পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Summary) :

​এই পাঠ্যক্ৰমটোৱে সমসাময়িক ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ গাঁথনিগত সংস্কাৰ আৰু ইয়াৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইয়াত 'সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ' (GST) ৰ দৰে একক অপ্ৰত্যক্ষ কৰ আৰু বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণৰ বাবে 'প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা'ৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা হৈছে। 'প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ' (DBT) আৰু 'JAM ত্ৰিমূৰ্তি'ৰ ব্যৱহাৰে চৰকাৰী সাহায্য বিতৰণত কেনেকৈ স্বচ্ছতা আনিছে, সেই বিষয়ে ইয়াত উল্লেখ আছে। ইয়াৰ উপৰি, অৰ্থনৈতিক বিকাশ খৰতকীয়া কৰিবলৈ ভূমি অধিগ্ৰহণ, শ্ৰম আইন আৰু বেংক খণ্ডৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংস্কাৰসমূহৰ প্ৰয়োজনীয়তা দৰ্শাইছে। শেষত, দেশৰ উৎপাদনশীলতা আৰু শ্ৰমিকৰ সামাজিক সুৰক্ষা বৃদ্ধিৰ বাবে অসংগঠিত খণ্ডক 'আনুষ্ঠানিককৰণ' (Formalizing) কৰাৰ পথত থকা জটিল প্ৰত্যাহ্বানসমূহ ইয়াত গভীৰভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (GST) ব্যৱস্থাটো আনুষ্ঠানিকভাৱে কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ২০১৭ চনৰ ১ জুলাই তাৰিখৰ পৰা সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত GST ব্যৱস্থাটো কাৰ্যকৰী কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) প্ৰক্ৰিয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: চৰকাৰী সাহায্য বা ৰাজসাহায্যৰ ধন কোনো মধ্যভোগী নোহোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ হিতাধিকাৰীৰ বেংক একাউণ্টলৈ প্ৰেৰণ কৰি স্বচ্ছতা বজায় ৰখাটোৱে ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।

প্ৰশ্ন ৩: বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ (Financial Inclusion) বুলিলে কি বুজি পোৱা যায়?

উত্তৰ: সমাজৰ আৰ্থিকভাৱে পিছপৰা আৰু নিম্ন উপাৰ্জনকাৰী শ্ৰেণীক সুলভ মূল্যত আনুষ্ঠানিক বেংকিং আৰু বিত্তীয় সেৱাৰ আওতালৈ অনা প্ৰক্ৰিয়াটোক বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: ‘প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা’ (PMJDY) আঁচনিখন আনুষ্ঠানিকভাৱে কেতিয়া ঘোষণা কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ২০১৪ চনৰ ২৮ আগষ্ট তাৰিখে ভাৰত চৰকাৰে এই বৃহৎ বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ আঁচনিখন শুভাৰম্ভ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ ‘আনুষ্ঠানিককৰণ’ (Formalizing) মানে কি?

উত্তৰ: অসংগঠিত খণ্ডৰ ব্যৱসায় আৰু শ্ৰমিকসকলক চৰকাৰী পঞ্জীয়ন, আইনী সুৰক্ষা আৰু কৰ ব্যৱস্থাৰ অধীনলৈ আনি অৰ্থনীতিৰ মূল সুঁতিৰ সৈতে সংযোগ কৰা কাৰ্যই হৈছে আনুষ্ঠানিককৰণ।

প্ৰশ্ন ৬: অৰ্থনীতিত ‘শ্ৰম আইন সংস্কাৰ’ৰ এটা প্ৰধান লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: পুৰণি আৰু জটিল শ্ৰম আইনসমূহ সৰলীকৃত কৰি উদ্যোগসমূহৰ বাবে ব্যৱসায়িক অনুকূল পৰিৱেশ গঢ়ি তোলা আৰু শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা।

প্ৰশ্ন ৭: ভূমি অধিগ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত থকা এটা ডাঙৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰত্যাহ্বান কি?

উত্তৰ: উদ্যোগ বা আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ বাবে ভূমি অধিগ্ৰহণ কৰোঁতে উপযুক্ত ক্ষতিপূৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰা আৰু থলুৱা লোকৰ সংস্থাপন নিশ্চিত কৰা।

প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতত বেংক খণ্ডৰ সংস্কাৰৰ বাবে গঠিত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ কমিটিৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: নৰসিংহম কমিটি (Narasimham Committee)।

প্ৰশ্ন ৯: GST পৰিষদৰ (GST Council) অধ্যক্ষ কোন?

উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী হ’ল GST পৰিষদৰ পদেন অধ্যক্ষ।

প্ৰশ্ন ১০: জন ধন যোজনাত যোগ কৰা এটা অন্যতম বিত্তীয় সুবিধা কি?

