পাঠৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠ্যক্ৰমত বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব গঠন, উষ্ণতাৰ বিতৰণ আৰু গোলকীয় বায়ু প্ৰৱাহৰ দৰে জলবায়ু বিজ্ঞানৰ মৌলিক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত বায়ুমণ্ডলীয় আৰ্দ্ৰতা, ঘনীভৱন আৰু বিভিন্ন অধঃক্ষেপণ প্ৰক্ৰিয়াৰ লগতে ক্ৰান্তীয় আৰু বহিঃ-ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ উৎপত্তি তথা বাতাগ্ৰ (Fronts) গঠনৰ বৈজ্ঞানিক দিশসমূহ প্ৰকাশ পাইছে। বিশেষকৈ কোপেন আৰু ট্ৰেৱাৰ্থাৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনৰ তুলনা, ৱাকাৰ দোলন আৰু এল-নিনোৰ দৰে গোলকীয় পৰিঘটনাসমূহে ভাৰতীয় মৌচুমী বায়ুৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱক ইয়াত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। শেষত, পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক কম্পিউটাৰাইজড্ বতৰ পূৰ্বানুমান পদ্ধতিৰ ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সামগ্ৰিক বতৰ বিজ্ঞানৰ ব্যৱহাৰিক জ্ঞান প্ৰদান কৰাই এই পাঠৰ মূল উদ্দেশ্য।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: বায়ুমণ্ডলৰ একেবাৰে তলৰ স্তৰটোত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পোৱাৰ স্বাভাৱিক হাৰক কি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: ট্ৰপ’স্ফীয়েৰ স্তৰত প্ৰতি কিলোমিটাৰ উচ্চতা বৃদ্ধিত প্ৰায় ৬.৫° চেলচিয়াছ হাৰত উষ্ণতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক ‘স্বাভাৱিক উষ্ণতা হ্ৰাসৰ হাৰ’ (Normal Lapse Rate) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনৰ ক্ষেত্ৰত ভ্লাদিমিৰ কোপেনে উদ্ভিদমণ্ডলক কিহৰ প্ৰধান সূচক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল? 

উত্তৰ: কোপেনে কোনো এটা অঞ্চলৰ উদ্ভিদমণ্ডলক সেই অঞ্চলৰ উষ্ণতা আৰু অধঃক্ষেপণ (বৃষ্টিপাত)ৰ সামগ্ৰিক প্ৰভাৱ প্ৰতিফলিত কৰা এক প্ৰাকৃতিক সূচক হিচাপে গণ্য কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: পৃথিৱীৰ আৱৰ্তন গতিৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা আৰু বতাহৰ দিশৰ পৰিৱৰ্তন ঘটোৱা কোণীয় বলটোক কি নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে? 

উত্তৰ: এই আৱৰ্তনজনিত বলটোক ফৰাচী বিজ্ঞানী গাস্পাৰ্ড-গুস্তাভ ডি কৰিঅ’লিছৰ নামানুসৰি ‘কৰিঅ’লিছ বল’ (Coriolis Force) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: বায়ুমণ্ডলত থকা জলীয় বাষ্প ঘনীভূত হৈ চকুৰে দেখা পোৱাকৈ ভূপৃষ্ঠৰ একেবাৰে কাষতে ওপঙি থকা জলকণাসমূহক কি বোলে? 

উত্তৰ: ভূপৃষ্ঠৰ স্পৰ্শত থকা বায়ুৰ উত্তাপ নিয়মাংকতকৈ তললৈ নামিলে সৃষ্টি হোৱা এই দৃশ্যমান জলকণাকুঁহলিক ‘কুঁৱলী’ (Fog) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো স্তৰত অ’জন গেছৰ সৰ্বাধিক ঘনত্ব পোৱা যায় আৰু ই আমাক কিহৰ পৰা ৰক্ষা কৰে? 

উত্তৰ: ষ্ট্ৰেট’স্ফীয়েৰ (Stratosphere) স্তৰত অ’জন গেছৰ ঘনত্ব আটাইতকৈ বেছি, যিয়ে সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays) শোষণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰভাগত য’ত আকাশ ফৰকাল থাকে আৰু বতাহ শান্ত হৈ থাকে, সেই বিশেষ অংশটোক কি বুলি নামকৰণ কৰা হৈছে? 

উত্তৰ: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ সেই শান্ত আৰু মেঘমুক্ত কেন্দ্ৰীয় বৃত্তাকাৰ অংশটোক ‘ঘূৰ্ণীবতাহৰ চকু’ (Eye of the Cyclone) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: বতাহৰ গতিপথ আৰু গতিবেগ জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বতৰ বিজ্ঞানৰ সঁজুলি দুটাৰ নাম কি কি? 

উত্তৰ: বতাহৰ দিশ জানিবলৈ ‘বাত-পতাকা’ (Wind Vane) আৰু গতিবেগ জুখিবলৈ ‘এনিম’মিটাৰ’ (Anemometer) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: উচ্চ বায়ুমণ্ডলত (বিশেষকৈ ট্ৰপ’পজৰ ওচৰত) ঠেক পৰিসৰৰ মাজেৰে অতি তীব্ৰবেগে প্ৰবাহিত হোৱা পশ্চিমীয়া বায়ু প্ৰৱাহক কি বোলে? 

