প্রশ্নাৱলী :

১. কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ (CO2) ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন কি হ'ব?

উত্তৰ: কাৰ্বনৰ যোজক ইলেক্ট্ৰন ৪ টা আৰু অক্সিজেনৰ ৬ টা। কাৰ্বন ডাই অক্সাইড অণুত কাৰ্বন পৰমাণুৱে দুয়োটা অক্সিজেন পৰমাণুৰ লগত দুযোৰকৈ ইলেক্ট্ৰন ভাগ-বতৰা কৰি দুটা দ্বিবান্ধনি গঠন কৰে।

২. আঠোটা ছালফাৰ পৰমাণুৰে গঠিত এটা ছালফাৰ অণুৰ  ইলেক্ট্ৰন বিন্দু গঠন কি হ'ব? (ইঙ্গিত-আঠটাকৈ ছালফাৰ পৰমাণু এটা বলয় আকৃতিত আছে।)

উত্তৰ: ছালফাৰৰ পৰমাণু ক্ৰমাংক ১৬, গতিকে ইয়াৰ যোজক ইলেক্ট্ৰন ৬ টা। আঠোটা ছালফাৰ পৰমাণু এটা বলয় (Ring) আকৃতিত ইটোৱে সিটোৰ লগত এক বান্ধনিৰে যুক্ত হৈ থাকে।

প্রশ্নাৱলী :

১. পেন্টেনৰ বাবে কেইটা গঠন সমযোগী আঁকিব পাৰিবা ?

উত্তৰ: পেন্টেনৰ (C5H12) বাবে ৩ টা গঠন সমযোগী আঁকিব পাৰি:

1. 1. n-পেন্টেন: পোন শৃংখল।

   2. আইচ'পেন্টেন: এটা শাখা থকা শৃংখল।

   3. নিঅ'পেন্টেন: দুটা শাখা থকা শৃংখল।

২. কাৰ্বনৰ কোন দুটা ধৰ্মৰ বাবে আমি আমাৰ চাৰিওফালে অজস্ৰ কাৰ্বন-যৌগ পাওঁ?

উত্তৰ: কাৰ্বনৰ সেই বিশেষ ধৰ্ম দুটা হ'ল:

• 1. কেটিনেচন (Catenation): কাৰ্বনে নিজৰ মাজতে বান্ধনি সৃষ্টি কৰি দীঘল শৃংখল বা বলয় গঠন কৰিব পৰা ক্ষমতা।

  2. চতুৰ্যোজ্যতা (Tetra-valency): কাৰ্বনৰ যোজ্যতা চাৰি হোৱা বাবে ই আন চাৰিটা পৰমাণুৰ লগত সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰিব পাৰে।

৩. চাইক্ল'পেন্টেনৰ সংকেত আৰু ইলেক্ট্ৰনীয় বিন্দু গঠন লিখা।

উত্তৰ: চাইক্ল'পেন্টেনৰ আণৱিক সংকেত হ'ল । ইয়াৰ গঠনত ৫ টা কাৰ্বন পৰমাণু এটা বলয় আকৃতিত থাকে।

৪. তলৰ যৌগবোৰৰ গঠন আঁকি দেখুওৱা:

(i) ইথানয়িক এছিড (ii) ব্র'ম'পেন্টেন (iii) বিউটান'ন (iv) হেক্সানেল 

উত্তৰ:

ইথানয়িক এছিড: 

ব্ৰ'ম'পেন্টেন: 

বিউটান'ন:  

হেক্সানেল:  

*ব্ৰ'ম'পেন্টেনৰ সমযোগী সম্ভৱনে?