উত্তৰ: শূন্য জমা (Zero Balance) একাউণ্ট খুলিব পৰা সুবিধাৰ লগতে গ্ৰাহকক বিনামূলীয়া ‘RuPay’ ডেবিট কাৰ্ড আৰু দুৰ্ঘটনা বীমাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১১: অনুৎপাদক সম্পদ (NPA) কোনটো খণ্ডৰ সংস্কাৰৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত?

উত্তৰ: বেংক খণ্ডৰ সংস্কাৰৰ (Banking Sector Reforms) সৈতে জড়িত।

প্ৰশ্ন ১২: DBT ব্যৱস্থাত নাগৰিকৰ পৰিচয় নিশ্চিত কৰিবলৈ কোনটো কাৰিকৰী পৰিচয় পত্ৰ আটাইতকৈ বেছি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰ: ১২ টা সংখ্যাৰ ‘আধাৰ’ (Aadhaar) কাৰ্ড।

প্ৰশ্ন ১৩: JAM ত্ৰিমূৰ্তি (JAM Trinity) ধাৰণাটোৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?

উত্তৰ: Jan Dhan (জন ধন), Aadhaar (আধাৰ), আৰু Mobile (মোবাইল)।

প্ৰশ্ন ১৪: বৰ্তমান ভাৰতত চলি থকা কেন্দ্ৰীয় GST ক কি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: CGST (Central Goods and Services Tax)।

প্ৰশ্ন ১৫: অসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: কোনো চৰকাৰী পঞ্জীয়ন নোহোৱাকৈ ৰাস্তাৰ কাষত কৰা পথৰুৱা ব্যৱসায়ী বা দিনহ হাজিৰা কৰা শ্ৰমিক।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (GST) ক কিয় এক 'অপ্ৰত্যক্ষ একীকৃত কৰ' বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: GST য়ে পূৰ্বৰ বহুস্তৰীয় কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক অপ্ৰত্যক্ষ কৰসমূহ (যেনে- ভেট, আবকাৰী শুল্ক, প্ৰৱেশ কৰ আদি) বিলুপ্ত কৰি সমগ্ৰ দেশতে "এক দেশ, এক কৰ" ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিলে। সেইবাবে ইয়াক একীকৃত কৰ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) ব্যৱস্থাই চৰকাৰী কোষাগাৰৰ অপচয় কেনেকৈ ৰোধ কৰে?

উত্তৰ: DBT ব্যৱস্থাই ভুৱা বা বেনামী হিতাধিকাৰীক তালিকাৰ পৰা আঁতৰাই পেলায়। ধনখিনি পোনপটীয়াকৈ প্ৰকৃত হিতাধিকাৰীৰ একাউণ্টলৈ যোৱাৰ বাবে মাজভাগত হোৱা ক'লা ধনৰ লেনদেন আৰু লিক বা অপচয় সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ হয়।

প্ৰশ্ন ৩: বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণৰ দুটা প্ৰধান গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• ই গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ দৰিদ্ৰ লোকসকলক সুদখোৰ মহাজনৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰি আনুষ্ঠানিক ঋণ প্ৰদান কৰে।

• ই সৰু সৰু সঞ্চয়ক একগোট কৰি দেশৰ মূলধন গঠন প্ৰক্ৰিয়াত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: জন ধন যোজনাই ভাৰতৰ বেংকিং ইতিহাসত কেনেকৈ এক অভিলেখ সৃষ্টি কৰিছিল?

উত্তৰ: এই আঁচনিৰ অধীনত অতি কম সময়ৰ ভিতৰত কোটি কোটি বেংক একাউণ্ট খোলা হৈছিল, যিয়ে বেংকিং সেৱাৰ পৰা বঞ্চিত হৈ থকা ভাৰতৰ এক বৃহৎ জনসংখ্যাক আনুষ্ঠানিক অৰ্থনীতিৰ আওতালৈ আনি বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ অভিযান হিচাপে পৰিগণিত হয়।

প্ৰশ্ন ৫: অৰ্থনীতি আনুষ্ঠানিককৰণৰ দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান কি কি?

উত্তৰ:

• ক্ষুদ্র আৰু মজলীয়া উদ্যোগসমূহৰ বাবে চৰকাৰী নীতি-নিয়ম আৰু কৰৰ বোজা বহন কৰাটো ব্যয়বহুল হয়।

• ভাৰতৰ শ্ৰমিক শক্তিৰ এক বৃহৎ অংশ অশিক্ষিত বা অদক্ষ হোৱাৰ বাবে আইনী চুক্তিৰ আওতালৈ অহাত অসুবিধা পায়।

প্ৰশ্ন ৬: ভূমি অধিগ্ৰহণ আইনৰ সংস্কাৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে কিয় জৰুৰী?