উত্তৰ: এই সংকীর্ণ অৱবাহিকাৰ মাজেৰে সৰ্পিল গতিৰে বলা শক্তিশালী বায়ুপ্রবাহক ‘জেট প্ৰৱাহ’ (Jet Stream) বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ৯: যেতিয়া এটা শীতল আৰু এটা উষ্ণ বায়ুৰাশি পৰস্পৰৰ বিপৰীত দিশৰ পৰা আহি মুখামুখি হয়, তেতিয়া সিহঁতৰ মাজৰ পৃথকীকৰণ সীমাৰেখাটোক কি নামেৰে বুজোৱা হয়? 

উত্তৰ: দুটা বিপৰীত ধৰ্মী বায়ুৰাশিৰ মাজত গঢ়ি উঠা ঢালযুক্ত পৰিবৰ্তনশীল সীমাৰেখাটোক ‘বাতাদ্ৰ’ বা ‘বাতাগ্ৰ’ (Front) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১০: প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ বিষুৱীয় অঞ্চলৰ পূব অংশত (বিশেষকৈ পেৰু উপকূলত) অস্বাভাৱিকভাৱে গৰম পানীৰ সোঁতৰ আৱিৰ্ভাৱ হোৱা পৰিঘটনাটোক কি বোলে? 

উত্তৰ: সামুদ্ৰিক আৰু বায়ুমণ্ডলীয় কাৰকৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা এই সাময়িক উষ্ণ জলসোঁতক ‘এল-নিনো’ (El-Nino) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১১: বায়ুৰাশিৰ উৎপত্তিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় এক আদৰ্শ ভৌগোলিক অঞ্চল বা পৃষ্ঠভাগক বতৰ বিজ্ঞানৰ ভাষাত কি বোলা হয়?

উত্তৰ: যি বিশাল আৰু সমধৰ্মী পৃষ্ঠভাগৰ ওপৰত বায়ু দীৰ্ঘদিন ধৰি সুস্থিৰ হৈ থাকি নিজৰ বৈশিষ্ট্য লাভ কৰে, তাক ‘উৎস অঞ্চল’ (Source Region) বোলে।

প্ৰশ্ন ১২: ঘনীভৱন প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হ’বলৈ বায়ুৰ আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা কিমান শতাংশ হোৱাটো অপৰিহাৰ্য? 

উত্তৰ: বায়ু সম্পূৰ্ণৰূপে সংপৃক্ত হ’বলৈ আৰু ঘনীভৱন প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হ’বলৈ আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা ১০০% (শতাংশ) হোৱাটো প্ৰয়োজন।

প্ৰশ্ন ১৩: পৰম্পৰাগত বতৰ পূৰ্বানুমান পদ্ধতিত মূলতঃ কিহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বতৰৰ আগজাননী দিয়া হৈছিল? 

উত্তৰ: পৰম্পৰাগত পদ্ধতিত মূলতঃ বিভিন্ন স্থানৰ পৰা সংগ্ৰহিত বতৰৰ উপাদানসমূহৰ তথ্য তথা ‘বতৰ মানচিত্ৰ’ (Synoptic Weather Charts) বিশ্লেষণ কৰি পূৰ্বানুমান কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: ট্ৰেৱাৰ্থাৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজন পদ্ধতিটো মূলতঃ কাৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ এক সংশোধিত আৰু সৰলীকৃত ৰূপ আছিল?

উত্তৰ: জি.টি. ট্ৰেৱাৰ্থাৰ পদ্ধতিটো মূলতঃ ভ্লাদিমিৰ কোপেনে আগবঢ়োৱা পৰিসংখ্যাভিত্তিক জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনৰ এক উন্নত আৰু পৰিৱৰ্তিত ৰূপ আছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰস্থলত বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ অৱস্থা কেনেকুৱা হয় আৰু ইয়াৰ বতাহ কেনেকৈ প্ৰবাহিত হয়? 

উত্তৰ: প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰত ‘উচ্চ চাপ’ (High Pressure) বিৰাজ কৰে আৰু বতাহ কেন্দ্ৰৰ পৰা বহিৰ্মুখী হৈ ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত (উত্তৰ গোলাৰ্ধত) প্ৰবাহিত হয়।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব গঠনত থকা ‘ট্ৰপ’পজ’ (Tropopause) আৰু ‘ষ্ট্ৰেট’পজ’ (Stratopause) ৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা। 

উত্তৰ: ট্ৰপ’পজ হৈছে ট্ৰপ’স্ফীয়েৰ আৰু ষ্ট্ৰেট’স্ফীয়েৰৰ মাজৰ সীমাৰেখা, য’ত উষ্ণতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো স্তব্ধ হৈ পৰে। আনহাতে, ষ্ট্ৰেট’পজ হৈছে ষ্ট্ৰেট’স্ফীয়েৰৰ ঊৰ্ধ্বতম সীমা (প্ৰায় ৫০ কিমি উচ্চতাত), যাৰ ওপৰৰ পৰা মেছ’স্ফীয়েৰ স্তৰত পুনৰ উষ্ণতা কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

প্ৰশ্ন ২: উষ্ণতাৰ আনুভূমিক বিতৰণ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী দুটা প্ৰধান কাৰক উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ সমান্তৰালভাৱে বা অক্ষৰেখা অনুসৰি বিভিন্ন অঞ্চলত থকা উষ্ণতাৰ ভিন্নতাকে উষ্ণতাৰ আনুভূমিক বিতৰণ বোলে। ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা দুটা প্ৰধান কাৰক হ’ল— 

(ক) অক্ষৰেখীয় অৱস্থান (সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ পতন কোণ) আৰু 

(খ) সাগৰ পৃষ্ঠৰ পৰা দূৰত্ব (স্থলভাগ আৰু জলভাগৰ গুণাগুণ)।

প্ৰশ্ন ৩: ফেৰেলৰ সূত্ৰই বতাহৰ গতিপথৰ দিশ পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত কি দৰে ভূমিকা লয়? 