উত্তৰ: হয়, ব্ৰ'ম'পেন্টেনৰ সমযোগী সম্ভৱ। কাৰ্বন শৃংখলত ব্ৰ'মিন পৰমাণুটো বিভিন্ন স্থানত বহি বেলেগ বেলেগ সমযোগী গঠন কৰিব পাৰে।

৫. তলৰ যৌগবোৰৰ নাম লিখা:

(i) 

(ii) 

(iii)   

উত্তৰ:  (i)  ব্ৰ'ম'ইথেন।

(ii) মিথানেল (Formaldehyde)।

(iii)  ১-হেপটাইন (Heptyne)।

প্রশ্নাৱলী :

১. ইথানলক ইথানয়িক এচিডলৈ ৰূপান্তৰ কৰাটো কিয় এটা জাৰণ বিক্ৰিয়া?

উত্তৰ: এই বিক্ৰিয়াত ইথানলৰ অণুত এটা অক্সিজেন পৰমাণু যোগ হয় আৰু হাইড্ৰ'জেন আঁতৰি যায়। যিহেতু অক্সিজেন যোগ হোৱা বা হাইড্ৰ'জেন আঁতৰোৱা কাৰ্যই হ'ল জাৰণ, সেয়েহে ই এটা জাৰণ বিক্ৰিয়া।

২. লোহা জোৰা দিয়া সময়ত (welding) অক্সিজেন আৰু ইথাইন দহন কৰা হয়। ইথাইনৰ লগত বায়ু কিয় ব্যৱহাৰ কৰা নহয়?

উত্তৰ: বায়ুত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ সীমিত। বায়ু ব্যৱহাৰ কৰিলে ইথাইনৰ অসম্পূৰ্ণ দহন ঘটে, ফলত এলান্ধুযুক্ত শিখা উৎপন্ন হয় আৰু পৰ্যাপ্ত তাপ পোৱা নাযায়। কিন্তু বিশুদ্ধ অক্সিজেন ব্যৱহাৰ কৰিলে ইথাইনৰ সম্পূৰ্ণ দহন ঘটি অতি উচ্চ উষ্ণতাৰ শিখা উৎপন্ন হয়, যি লোহা গলাবলৈ প্ৰয়োজন।

প্রশ্নাৱলী :

১. পৰীক্ষাৰ সহায়ত এলক'হল আৰু কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ মাজৰ প্ৰভেদ কিদৰে দেখুৱাব পাৰি?

উত্তৰ: ছ'ডিয়াম হাইড্ৰ'জেন কাৰ্বনেট  পৰীক্ষা: কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ লগত  যোগ কৰিলে কাৰ্বন ডাই অক্সাইড গেছ উৎপন্ন হৈ বুদবুদনিৰ সৃষ্টি কৰে, কিন্তু এলক'হলে ইয়াৰ লগত কোনো বিক্ৰিয়া নকৰে।

২. জাৰক দ্ৰব্য কি?

উত্তৰ: যিবোৰ পদাৰ্থই অন্য পদাৰ্থক অক্সিজেন দিব পাৰে (অৰ্থাৎ জাৰিত কৰিব পাৰে), সেইবোৰক জাৰক দ্ৰব্য বোলে। যেনে— ক্ষাৰীয় পটাছিয়াম পাৰমেঙ্গানেট ।

প্রশ্নাৱলী :

১. অপমাৰ্জক ব্যৱহাৰ কৰি পানী কঠিন হয় নে নহয় ক'ব পাৰিবানে?

উত্তৰ: নোৱাৰি। কাৰণ অপমাৰ্জকে মৃদু পানী আৰু কঠিন পানী — দুয়োটাতে সমানে ফেন উৎপন্ন কৰে। ই কঠিন পানীত থকা কেলচিয়াম বা মেগনেচিয়াম আয়নৰ লগত কোনো অদ্ৰৱণীয় অধঃক্ষেপ সৃষ্টি নকৰে।

২. কাপোৰ ধুবলৈ মানুহে বিভিন্ন পদ্ধতি অবলম্বন কৰে। সাধাৰণতে চাবোন ঘঁহাৰ পিছত কাপোৰখন শিল এচলাত খুন্দিয়ায় বা ভৰিৰে গছকে, ব্ৰাশ কৰে নাইবা কাপোৰ ধোৱা যন্ত্ৰত (washing machine) ভৰাই জোকাৰি দিয়ে। কাপোৰ পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ কিয় জোকাৰিব লাগে?