উত্তৰ: ঔদ্যোগিকীকৰণ, ঘাইপথ নিৰ্মাণ আৰু স্মাৰ্ট চিটি আদি প্ৰকল্পসমূহৰ দ্ৰুত ৰূপায়ণৰ বাবে সহজলভ্য ভূমিৰ প্ৰয়োজন। পুৰণি আইনী মেৰপেচ দূৰ কৰি সংস্কাৰ আনিলে বিনিয়োগকাৰী আকৰ্ষিত হয় আৰু উন্নয়ন খৰতকীয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতত শ্ৰম আইন সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয় দেখা দিছে?

উত্তৰ: ভাৰতত পূৰ্বতে থকা অলেখ আৰু জটিল শ্ৰম আইনসমূহে উদ্যোগ স্থাপনত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। সংস্কাৰৰ জৰিয়তে এই আইনসমূহ সহজ কৰিলে ব্যৱসায় কৰা সহজ হয় (Ease of Doing Business) আৰু একে সময়তে শ্ৰমিকৰ সামাজিক সুৰক্ষাও নিশ্চিত কৰিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ৮: বেংক খণ্ডৰ সংস্কাৰে দেশৰ বিত্তীয় সুস্থিৰতা কেনেকৈ বৃদ্ধি কৰে?

উত্তৰ: বেংক সংস্কাৰৰ জৰিয়তে বেংকসমূহৰ মূলধনৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰা হয়, ঋণ প্ৰদান প্ৰক্ৰিয়া কঠোৰ কৰা হয় আৰু প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত বেংক দেউলীয়া হোৱাৰ সম্ভাৱনা কমে আৰু গ্ৰাহকৰ আস্থা অটুট থাকে।

প্ৰশ্ন ৯: ৰাজকোষীয় যুক্ত ফেডাৰেলিজম (Fiscal Federalism) ত GST ৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: GST ৰূপায়ণৰ বাবে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰে যুটীয়াভাৱে 'GST পৰিষদ' গঠন কৰিছে। ইয়াত যিকোনো সিদ্ধান্ত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ সহমতত লোৱা হয়, যিয়ে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাক অধিক শক্তিশালী কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: অৰ্থনীতি আনুষ্ঠানিক হ'লে চৰকাৰৰ কি লাভ হয়?

উত্তৰ: অৰ্থনীতি আনুষ্ঠানিক হ'লে চৰকাৰৰ কৰ সংগ্ৰহৰ পৰিসৰ (Tax Base) বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰৰ ৰাজহ বৃদ্ধি হয়, যাৰ দ্বাৰা শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ দৰে কল্যাণমূলক কামত অধিক পুঁজি বিনিয়োগ কৰিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ১১: ডিজিটেল সাক্ষৰতা অবিহনে বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ কিয় সম্ভৱ নহয়?

উত্তৰ: আধুনিক বিত্তীয় সেৱাসমূহ (যেনে- মোবাইল বেংকিং, UPI, এটিএম) ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ নূন্যতম ডিজিটেল জ্ঞানৰ প্ৰয়োজন। গতিকে গ্ৰাম্য ৰাইজক ডিজিটেলভাৱে শিক্ষিত নকৰিলে বেংক একাউণ্টবোৰ নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰি থাকিব।

প্ৰশ্ন ১২: বেংক খণ্ডৰ সংস্কাৰত ‘ইনচলভেন্সী এণ্ড বেংকৰাপ্টচি ক’ড’ (IBC, 2016) ৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: IBC আইনখনৰ জৰিয়তে ঋণ পৰিশোধ নকৰা বা দেউলীয়া হোৱা ডাঙৰ কোম্পানীসমূহৰ বিবাদবোৰ অতি দ্ৰুতগতিত সমাধান কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত বেংকসমূহে তেওঁলোকৰ আবদ্ধ হৈ থকা ঋণৰ ধন সোনকালে ঘূৰাই পাবলৈ সক্ষম হৈছে।

প্ৰশ্ন ১৩: অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ বাবে আনুষ্ঠানিককৰণৰ লাভসমূহ কি কি?

উত্তৰ: অসংগঠিত শ্ৰমিকে আনুষ্ঠানিক খণ্ডত প্ৰৱেশ কৰিলে নিয়মীয়া মজুৰি, ভৱিষ্যত নিধি (PF), চিকিৎসা বীমা, পেঞ্চন আৰু নিৰ্ধাৰিত কৰ্ম ঘণ্টাৰ দৰে আইনী সুৰক্ষা লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: 'প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ' (DBT) ব্যৱস্থাই গ্ৰাম্য মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণত কেনেকৈ সহায় কৰিব পাৰে?