উত্তৰ: ফেৰেলৰ সূত্ৰ অনুসৰি, কৰিঅ’লিছ বলৰ প্ৰভাৱত উত্তৰ গোলাৰ্ধত প্ৰবাহিত সকলো বতাহ নিজৰ গতিপথৰ সোঁফালে আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত প্ৰবাহিত বতাহ নিজৰ গতিপথৰ বাওঁফাললৈ বেঁকা হৈ গতি কৰে। ই বিশ্বব্যাপী বায়ু প্ৰবাহৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: বাষ্পীভৱন (Evaporation) আৰু ঘনীভৱন (Condensation) ৰ মাজৰ মূল ভৌগোলিক পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: বাষ্পীভৱন হৈছে এক তাপ শোষক প্ৰক্ৰিয়া য’ত তৰল পানী গেছীয় জলীয় বাষ্পলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। আনহাতে, ঘনীভৱন হৈছে এক তাপ বৰ্জক প্ৰক্ৰিয়া য’ত বায়ুত থকা অদৃশ্য জলীয় বাষ্প শীতল হৈ পুনৰ তৰল জলকণা বা কঠিন বৰফৰ কণালৈ পৰিৱৰ্তন হয়।

প্ৰশ্ন ৫: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Tropical Cyclone) আৰু বহিঃ-ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Extra-Tropical Cyclone) ৰ মাজৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য লিখা। 

উত্তৰ: 

১) ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ কেৱল উষ্ণ ক্ৰান্তীয় সাগৰৰ ওপৰত উৎপন্ন হয় আৰু ইয়াৰ কোনো বাতাক্ৰ (Front) নাথাকে। 

২) বহিঃ-ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ মধ্য আৰু উচ্চ অক্ষৰেখাত দুটা বিপৰীত ধৰ্মী বায়ুৰাশিৰ মুখামুখি মিলনৰ ফলত (বাতাক্ৰ প্ৰক্ৰিয়াৰে) স্থল আৰু জল দুয়োভাগতে সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৬: কোপেনৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনৰ দুটা প্ৰধান ত্ৰুটি বা সীমাবদ্ধতা আঙুলিয়াই দিয়া। উত্তৰ: কোপেনৰ পদ্ধতিৰ দুটা সীমাবদ্ধতা হ’ল— ১) তেওঁ কেৱল গড় উষ্ণতা আৰু বৃষ্টিপাতক ভিত্তি হিচাপে লৈছিল, কিন্তু বতাহৰ প্ৰৱাহ, মেঘাচ্ছন্নতা বা সূৰ্যৰ পোহৰৰ দৰে অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰকসমূহক উপেক্ষা কৰিছিল। ২) জলবায়ুৰ আকস্মিক পৰিৱৰ্তন বা চমু বতৰৰ বৈচিত্ৰ্যক এই পদ্ধতিত স্থান দিয়া হোৱা নাছিল।

প্ৰশ্ন ৭: মৌচুমী বায়ুৰ উৎপত্তিৰ ‘তাপীয় ধাৰণা’ (Thermal Concept) টো চমুকৈ বুজাই লিখা। 

উত্তৰ: এই ধাৰণা অনুসৰি, গ্ৰীষ্মকালত বিশাল স্থলভাগ (যেনে এচিয়া মহাদেশ) জলভাগতকৈ অধিক উত্তপ্ত হৈ নিম্ন চাপৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত সাগৰৰ উচ্চ চাপ অঞ্চলৰ পৰা আৰ্দ্ৰ বায়ু স্থললৈ বয়। শীতকালত ইয়াৰ বিপৰীত প্ৰক্ৰিয়া ঘটে। অৰ্থাৎ, জল আৰু স্থলভাগৰ অসম উত্তাপেই মৌচুমীৰ মূল কাৰণ।

প্ৰশ্ন ৮: ৱাকাৰ দোলন (Walker Oscillation) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ স্থান ক’ত? 

উত্তৰ: প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ বিষুৱীয় অঞ্চলৰ পূব আৰু পশ্চিম প্ৰান্তৰ মাজত বায়ুমণ্ডলীয় চাপ আৰু উষ্ণতাৰ তাৰতম্যৰ বাবে পূব-পশ্চিমে যি এক বৃত্তাকাৰ বায়ু প্ৰৱাহৰ কোষ (Cell) গঢ়ি উঠে, তাকে ৱাকাৰ দোলন বোলে। ই ক্ৰান্তীয় জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত বিশেষ ভূমিকা লয়।

প্ৰশ্ন ৯: উষ্ণ বাতাক্ৰ (Warm Front) আৰু শীতল বাতাক্ৰ (Cold Front) ৰ মাজৰ গঠনমূলক প্ৰভেদ কি? 