উত্তৰ: চাবোনৰ অণুবোৰে মলি বা তেলৰ টোপালটোৰ চাৰিওফালে মাইছেল গঠন কৰে। এই মাইছেলবোৰ পানীত অবদ্ৰৱ (emulsion) হিচাপে ওলমি থাকে। কাপোৰখন জোকাৰিলে বা ব্ৰাছ কৰিলে এই মাইছেলৰ কেন্দ্ৰত আৱদ্ধ হৈ থকা মলি কাপোৰৰ পৰা সহজে এৰাই পানীলৈ গুচি আহে। সেইবাবে, কাপোৰ পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ জোকাৰিব লাগে I

অ নু শীল নী :

১. ইথেন (C2H6) অণু এটাত—

(a) ৬ টা সহযোজী বান্ধনি আছে।

(b) ৭ টা সহযোজী বান্ধনি আছে।

(c) ৮ টা সহযোজী বান্ধনি আছে।

(d) ৯ টা সহযোজী বান্ধনি আছে।

উত্তৰ: (b) ৭ টা সহযোজী বান্ধনি আছে। (ব্যাখ্যা: দুটা কাৰ্বনৰ মাজত ১ ডাল আৰু ৬ টা হাইড্ৰ’জেনৰ সৈতে ৬ ডাল, মুঠ ৭ ডাল বান্ধনি।)

২. চাৰিটা কাৰ্বনৰ যৌগ বিউটান’নত থকা কাৰ্যকৰী মূলক হ’ল—

(a) কাৰ্বক্সিলিক এছিড

(b) এলডিহাইড

(c) কিট’ন

(d) এলকহল

উত্তৰ: (c) কিট’ন।

৩. ৰন্ধনৰ সময়ত ব্যৱহৃত বৰ্তনৰ তলফালে (বাহিৰত) ক’লা পৰে কিয়নো—

(a) খাদ্য ভালদৰে নিসিজিল।

(b) ইন্ধন সম্পূৰ্ণৰূপে দহন নহয়।

(c) ইন্ধনটো সিক্ত।

(d) ইন্ধনটো সম্পূৰ্ণকৈ দহন হয়।

উত্তৰ: (b) ইন্ধন সম্পূৰ্ণৰূপে দহন নহয়।

ৰ উদাহৰণ লৈ সহযোজী বান্ধনিৰ স্বৰূপ (nature) ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: (ক্ল’ৰ’মিথেন) ত কাৰ্বনৰ চাৰিটা যোজক ইলেক্ট্ৰন থাকে। কাৰ্বনে ইয়াৰে তিনিটা ইলেক্ট্ৰন তিনিটা হাইড্ৰ’জেন পৰমাণুৰ লগত আৰু এটা ইলেক্ট্ৰন ক্ল’ৰিন পৰমাণুৰ লগত ভাগ-বতৰা কৰি সহযোজী বান্ধনি গঠন কৰে। যিহেতু ইয়াত ইলেক্ট্ৰনৰ আদান-প্ৰদান নহৈ কেৱল ভাগ-বতৰাহে হয়, সেয়েহে এই বান্ধনিবোৰ সহযোজী।

৫. তলত দিয়াবোৰৰ ইলেকট্ৰন বিন্দু গঠন লিখা—

(a) ইথানয়িক এছিড

উত্তৰ: 

(b) H2S

উত্তৰ: ছালফাৰৰ ৬ টা যোজক ইলেক্ট্ৰনৰ ২ টা ২ টা হাইড্ৰ’জেনৰ সৈতে ভাগ হয়।

(c) প্ৰপান’ন

উত্তৰ: 