উত্তৰ: DBT য়ে সঠিক সময়ত সঠিক হিতাধিকাৰীক ধন প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত বজাৰত কৃত্ৰিম ধনৰ প্ৰবাহ বা ক'লা ধনৰ চলাচল বন্ধ হয়, যিয়ে গ্ৰাম্য বজাৰত সামগ্ৰীৰ অনিয়ন্ত্ৰিত মূল্যবৃদ্ধি ৰোধ কৰাত পৰোক্ষভাৱে সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: ভূমি পঞ্জীয়নৰ ডিজিটেলকৰণে (Digitalization of Land Records) ভূমি সংস্কাৰক কেনেকৈ গতি দিছে?

উত্তৰ: ভূমিৰ নথিপত্ৰ ডিজিটেল কৰাৰ ফলত মাটিৰ মালিকীস্বত্বক লৈ হোৱা প্ৰৱঞ্চনা আৰু গোচৰসমূহ বহুখিনি হ্ৰাস পাইছে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগ বা খেতিৰ বাবে মাটি ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা প্ৰক্ৰিয়াটো স্বচ্ছ আৰু দ্ৰুত হৈ পৰিছে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ (GST) প্ৰৱৰ্তনৰ ইতিবাচক প্ৰভাৱ আৰু ইয়াৰ সন্মুখত থকা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ২০১৭ চনৰ ১ জুলাই তাৰিখে সমগ্ৰ দেশতে একক অপ্ৰত্যক্ষ কৰ হিচাপে 'সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ' (GST) কাৰ্যকৰী কৰা হয়। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ বহুমুখী:

• ইতিবাচক প্ৰভাৱ: GST প্ৰৱৰ্তনে পূৰ্বৰ জটিল কৰ ব্যৱস্থাৰ অন্ত পেলাই "এক দেশ, এক বজাৰ, এক কৰ" ধাৰণাটো বাস্তৱায়িত কৰিলে। ইয়াৰ ফলত কৰৰ ওপৰত কৰ জাপি দিয়া ব্যৱস্থাটো (Cascading Effect) নোহোৱা হ’ল, যাৰ ফলত সামগ্ৰী পৰিবহন সহজ আৰু কম খৰচী হৈ পৰিল। ইয়াৰ উপৰি ব্যৱসায়িক লেনদেনসমূহ ডিজিটেল হোৱাৰ বাবে কৰ ফাঁকি হ্ৰাস পাইছে আৰু চৰকাৰৰ ৰাজহ সংগ্ৰহৰ পৰিমাণ লক্ষণীয়ভাৱে বৃদ্ধি পাইছে।

• সন্মুখত থকা প্ৰত্যাহ্বান: ইমান এক বৃহৎ কৰ সংস্কাৰৰ পিছতো কিছুমান ত্ৰুটি এতিয়াও জিলিকি আছে। বিশেষকৈ ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া ব্যৱসায়ীসকলৰ বাবে ইয়াৰ অনলাইন ৰিটাৰ্ন দাখিল প্ৰক্ৰিয়াটো আজিও যথেষ্ট জটিল। ইয়াৰ উপৰি পেট্ৰ’লিয়ামজাত সামগ্ৰী আৰু বিদ্যুৎ আজিও GST ৰ আওতাৰ বাহিৰত থকাৰ বাবে ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ সুফল লাভ কৰাত বাধাৰ সৃষ্টি হৈছে। কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত কৰৰ ভাগ-বতৰাক লৈ সময়ে সময়ে সৃষ্টি হোৱা মতানৈক্যও এক অন্যতম বিত্তীয় প্ৰত্যাহ্বান।

প্ৰশ্ন ২: 'প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা' (PMJDY) ই ভাৰতৰ গ্ৰাম্য বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ (Financial Inclusion) ত কেনেধৰণৰ বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছে? বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ২০১৪ চনৰ ২৮ আগষ্টত আৰম্ভ হোৱা 'প্ৰধানমন্ত্ৰী জন ধন যোজনা' কেৱল এটা বেংক একাউণ্ট খোলাৰ আঁচনিয়েই নহয়, বৰঞ্চ ই ভাৰতৰ বিত্তীয় ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ প্ৰক্ৰিয়া। গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত ইয়াৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• বেংকিং সেৱাৰ সম্প্ৰসাৰণ: এই আঁচনিৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ এক বৃহৎ জনসংখ্যা, যিসকল পূৰ্বে কোনোদিন বেংকৰ কাষ চপা নাছিল, তেওঁলোকক শূন্য জমা ধনৰ (Zero Balance) বিনিময়ত আনুষ্ঠানিক বেংকিং ব্যৱস্থাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হ’ল। ই গ্ৰাম্য সমাজত সঞ্চয়ৰ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি কৰিলে।