উত্তৰ: যেতিয়া এটা সক্ৰিয় উষ্ণ বায়ুৰাশি ধীৰে ধীৰে শীতল বায়ুৰাশিৰ ওপৰেদি বগাই ওপৰলৈ উঠে, তাক উষ্ণ বাতাক্ৰ বোলে (ইয়াৰ ঢাল মৃদু)। কিন্তু যেতিয়া এটা দ্ৰুতগামী শীতল বায়ুৰাশিৰ গধুৰ বায়ুৱে উষ্ণ বায়ুক জোৰকৈ ওপৰলৈ ঠেলি দিয়ে, তাক শীতল বাতাক্ৰ বোলে (ইয়াৰ ঢাল থিয়)।

প্ৰশ্ন ১০: আধুনিক বতৰ পূৰ্বানুমান পদ্ধতিত ‘কম্পিউটাৰ মডেল’ বা ‘সংখ্যাধিপত্য আৰ্হি’ (Numerical Weather Prediction)-ৰ ভূমিকা কি? 

উত্তৰ: আধুনিক পদ্ধতিত উপগ্ৰহ (Satellite) আৰু ৰাডাৰৰ পৰা পোৱা বিপুল পৰিমাণৰ বায়ুমণ্ডলীয় তথ্যসমূহ জটিল ভৌতিক আৰু গাণিতিক সমীকৰণৰ সহায়ত ছুপাৰ কম্পিউটাৰত বিশ্লেষণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত অতি নিখুঁত আৰু কম সময়ৰ ভিতৰতে বতৰৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা সম্ভৱ হয়।

প্ৰশ্ন ১১: বায়ুৰাশিৰ ৰূপান্তৰ (Modification of Air Masses) কেনেকৈ ঘটে? 

উত্তৰ: যেতিয়া এটা বায়ুৰাশি নিজৰ উৎস অঞ্চল এৰি আন এটা নতুন ভৌগোলিক অঞ্চলৰ ওপৰেৰে গতি কৰে, তেতিয়া সেই নতুন অঞ্চলৰ পৃষ্ঠভাগৰ উষ্ণতা আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ প্ৰভাৱত বায়ুৰাশিটোৰ তলৰ স্তৰৰ মূল ধৰ্ম বা বৈশিষ্ট্য লাহে লাহে সলনি হৈ পৰে। ইয়াকে বায়ুৰাশিৰ ৰূপান্তৰ বোলে।

প্ৰশ্ন ১২: অক্ষৰেখা আৰু ঋতুৰ পৰিৱৰ্তনে বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতাৰ ওপৰত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়? 

উত্তৰ: বিষুৱৰেখাৰ পৰা মেৰুৰ ফালে (অক্ষৰেখা বৃদ্ধিত) সূৰ্যৰ ৰশ্মি হেলনীয়া হোৱাৰ বাবে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়। আনহাতে, পৃথিৱীৰ বাৰ্ষিক গতিৰ বাবে বিভিন্ন ঋতুত সূৰ্যৰ অৱস্থান উত্তৰ বা দক্ষিণ দিশলৈ সলনি হোৱাৰ ফলত একেটা স্থানতে গ্ৰীষ্ম আৰু শীতকালত উষ্ণতাৰ বিশাল তাৰতম্য ঘটে।

প্ৰশ্ন ১৩: নিৰপেক্ষ আৰ্দ্ৰতা (Absolute Humidity) আৰু আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা (Relative Humidity) ৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: বায়ুৰ এটা নিৰ্দিষ্ট আয়তনত থকা জলীয় বাষ্পৰ প্ৰকৃত ওজনকে (গ্ৰাম প্ৰতি ঘনমিটাৰত) নিৰপেক্ষ আৰ্দ্ৰতা বোলে। বিপৰীতে, এটা নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত বায়ুত থকা প্ৰকৃত জলীয় বাষ্প আৰু সেই একে উষ্ণতাতে বায়ুটোৱে সৰ্বাধিক ধৰি ৰাখিব পৰা জলীয় বাষ্পৰ অনুপাতক (শতাংশত) আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা বোলে।

প্ৰশ্ন ১৪: ট্ৰেৱাৰ্থাৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনত ব্যৱহাৰ কৰা ইংৰাজী ডাঙৰ আখৰ ‘A’, ‘B’ আৰু ‘C’ এ কি কি জলবায়ুক বুজায়? 

উত্তৰ: জি.টি. ট্ৰেৱাৰ্থাৰ আঁচনি অনুসৰি:

• A: ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাপ্ৰধান বা উষ্ণ জলবায়ু (Tropical Climates)

• B: গৰম আৰু শুকান/মৰুভূমি সদৃশ জলবায়ু (Dry Climates)

• C: উপ-ক্ৰান্তীয় বা মৃদু উষ্ণ জলবায়ু (Subtropical Climates)

প্ৰশ্ন ১৫: জেট প্ৰৱাহে (Jet Stream) ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ মৌচুমী বায়ুৰ আগমনত কেনেকৈ সহায় কৰে? 