(d) F2

উত্তৰ: দুটা ফ্ল’ৰিন পৰমাণুৰ মাজত এযোৰ ইলেক্ট্ৰনৰ ভাগ-বতৰা।

৬. সমগণীয় শ্ৰেণী কাক বোলে? উদাহৰণ দি বুজাই লিখা।

উত্তৰ: যি শ্ৰেণীৰ জৈৱ যৌগত একে কাৰ্যকৰী মূলক উপস্থিত থাকে আৰু যাৰ ওচৰা-উচৰি দুটা সদস্যৰ মাজত গোটৰ পাৰ্থক্য থাকে, তাকে সমগণীয় শ্ৰেণী বোলে। উদাহৰণ: এলক’হল শ্ৰেণী .

৭. ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইথানল আৰু ইথানয়িক এছিডৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

৮. পানীত চাবোন দিলে কিয় ফেন উঠে? বেলেগ দ্ৰাৱক যেনে ইথানলত ফেন উঠিবনে ?

উত্তৰ: চাবোনৰ অণুত জলস্নেহী আৰু জলবিকৰ্ষী দুটা মেৰু থাকে, যিয়ে পানীত মাইছেল গঠন কৰে আৰু ফেনৰ সৃষ্টি কৰে। ইথানলৰ দৰে দ্ৰাৱকত চাবোন দ্ৰৱীভূত হয় কিন্তু মাইছেল গঠন নকৰে, সেয়েহে তাত ফেন নুঠে।

৯. প্ৰায় সকলো ক্ষেত্ৰতে কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ যৌগ ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়। কিয়? 

উত্তৰ: কাৰ্বন আৰু ইয়াৰ যৌগসমূহ দহন কৰিলে প্ৰচুৰ পৰিমাণে তাপ আৰু পোহৰ শক্তি উৎপন্ন হয়। লগতে ইয়াৰ দহন নিয়ন্ত্ৰণ কৰা সহজ, সেয়েহে ইয়াক ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১০. কঠিন পানীত চাবোন ব্যৱহাৰ কৰিলে গেদ (scum) কিদৰে সৃষ্টি হয় ব্যাখ্যা কৰা। 

উত্তৰ: কঠিন পানীত কেলছিয়াম আৰু মেগনেছিয়াম লৱণ থাকে। চাবোনৰ অণুবোৰে এই লৱণবোৰৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰি পানীত অদ্ৰৱণীয় বগা অধঃক্ষেপ সৃষ্টি কৰে, ইয়াকে গেদ বা 'Scum' বোলে।

১১. নীলা আৰু ৰঙা লিটমাছ কাগজেৰে চাবোন পৰীক্ষা কৰিলে কি দেখিবা? 

উত্তৰ: চাবোন জলীয় দ্ৰৱত ক্ষাৰকীয় গুণ প্ৰদৰ্শন কৰে। সেয়েহে ই ৰঙা লিটমাছ কাগজক নীলা কৰিব, কিন্তু নীলা লিটমাছৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নঘটায়।

১২. হাইড্ৰ'জেনেশ্বন মানে কি? ইয়াৰ ঔদ্যোগিক প্ৰয়োগ লিখা।

উত্তৰ: নিকেল বা পেলাডিয়াম অনুঘটকৰ উপস্থিতিত অসংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনৰ লগত হাইড্ৰ'জেন যোগ কৰি সংপৃক্ত হাইড্ৰ'কাৰ্বনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোৱে হ’ল হাইড্ৰ'জেনেশ্বন। 

প্ৰয়োগ: উদ্ভিদজাত তেলৰ পৰা বনস্পতি ঘি উৎপাদন কৰিবলৈ ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

১৩. তলৰ কোনবিলাক হাইড্ৰ'কাৰ্বনে যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱায়?