• মহাজনৰ শোষণৰ পৰা মুক্তি: গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ লোকসকলে জৰুৰী কালত স্থানীয় সুদখোৰ মহাজনৰ ওচৰত হাত পাতিবলগীয়া হৈছিল। জন ধন একাউণ্টৰ জৰিয়তে ওভাৰড্ৰাফ্ট (Overdraft) অৰ্থাৎ জমা ধন নথকা অৱস্থাতো ঋণ ল’ব পৰা সুবিধা আৰু ‘RuPay’ ডেবিট কাৰ্ডৰ ব্যৱহাৰে তেওঁলোকক বিত্তীয় সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিলে।

• ডিজিটেল লেনদেনৰ ভেটি: এই আঁচনিখনে গ্ৰাম্য ভাৰতত UPI আৰু ম’বাইল বেংকিং ব্যৱহাৰৰ এক শক্তিশালী পথ প্ৰশস্ত কৰিলে, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি ক্ৰমান্বয়ে নগদ ধনবিহীন বা ডিজিটেল লেনদেনৰ দিশলৈ ধাৱমান হৈছে।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) ব্যৱস্থা আৰু JAM ত্ৰিমূৰ্তি (JAM Trinity) ৰ মাজৰ সংযোগ ব্যাখ্যা কৰা। ই চৰকাৰী সাহায্য বিতৰণ প্ৰক্ৰিয়া কেনেকৈ স্বচ্ছ কৰিলে?

উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ লাভ হস্তান্তৰ (DBT) হৈছে চৰকাৰী কল্যাণমূলক আঁচনিৰ ধন পোনপটীয়াকৈ হিতাধিকাৰীৰ বেংক একাউণ্টলৈ পঠিওৱা এক প্ৰক্ৰিয়া। এই সমগ্ৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক সক্ৰিয় আৰু সফল কৰি তুলিছে ‘JAM ত্ৰিমূৰ্তি’ চমুকৈ জন ধন (J), আধাৰ (A) আৰু ম’বাইল (M) ৰ সংমিশ্ৰণে।

• সংযোগৰ ধাৰণা: ‘জন ধন’ একাউণ্টে প্ৰতিজন নাগৰিকক এটা বেংক একাউণ্ট প্ৰদান কৰিলে, ‘আধাৰ’ কাৰ্ডে হিতাধিকাৰীজনৰ সঠিক আৰু একক পৰিচয় নিশ্চিত কৰিলে (যাৰ ফলত ভুৱা বা বেনামী নাম কৰ্তন হ’ল) আৰু ‘ম’বাইল’ সংযোগে হিতাধিকাৰীজনক তেওঁৰ একাউণ্টলৈ ধন অহাৰ লগে লগে এছ.এম.এছ. (SMS) যোগে তথ্য লাভ কৰাত সহায় কৰিলে।

• স্বচ্ছতা আৰু দক্ষতা: অতীতত চৰকাৰী সাহাৰ্য্য বা ৰাজসাহায্যৰ ধন সাধাৰণ ৰাইজৰ হাতলৈ আহোঁতে মাজভাগত থকা মধ্যভোগী বা দালালৰ কবলত পৰি এক বুজন অংশ কৰ্তন হৈছিল। DBT আৰু JAM ৰ যুগলবন্দীয়ে এই সমগ্ৰ মধ্যভোগী শ্ৰেণীক ব্যৱস্থাটোৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰাই পেলালে। বৰ্তমান দিল্লী বা ৰাজ্যৰ ৰাজধানীৰ পৰা ওলোৱা এটকা পোনপটীয়াকৈ গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ জনসাধাৰণৰ একাউণ্টত সোমায়হি। ই চৰকাৰী পুজিৰ অপচয় ৰোধ কৰাৰ লগতে প্ৰশাসনৰ প্ৰতি সৰ্বসাধাৰণৰ বিশ্বাস দুগুণে বৃদ্ধি কৰিলে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতত ঔদ্যোগিক আৰু আন্তঃগাঁথনিমূলক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত 'ভূমি অধিগ্ৰহণ' আৰু 'শ্ৰম আইন'ৰ সংস্কাৰসমূহ কিয় আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে বিবেচিত হৈছে?