উত্তৰ: গ্ৰীষ্মকালৰ আৰম্ভণিতে হিমালয়ৰ দক্ষিণে থকা ‘পশ্চিমীয়া উপ-ক্ৰান্তীয় জেট প্ৰৱাহ’ উত্তৰলৈ স্থানান্তৰিত হয় আৰু তিব্বত মালভূমিৰ ওপৰত ‘পূবালী জেট প্ৰৱাহ’ৰ সৃষ্টি হয়। এই বায়ুমণ্ডলীয় পৰিৱৰ্তনে ভাৰত মহাসাগৰৰ পৰা আৰ্দ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুক ভাৰতীয় স্থলভাগলৈ তীব্ৰভাৱে আকৰ্ষণ কৰাত সহায় কৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব উষ্ণতাৰ বিতৰণৰ আৰ্হিটো আলোচনা কৰা আৰু উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বিভিন্ন স্তৰত উষ্ণতাৰ কেনেধৰণৰ তাৰতম্য ঘটে, তাৰ ভৌগোলিক কাৰণসমূহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব গঠনক উষ্ণতাৰ তাৰতম্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰধানকৈ কেইটামান স্তৰত ভাগ কৰা হৈছে। উচ্চতাৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে এই স্তৰসমূহৰ উষ্ণতা সলনি হোৱাৰ আৰ্হি আৰু ইয়াৰ কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১/ ট্ৰপ’স্ফীয়েৰ (Troposphere): এইটো বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ নামনিৰ স্তৰ। ইয়াত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা প্ৰতি কিলোমিটাৰত প্ৰায় ৬.৫° চেলচিয়াছ হাৰত হ্ৰাস পায় (যাক Normal Lapse Rate বোলে)। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ হ’ল বায়ুমণ্ডল পোনপটীয়াভাৱে সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ দ্বাৰা উত্তপ্ত নহৈ, ভূপৃষ্ঠই এৰি দিয়া দীৰ্ঘ তৰংগ বিকিৰণৰ (Terrestrial Radiation) দ্বাৰাহে তলৰ পৰা ওপৰলৈ উত্তপ্ত হয়। গতিকে ভূপৃষ্ঠৰ পৰা দূৰত্ব বাঢ়িলে উষ্ণতা কমে।

২/ ষ্ট্ৰেট’স্ফীয়েৰ (Stratosphere): ট্ৰপ’পজৰ ওপৰৰ পৰা প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ বিস্তাৰিত এই স্তৰটোত এটা ব্যতিক্ৰমী ৰূপ দেখা যায়। ইয়াত উচ্চতা বঢ়াৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পোৱাৰ পৰিৱৰ্তে বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰে আৰু স্তৰটোৰ শেষৰ ফালে উষ্ণতা প্ৰায় ০° চেলচিয়াছ স্পৰ্শ কৰে। ইয়াৰ একমাত্ৰ কাৰণ হ’ল এই স্তৰত থকা অ’জন গেছৰ আৱৰণ (Ozone Layer), যিয়ে সূৰ্যৰ পৰা অহা মাৰাত্মক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV Rays) শোষণ কৰি তাপ শক্তি উৎপন্ন কৰে।

৩/ মেছ’স্ফীয়েৰ (Mesosphere): ৫০ কিমিৰ পৰা ৮০ কিমি উচ্চতালৈ থকা এই স্তৰটোত অ’জন গেছৰ অনুপস্থিতিৰ বাবে উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা পুনৰ দ্ৰুতহাৰত কমিবলৈ ধৰে। মেছ’স্ফীয়েৰৰ একেবাৰে শেষ সীমাত (Mesopause) উষ্ণতা নামি প্ৰায় মাইনছ ৯০° চেলচিয়াছ (-৯circ C) পৰ্যন্ত হয়, যিটো বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ শীতলতম অংশ।

৪/ থাৰ্ম’স্ফীয়েৰ আৰু এক্স’স্ফীয়েৰ (Thermosphere & Exosphere): ৮০ কিমিৰ উৰ্ধৰ এই অংশত বায়ু অত্যন্ত পাতল। ইয়াত থকা গেছৰ অণুসমূহে সূৰ্যৰ চুটি তৰংগৰ এক্স-ৰে আৰু অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি পোনপটীয়াকৈ শোষণ কৰাৰ ফলত উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতা অত্যন্ত তীব্ৰ গতিত বৃদ্ধি পায় আৰু হাজাৰ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ অতিক্ৰম কৰে।

প্ৰশ্ন ২: এল-নিনো (El-Nino) আৰু ৱাকাৰ দোলন (Walker Oscillation) কি? এই দুই পৰি ঘটনাই ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ মৌচুমী জলবায়ুৰ ওপৰত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলায়, বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ‘এল-নিনো’ আৰু ‘ৱাকাৰ দোলন’ হৈছে প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত সৃষ্টি হোৱা এক জটিল সামুদ্ৰিক আৰু বায়ুমণ্ডলীয় আন্তঃক্ৰিয়া, যাৰ প্ৰভাৱ সমগ্ৰ বিশ্বৰ বতৰৰ ওপৰত পৰে।

• ৱাকাৰ দোলন: স্বাভাৱিক অৱস্থাত ক্ৰান্তীয় প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পশ্চিম প্ৰান্তত (ইণ্ডোনেছিয়াৰ ওচৰত) উষ্ণ পানী জমা হয় আৰু পূব প্ৰান্তত (পেৰু উপকূলত) শীতল পানী থাকে। ইয়াৰ ফলত পশ্চিমে নিম্ন চাপ আৰু পূবে উচ্চ চাপৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বৃত্তাকাৰ বায়ু প্ৰবাহৰ কোষটোক ‘ৱাকাৰ দোলন’ বা ‘ৱাকাৰ চেল’ বোলে।

• এল-নিনো: যেতিয়া এই স্বাভাৱিক ব্যৱস্থাটো ওলোটা হৈ পৰে, অৰ্থাৎ পূব প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পেৰু উপকূলৰ শীতল পানীৰ সোঁতৰ ঠাইত এক সাময়িক উষ্ণ জলসোঁতৰ আৱিৰ্ভাৱ ঘটে, তাকে এল-নিনো বোলে। ইয়াৰ ফলত পেৰু উপকূলত নিম্ন চাপ আৰু পশ্চিম প্ৰশান্ত মহাসাগৰত উচ্চ চাপৰ সৃষ্টি হয়।

