs when accumulated energy within the Earth is suddenly released, most commonly through rupture and displacement along a fault. Earthquakes may also be associated with volcanic activity. Their effects include ground shaking, surface rupture, landslides, soil liquefaction, structural damage, and, in the case of undersea earthquakes, tsunamis. Earthquakes are concentrated mainly along active plate boundaries. Major zones include the Pacific Ring of Fire, mid-oceanic ridges, and continental collision regions such as the Himalayan belt.
A volcanic eruption occurs when magma, gases, ash, and other volcanic materials escape through a vent or opening in the Earth's crust. Eruptions may produce lava flows, ash, pyroclastic materials, volcanic gases, and lahars. They can destroy settlements and infrastructure and affect agriculture and ecosystems. At the same time, volcanic activity contributes to the formation of new landforms and, over geological time, can produce fertile volcanic soils.
Volcanoes are also unevenly distributed. Many active volcanoes occur along convergent plate boundaries, especially subduction zones, while others occur along divergent boundaries and above certain mantle hotspots.
Thus, earthquakes and volcanism demonstrate the continuing activity of the Earth's interior and play an important role in both natural hazards and long-term landform development.