উত্তৰ: ভাৰতক এক বিশ্বজনীন উৎপাদন কেন্দ্ৰ (Global Manufacturing Hub) হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ হ’লে ভূমি আৰু শ্ৰম— এই দুয়োটা উৎপাদনৰ উপাদানৰ আধুনিকীকৰণ জৰুৰী। কিন্তু ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত এই দুই খণ্ডৰ সংস্কাৰ আটাইতকৈ স্পৰ্শকাতৰ আৰু প্ৰত্যাহ্বানমূলক:

• ভূমি অধিগ্ৰহণৰ প্ৰত্যাহ্বান: যিকোনো ডাঙৰ উদ্যোগ, ঘাইপথ বা ৰেল প্ৰকল্পৰ বাবে বিশাল পৰিমাণৰ ভূমিৰ প্ৰয়োজন। ভাৰতত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব অধিক হোৱাৰ বাবে কৃষিভূমি উদ্যোগলৈ ৰূপান্তৰ কৰোঁতে কৃষকসকলৰ তীব্ৰ প্ৰতিবাদৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়। উপযুক্ত ক্ষতিপূৰণ নিৰ্ধাৰণ, উচ্ছেদিত লোকৰ পুনৰ সংস্থাপন আৰু ঐতিহাসিকভাৱে চলি অহা মাটিৰ নথিপত্ৰৰ খেলিমেলিয়ে আইনী মেৰপেচৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত বহু বৃহৎ বিনিয়োগ প্ৰকল্প মাজপথতে থমকি ৰয়।

• শ্ৰম আইন সংস্কাৰৰ প্ৰত্যাহ্বান: ভাৰতত পূৰ্বতে থকা কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ পুৰণি শ্ৰম আইনসমূহ অত্যন্ত জটিল আছিল। বৰ্তমান চৰকাৰে এইসমূহক ৪ খন সৰল শ্ৰম সংহিতাত (Labor Codes) একত্ৰিত কৰাৰ চেষ্টা চলাইছে। ইয়াত প্ৰত্যাহ্বানটো হ’ল যে উদ্যোগসমূহক শ্ৰমিক নিযুক্তি আৰু ছাঁটাইৰ ক্ষেত্ৰত অধিক স্বাধীনতা দিলে ব্যৱসায় কৰা সহজ (Ease of Doing Business) হয় ঠিকেই, কিন্তু বিপৰীতে শ্ৰমিক সংগঠনসমূহে ইয়াক শ্ৰমিকৰ চাকৰিৰ নিৰাপত্তা আৰু অধিকাৰ খৰ্ব হোৱাৰ আশংকাত তীব্ৰ বিৰোধিতা কৰে। গতিকে উদ্যোগৰ বিকাশ আৰু শ্ৰমিকৰ সুৰক্ষাৰ মাজত এক সুস্থিৰ ভাৰসাম্য ৰখাটোৱেই ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ 'আনুষ্ঠানিককৰণ' (Formalizing) ৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি? অসংগঠিত খণ্ডক আনুষ্ঠানিক ৰূপ দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত থকা বাধাৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় শ্ৰমিক শক্তিৰ প্ৰায় ৮০-৮৫ শতাংশ লোকেই আজিও অসংগঠিত বা অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত (Informal Sector) নিয়োজিত হৈ আছে, য’ত কোনো পঞ্জীয়ন বা নিয়মিত কৰ ব্যৱস্থা নাই। এই ব্যৱস্থাক আনুষ্ঠানিককৰণ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ইয়াৰ অন্তৰালৰ বাধাসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

• আনুষ্ঠানিককৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা: অৰ্থনীতি আনুষ্ঠানিক হ’লে ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়সমূহ চৰকাৰী পঞ্জীয়নৰ অধীনলৈ আহে। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰৰ কৰ সংগ্ৰহৰ পৰিসৰ বাঢ়ে আৰু ৰাজহ বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ উপৰি আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলে সামাজিক সুৰক্ষা যেনে— পেঞ্চন, ভৱিষ্যত নিধি (PF) আৰু চিকিৎসা বীমা আদি লাভ কৰে। আটাইতকৈ ডাঙৰ কথাটো হ’ল, পঞ্জীৱদ্ধ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে বেংকৰ পৰা সহজ চৰ্তত কম সুতত ঋণ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়, যিয়ে উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণত সহায় কৰে।

• পথত থকা মূল বাধাসমূহ: ইয়াৰ প্ৰধান বাধাটো হ’ল ভাৰতৰ লাখ লাখ ক্ষুদ্ৰ আৰু কুটিৰ উদ্যোগৰ আইনী তথা কাৰিকৰী জ্ঞানৰ অভাৱ। চৰকাৰী নিয়ম-নীতি পালন কৰা আৰু কৰ ব্যৱস্থাৰ (যেনে GST) নথিপত্ৰ ৰখাটো এই সৰু ব্যৱসায়ীসকলৰ বাবে অতি অতিৰিক্ত ব্যয়বহুল হৈ পৰে। বহু ক্ষেত্ৰত ব্যৱসায়ীসকলে কৰ পৰিশোধ কৰাৰ ভয়ত বা চৰকাৰী বিষয়াৰ আমোলাতান্ত্ৰিক মেৰপেচৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ নিজকে অসংগঠিত কৰি ৰখাটোৱেই বেছি সুবিধাজনক বুলি ভাবিবলৈ বাধ্য হয়।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

1. What is GST?

Answer: GST (Goods and Services Tax) is a single indirect tax imposed on the supply of goods and services throughout India.