মৌচুমী বায়ুৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:

ভাৰতীয় মৌচুমী বায়ুৰ সক্ৰিয়তা আৰু নিয়মীয়া গতিপথ এই সামুদ্ৰিক চাপৰ তাৰতম্যৰ সৈতে গভীৰভাৱে সাঙোৰ খাই আছে।

১/ মৌচুমী বায়ুৰ দুৰ্বলতা: এল-নিনোৰ বছৰটোত ইণ্ডোনেছিয়া আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা জলভাগত (যিটো ভাৰতীয় মৌচুমীৰ বাবে অন্যতম উৎস) উচ্চ বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত ভাৰত মহাসাগৰৰ পৰা ভাৰতীয় স্থলভাগলৈ বলা দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুৰ প্ৰবাহ অত্যন্ত দুৰ্বল হৈ পৰে।

২/ খৰাং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি: এল-নিনোৰ কু-প্ৰভাৱৰ বাবে ভাৰতত বৰ্ষাকাল পলমকৈ আহে আৰু বৃষ্টিপাতৰ পৰিমাণ স্বাভাৱিকতকৈ বহু পৰিমাণে কমি যায়। ফলত ভাৰতৰ কৃষিভিত্তিক অৰ্থনীতিত মোক্ষম আঘাত সানি ব্যাপক খৰাং (Drought) পৰিস্থিতিৰ উদ্ভৱ হয়। ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি ভাৰতৰ সৰহসংখ্যক ডাঙৰ খৰাং এল-নিনোৰ আগমনৰ বাবেই সংঘটিত হৈছে।

প্ৰশ্ন ৩: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Tropical Cyclone) ৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ভৌগোলিক চৰ্তসমূহ আলোচনা কৰা। ইয়াৰ গঠন প্ৰণালী চমুকৈ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ হৈছে নিম্ন চাপ কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা এক অতি ধ্বংসকাৰী বায়ুমণ্ডলীয় ধুমুহা। ইয়াৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ বাবে তলত উল্লেখ কৰা ভৌগোলিক পৰিৱেশসমূহ অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়:

উৎপত্তিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চৰ্তসমূহ:

১/ উষ্ণ সাগৰীয় পৃষ্ঠ: সাগৰৰ পানীৰ উপৰিভাগৰ উষ্ণতা অতি কমেও ২৭° চেলচিয়াছ বা তাতকৈ অধিক হ’ব লাগিব। এই উত্তাপে ঘূৰ্ণীবতাহৰ মূল ইন্ধন অৰ্থাৎ প্ৰচুৰ পৰিমাণে জলীয় বাষ্প আৰু ‘লীন তাপ’ (Latent Heat) যোগান ধৰে।

২/ কৰিঅ’লিছ বলৰ উপস্থিতি: বিষুৱৰেখাৰ পৰা অন্ততঃ ৫° ৰ পৰা ২০° উত্তৰ আৰু দক্ষিণ অক্ষৰেখাৰ ভিতৰত এই ধুমুহাৰ সৃষ্টি হয়। কাৰণ বিষুৱৰেখাত কৰিঅ’লিছ বল শূন্য হোৱাৰ বাবে বতাহে বৃত্তাকাৰে ঘূৰিব নোৱাৰে; গতিকে বতাহ চক্ৰাকাৰে ঘূৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত কৰিঅ’লিছ বলৰ প্ৰয়োজন।

৩/ উলম্ব বতাহৰ নিম্ন তাৰতম্য: নিম্ন বায়ুমণ্ডল আৰু উচ্চ বায়ুমণ্ডলৰ বতাহৰ গতিবেগৰ মাজত পাৰ্থক্য কম হ’ব লাগে, যাতে ঘনীভৱনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা তাপ শক্তি এটা থিয় স্তম্ভৰ দৰে কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকিব পাৰে।

গঠন প্ৰণালী:

যেতিয়া কোনো ক্ৰান্তীয় সাগৰৰ ওপৰত এক তীব্ৰ নিম্ন চাপ কেন্দ্ৰৰ সৃষ্টি হয়, চাৰিওফালৰ উচ্চ চাপ অঞ্চলৰ পৰা আৰ্দ্ৰ বায়ু কেন্দ্ৰলৈ ধাবিত হয়। এই বায়ু কেন্দ্ৰলৈ গৈ কৰিঅ’লিছ বলৰ প্ৰভাৱত ঘূৰণীয়া গতি লয় আৰু তীব্ৰবেগে ওপৰলৈ উঠিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ওপৰলৈ উঠি এই বায়ু ঘনীভূত হয় আৰু কিউমুল’নিম্বাছ (Cumulonimbus) মেঘৰ সৃষ্টি কৰে। ঘনীভৱনৰ সময়ত ওলাই পৰা ‘লীন তাপে’ বায়ুৰাশিক আৰু অধিক উষ্ণ তথা পাতল কৰি তোলে, যাৰ ফলত কেন্দ্ৰৰ চাপ আৰু বেছি কমি যায়। এইদৰে এটা চক্ৰাকাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰে ঘূৰ্ণীবতাহজাক ক্ৰমান্বয়ে অধিক শক্তিশালী আৰু ভয়ংকৰ হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ৪: কোপেন (Koppen) আৰু ট্ৰেৱাৰ্থা (Trewartha) ৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজন পদ্ধতি দুটাৰ এক তুলনামূলক মূল্যাংক আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ জলবায়ুৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ ইতিহাসত ভ্লাদিমিৰ কোপেন আৰু জি.টি. ট্ৰেৱাৰ্থাৰ পদ্ধতি দুটাই এক সুকীয়া স্থান অধিকাৰ কৰিছে। যদিও ট্ৰেৱাৰ্থাৰ পদ্ধতিটো কোপেনৰ আৰ্হিৰে এক সংশোধিত ৰূপ, তথাপিও দুয়োৰে মাজত কিছুমান মৌলিক পাৰ্থক্য আৰু গুৰুত্ব আছে। তলত ইয়াৰ তুলনামূলক মূল্যাংক দাঙি ধৰা হ’ল:

সামৰণি:

সামগ্ৰিকভাৱে ক’বলৈ গ’লে, কোপেনৰ পদ্ধতিটো আছিল এটা বাটকটীয়া প্ৰচেষ্টা যিয়ে জলবায়ু বিজ্ঞানলৈ এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল। আনহাতে, ট্ৰেৱাৰ্থাই কোপেনৰ আঁচনিৰ জটিলতা আৰু ত্ৰুটিসমূহ দূৰ কৰি তাক বিশ্বজনীনভাৱে গ্ৰহণযোগ্য আৰু সৰল ৰূপত উপস্থাপন কৰিলে।

প্ৰশ্ন ৫: বাতাগ্ৰ বা বাতাক্ৰ (Fronts) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ উৎপত্তিৰ প্ৰক্ৰিয়া (Frontogenesis) আৰু বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বাতাগ্ৰসমূহৰ বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: যেতিয়া দুটা সম্পূৰ্ণ বিপৰীত ধৰ্মী (যেনে— এটা অতিশয় ঠাণ্ডা-শুকান আৰু আনটো গৰম-আৰ্দ্ৰ) বায়ুৰাশি পৰস্পৰৰ দিশে গতি কৰি একেলগ হয়, সিহঁতৰ ভিন্ন ঘনত্ব আৰু উষ্ণতাৰ বাবে সিহঁত সহজে মিলি নাযায়। এই দুই বিপৰীত বায়ুৰাশিৰ সংযোগস্থলত গঢ়ি উঠা ঢালযুক্ত পৃথকীকৰণ সীমাৰেখাটোক ‘বাতাগ্ৰ’ বা ‘বাতাক্ৰ’ (Front) বোলে।

বাতাগ্ৰ জনন বা উৎপত্তি (Frontogenesis):

নতুন বাতাগ্ৰ সৃষ্টি হোৱা বা পূৰ্বৰ দুৰ্বল বাতাগ্ৰ এটা পুনৰ সক্ৰিয় হৈ উঠা প্ৰক্ৰিয়াটোক ‘ফ্ৰণ্ট’জেনেচিছ’ (Frontogenesis) বোলে। ইয়াৰ বাবে দুটা প্ৰধান চৰ্তৰ প্ৰয়োজন— প্ৰথমতে, বায়ুৰাশি দুটাৰ মাজত উষ্ণতা আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ স্পষ্ট পাৰ্থক্য থাকিব লাগিব আৰু দ্বিতীয়তে, বতাহৰ প্ৰবাহ এনে হ’ব লাগিব যাতে সিহঁতক পৰস্পৰৰ কাষ চপাই আনিব পাৰে (Convergence)।

বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বাতাগ্ৰ আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য:

১/ শীতল বাতাগ্ৰ (Cold Front): যেতিয়া এটা গতিশীল শীতল আৰু গধুৰ বায়ুৰাশি সোমাই আহি সমুখত থকা উষ্ণ বায়ুক তীব্ৰভাৱে ওপৰলৈ ঠেলি দিয়ে, তেতিয়া তাক শীতল বাতাগ্ৰ বোলে। ইয়াৰ ঢাল বহুত থিয় হয়। ইয়াৰ ফলত হঠাতে বতৰৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে, কিউমুল’নিম্বাছ মেঘৰ সৃষ্টি হয় আৰু গাজনি-বতাহৰ সৈতে ধাৰাষাৰ বৃষ্টিপাত হয়।

২/ উষ্ণ বাতাগ্ৰ (Warm Front): যেতিয়া এটা পাতল আৰু সক্ৰিয় উষ্ণ বায়ুৰাশি ধীৰে ধীৰে আগবাঢ়ি গৈ শীতল বায়ুৰাশিৰ ঢালৰ ওপৰেদি লাহে লাহে বগাই ওপৰলৈ উঠে, তাক উষ্ণ বাতাগ্ৰ বোলে। ইয়াৰ ঢাল মৃদু হয়। ইয়াৰ ফলত বিস্তৃত অঞ্চলজুৰি কেইবাদিনো ধৰি নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে পাতল বা মজলীয়া ধৰণৰ বৰষুণ (Drizzle) হৈ থাকে।

৩/ অচল বা স্থিৰ বাতাগ্ৰ (Stationary Front): যেতিয়া দুটা বিপৰীত ধৰ্মী বায়ুৰাশি মুখামুখি হয়, কিন্তু কোনো এটাই আনটোক ঠেলিব নোৱাৰাকৈ থিতাতে স্থিৰ হৈ থাকে, তাক স্থিৰ বাতাগ্ৰ বোলে। এনে অৱস্থাত বতৰ কেইবাদিনো ধৰি একেই থাকে।