উত্তৰ: অসংপৃক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন সমূহে যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱায়। ইয়াত  (প্ৰ'পিন) আৰু  (ইথাইন) এ যোগাত্মক বিক্ৰিয়া দেখুৱাব।

১৪. মাখন (butter) আৰু খোৱাতেলৰ (cooking oil) মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাব পৰা এটা পৰীক্ষা বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: মাখন হ'ল সংপৃক্ত চৰ্বি আৰু খোৱাতেল হ'ল অসংপৃক্ত। ব্ৰ’মিন পানীৰ সহায়ত ইয়াৰ পাৰ্থক্য কৰিব পাৰি।অসংপৃক্ত হোৱা বাবে খোৱাতেলে নিকেল বা পেলাডিয়াম অনুঘটকৰ উপস্থিতিত যোগাত্মক বিক্ৰিয়া (addition reaction) দেখুৱায় । যেতিয়া খোৱাতেলত কেইটোপালমান ৰঙা-মুগা বৰণৰ ব্ৰ’মিন পানী যোগ কৰা হয়, তেতিয়া তেলত থকা দ্বিবান্ধনিবোৰ ভাঙি ব্ৰ’মিনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে আৰু ব্ৰ’মিন পানীৰ ৰঙটো ৰঙহীন হৈ পৰে । কিন্তু মাখনত সংপৃক্ত ফেটি এছিড থকা বাবে ই ব্ৰ’মিনৰ সৈতে তেনে যোগাত্মক বিক্ৰিয়া নকৰে, ফলত ব্ৰ’মিন পানীৰ ৰঙটো একেই থাকে । এই পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে আমি সহজে বুজিব পাৰোঁ যে খোৱাতেল অসংপৃক্ত আৰু ই স্বাস্থ্যৰ বাবে অধিক উপযোগী ।

১৫. চাবোনৰ মলি আঁতৰোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া (cleaning action) ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ:বেছিভাগ মলি বা দাগ তেলীয়া প্ৰকৃতিৰ হয় আৰু তেল পানীত অদ্ৰৱণীয় I চাবোনৰ অণুবোৰ দীঘল শৃংখলযুক্ত কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ ছ’ডিয়াম বা পটাছিয়াম লৱণ I এই অণুবোৰৰ দুটা মেৰু থাকে: 

১. জলস্নেহী (Hydrophilic): এই আয়নীয় মেৰুটো পানীত দ্ৰৱণীয় I

২. জলবিকৰ্ষী (Hydrophobic): এই হাইড্ৰ’কাৰ্বন শৃংখলটো তেলত দ্ৰৱণীয় I

যেতিয়া চাবোন পানীত মিহলাই কাপোৰ ধোৱা হয়, তেতিয়া চাবোনৰ অণুবোৰে পানীৰ মাজত এক সমুচ্ছায় বা থুপ গঠন কৰে, যাক মাইছেল (Micelle) বোলে I মাইছেল গঠনৰ সময়ত অণুবোৰৰ জলবিকৰ্ষী নেজডাল কেন্দ্ৰৰ ফালে থাকে আৰু তেলীয়া মলিৰ টোপালটোক চাৰিওফালৰ পৰা আৱৰি ধৰে I আনহাতে, জলস্নেহী আয়নীয় মেৰুটো বাহিৰৰ পানীৰ ফালে মুখ কৰি থাকে Iএইদৰে মাইছেলবোৰে তেলীয়া মলিবোৰক কাপোৰৰ পৰা টানি পানীৰ মাজত ওলোমাই ৰাখে I মাইছেলবোৰ পানীত অবদ্ৰৱ (emulsion) হিচাপে থাকে আৰু ইহঁতৰ মাজত আয়ন-আয়ন বিকৰ্ষণ হোৱা বাবে মলিৰ কণাবোৰ পুনৰ কাপোৰত লাগি নধৰে I শেষত যেতিয়া কাপোৰখন জোকাৰি পৰিষ্কাৰ পানীৰে ধুই দিয়া হয়, তেতিয়া মাইছেলৰ সৈতে মলিবোৰ সহজতে আঁতৰি যায় আৰু কাপোৰখন পৰিষ্কাৰ হৈ পৰে I