2. When was GST introduced in India?

Answer: GST was introduced on 1 July 2017.

3. What is the main objective of GST?

Answer:

Its main objective is to create a unified national market by replacing multiple indirect taxes.

4. What is Direct Benefit Transfer (DBT)?

Answer: DBT is a system through which government subsidies are transferred directly into beneficiaries' bank accounts.

5. Why was DBT introduced?

Answer: DBT was introduced to reduce corruption, leakages, and delays in subsidy distribution.

6. What is Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana (PMJDY)?

Answer: PMJDY is a financial inclusion scheme that provides every household with access to banking services.

7. What is financial inclusion?

Answer: Financial inclusion means providing affordable banking and financial services to all sections of society.

8. What is meant by land acquisition?

Answer: Land acquisition is the process by which the government acquires private land for public purposes.

9. What are labour law reforms?

Answer: Labour law reforms are changes made to labour regulations to improve employment and industrial relations.

10. What are banking sector reforms?

Answer: Banking sector reforms are measures taken to improve the efficiency and stability of banks.

11. What is the formal economy?

Answer: The formal economy consists of businesses registered with the government and following tax and legal regulations.

12. What is the informal economy?

Answer: The informal economy includes unregistered businesses that generally operate outside government regulations.

13. What is meant by formalization of the economy?

Answer: Formalization means bringing informal businesses into the official economy through registration and taxation.

14. Name one benefit of financial inclusion.

Answer: It improves access to banking services and promotes economic development.

15. Mention one advantage of GST.

Answer: GST removes the cascading effect of taxes and simplifies the tax system.

Part B: Short Answer Questions (2 Marks)

1. Explain GST.

Answer: Goods and Services Tax (GST) is a comprehensive indirect tax introduced in India on 1 July 2017. It replaced several central and state taxes with one uniform tax system, making taxation simpler and reducing tax evasion.

2. State two objectives of GST.

Answer: The objectives of GST are to establish a single national market and eliminate multiple indirect taxes. It also reduces the cascading effect of taxation and increases tax compliance.

3. What is Direct Benefit Transfer (DBT)? State its importance.

Answer: Direct Benefit Transfer is a system in which government subsidies are directly credited to beneficiaries' bank accounts. It ensures transparency, minimizes corruption, and enables faster delivery of benefits.

4. Explain the Jan Dhan Yojana.

Answer: Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana is a national financial inclusion programme launched in 2014. It aims to provide every family with access to banking facilities, savings accounts, insurance, and other financial services.

5. What is financial inclusion? Why is it important?

Answer: Financial inclusion means ensuring access to banking and financial services for all people. It promotes savings, supports economic growth, reduces poverty, and empowers weaker sections of society.

6. Explain land acquisition reforms.

Answer: Land acquisition reforms seek to make the acquisition process fair, transparent, and efficient. These reforms focus on proper compensation, rehabilitation of affected families, and speedy project implementation.

7. What are labour law reforms?

Answer: Labour law reforms simplify labour regulations to improve the business environment while protecting workers' rights. They encourage employment generation and improve industrial productivity.

8. Explain banking sector reforms.

Answer: Banking sector reforms include measures such as strengthening bank governance, reducing non-performing assets (NPAs), improving digital banking, and increasing financial stability for better economic growth.

9. What is formalization of the economy?

Answer: Formalization means encouraging businesses and workers to become part of the officially regulated economy. It improves tax collection, worker protection, and economic transparency.

10. Mention two challenges in formalizing the economy.

Answer: Major challenges include a large informal workforce and low awareness of legal procedures. Small businesses may also find registration and tax compliance difficult.

11. State two advantages of GST.

Answer: GST simplifies the tax system by replacing multiple taxes. It also reduces tax evasion and improves the ease of doing business across states.

12. Write two benefits of DBT.

Answer: DBT reduces leakage of government funds by transferring money directly to beneficiaries. It also improves transparency and ensures timely delivery of welfare benefits.

13. State two objectives of Jan Dhan Yojana.

Answer: The scheme aims to provide universal access to banking services and encourage financial inclusion. It also promotes savings, insurance, and digital financial transactions.

14. Why are banking reforms necessary?

Answer: Banking reforms improve the efficiency, profitability, and stability of banks. They strengthen financial institutions and help support sustainable economic development.

15. Explain the importance of key economic reforms in India.

Answer: Key reforms such as GST, DBT, Jan Dhan Yojana, labour reforms, and banking reforms improve governance, increase efficiency, promote transparency, encourage investment, and support long-term economic growth.

5 Important Long Questions And Answer :

Question 1. Explain the Goods and Services Tax (GST). Discuss its objectives and advantages. (5 Marks)

Answer The Goods and Services Tax (GST) is a comprehensive indirect tax introduced in India on 1 July 2017. It replaced several Central and State taxes such as VAT, Excise Duty, Service Tax, and Entry Tax with a single tax system. GST follows the "One Nation, One Tax" principle and is levied at every stage of the supply chain, while allowing input tax credit.

Objectives

• Create a unified national market.
• Remove cascading (tax-on-tax) effect.
• Simplify the tax structure.
• Increase tax compliance.
• Improve transparency in taxation.

Advantages

• Reduces multiple indirect taxes.
• Lowers the cost of doing business.
• Encourages interstate trade.
• Promotes digital tax administration.
• Increases government revenue through better compliance.

Conclusion

GST is one of India's most significant economic reforms. It has modernized the indirect tax system, improved tax collection, and contributed to a more integrated and efficient economy.

Question 2. What is Direct Benefit Transfer (DBT)? Explain its objectives, advantages, and limitations. (5 Marks)

Answer Direct Benefit Transfer (DBT) is a government programme under which subsidies, pensions, scholarships, and welfare benefits are directly transferred into the bank accounts of beneficiaries. It is linked with Aadhaar and bank accounts to ensure transparency.

Objectives

• Eliminate corruption and leakages.
• Ensure timely transfer of benefits.
• Improve transparency.
• Reduce administrative costs.
• Promote financial inclusion.

Advantages

• Direct transfer reduces middlemen.
• Faster delivery of government assistance.
• Better targeting of beneficiaries.
• Saves public funds.
• Encourages digital payments.

Limitations

• Lack of banking facilities in remote areas.
• Technical problems in Aadhaar authentication.
• Low digital literacy.
• Internet connectivity issues.

Conclusion

DBT has significantly improved the efficiency of welfare schemes and strengthened good governance by making public fund transfers more transparent and accountable.

Question 3. Explain Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana (PMJDY) and discuss its role in financial inclusion. (5 Marks)

Answer : Pradhan Mantri Jan Dhan Yojana (PMJDY) was launched on 28 August 2014 to provide universal access to banking facilities. It aims to bring every household into the formal financial system.

Main Features

• Zero-balance savings account.
• RuPay Debit Card.
• Accident insurance cover.
• Life insurance benefits.
• Direct Benefit Transfer facility.
• Overdraft facility for eligible account holders.

Role in Financial Inclusion

• Provides banking access to poor and rural people.
• Encourages saving habits.
• Supports digital financial transactions.
• Helps people receive government benefits directly.
• Reduces dependence on informal moneylenders.

Conclusion

PMJDY has become the foundation of financial inclusion in India. It has connected millions of citizens to the formal banking system and promoted inclusive economic development.

Question 4. Discuss the major reforms in land acquisition, labour laws, and the banking sector in India. (5 Marks)

Answer : India has introduced several reforms to improve economic growth and attract investment.

Land Acquisition Reforms

• Ensure fair compensation.
• Speed up infrastructure projects.
• Improve rehabilitation and resettlement.
• Increase transparency in land acquisition.

Labour Law Reforms

• Simplify labour regulations.
• Improve ease of doing business.
• Protect workers' rights.
• Encourage employment generation.

Banking Sector Reforms

• Reduce Non-Performing Assets (NPAs).
• Strengthen public sector banks.
• Promote digital banking.
• Improve corporate governance.
• Increase financial stability.

Importance : These reforms improve productivity, encourage investment, create employment opportunities, and strengthen India's economic system.

Conclusion : Land, labour, and banking reforms are essential structural reforms that support long-term economic development and improve the overall efficiency of the economy.

Question 5. Explain the challenges of formalization of the Indian economy. Suggest measures to overcome these challenges. (5 Marks)

Answer : Formalization of the economy means bringing workers and businesses into the legally registered and regulated sector where taxes are paid and labour laws are followed.

Challenges

• Large informal sector.
• Low awareness among small businesses.
• High compliance costs.
• Limited access to banking.
• Digital illiteracy.
• Complex registration procedures.
• Fear of taxation among small enterprises.

Measures

• Simplify business registration.
• Expand digital infrastructure.
• Increase financial literacy.
• Provide tax incentives to small firms.
• Strengthen skill development.
• Improve access to bank credit.
• Encourage digital payments.

Importance : A formal economy increases tax revenue, improves worker protection, enhances productivity, and strengthens economic growth.

Conclusion : Formalization is essential for sustainable and inclusive development. Government initiatives like GST, DBT, and Jan Dhan Yojana play an important role in accelerating this process.