৪/ ৰুদ্ধ বা অন্তৰ্ধৃত বাতাগ্ৰ (Occluded Front): বহিস্থ-ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ শেষৰ পৰ্যায়ত দ্ৰুতগামী শীতল বাতাগ্ৰটোৱে যেতিয়া ধীৰ গতিৰ উষ্ণ বাতাগ্ৰটোক পিছ পেলাই সম্পূৰ্ণৰূপে স্পৰ্শ কৰে আৰু উষ্ণ বায়ুখিনিক মাটিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ওপৰলৈ বিছিন্ন কৰি দিয়ে, তেতিয়া তাক ৰুদ্ধ বাতাগ্ৰ বোলে।

Very Short Answer Questions (1 Mark) :

Q1. What is the atmosphere?

Answer: The atmosphere is the envelope of gases surrounding the Earth. It protects life and regulates weather and climate.

Q2. Which gas is most abundant in the Earth's atmosphere?

Answer: Nitrogen is the most abundant gas, making up about 78% of the atmosphere.

Q3. What percentage of the atmosphere is oxygen?

Answer: Oxygen constitutes approximately 21% of the Earth's atmosphere.

Q4. Name the lowest layer of the atmosphere.

Answer: The troposphere is the lowest layer of the atmosphere where all weather phenomena occur.

Q5. Which atmospheric layer contains the ozone layer?

Answer: The ozone layer is found in the stratosphere.

Q6. What is the importance of the ozone layer?

Answer: The ozone layer absorbs most of the harmful ultraviolet (UV) radiation from the Sun.

Q7. What is atmospheric pressure?

Answer: Atmospheric pressure is the force exerted by the weight of the air on the Earth's surface.

Q8. Why does atmospheric pressure decrease with altitude?

Answer: Atmospheric pressure decreases with altitude because the density of air becomes lower at higher elevations.

Q9. What is the homosphere?

Answer: The homosphere is the lower part of the atmosphere where gases are uniformly mixed.

Q10. What is the heterosphere?

Answer: The heterosphere is the upper atmosphere where gases are arranged according to their molecular weight.

Q11. Which gas is mainly responsible for the greenhouse effect?

Answer: Carbon dioxide is one of the major greenhouse gases responsible for the greenhouse effect.

Q12. What is humidity?

Answer: Humidity is the amount of water vapour present in the atmosphere.

Q13. How does air temperature generally change with altitude in the troposphere?

Answer: Air temperature generally decreases with increasing altitude in the troposphere.

Q14. Why does atmospheric composition vary with latitude?

Answer: It varies because solar heating, vegetation, and moisture distribution differ from one latitude to another.

Q15. Why does atmospheric composition change with seasons?

Answer: Seasonal changes affect temperature, humidity, dust particles, and the concentration of certain gases.

Q16. Which gas is essential for plant photosynthesis?

Answer: Carbon dioxide is essential for photosynthesis.

Q17. What are aerosols?

Answer: Aerosols are tiny solid or liquid particles suspended in the atmosphere.

Q18. Name the atmospheric layer where meteors usually burn up.

Answer: Most meteors burn up in the mesosphere.

Q19. Which atmospheric layer is important for radio communication?

Answer: The ionosphere is important because it reflects radio waves.

Q20. Why is the atmosphere essential for life?

Answer: The atmosphere provides oxygen, regulates temperature, protects against harmful radiation, and supports the water cycle.

Short Answer Questions (2 Marks) :

Q1. Describe the composition of the Earth's atmosphere.

Answer: The atmosphere mainly consists of nitrogen (78%), oxygen (21%), argon (0.93%), carbon dioxide (about 0.04%), and traces of other gases. It also contains water vapour and dust particles that influence weather and climate.

Q2. Explain the importance of the atmosphere.

Answer: The atmosphere protects living organisms from harmful solar radiation, maintains suitable temperatures, supplies essential gases for life, and supports weather processes. Without it, life on Earth would not be possible.

Q3. What are the major layers of the atmosphere?

Answer: The atmosphere is divided into the troposphere, stratosphere, mesosphere, thermosphere, and exosphere. Each layer has distinct characteristics based on temperature and altitude.

Q4. Why is the troposphere important?

Answer: The troposphere contains most of the atmospheric gases and water vapour. It is the layer where clouds, rainfall, storms, and other weather phenomena occur.

Q5. State two functions of the ozone layer.

Answer: The ozone layer absorbs harmful ultraviolet radiation and helps maintain the thermal structure of the stratosphere, thereby protecting life on Earth.

Q6. Explain why atmospheric pressure decreases with altitude.

Answer: As altitude increases, the amount of air above decreases, reducing the weight of the overlying air. Therefore, atmospheric pressure becomes lower.

Q7. How does latitude influence atmospheric composition?

Answer: Different latitudes receive unequal solar radiation, affecting temperature, humidity, vegetation, and atmospheric circulation. These factors influence the distribution of gases and moisture.

Q8. How do seasons affect atmospheric conditions?

Answer: Seasonal changes alter temperature, humidity, cloud cover, and wind patterns. They also influence the concentration of water vapour and atmospheric dust.

Q9. What are greenhouse gases?

Answer: Greenhouse gases such as carbon dioxide, methane, water vapour, and nitrous oxide absorb and re-radiate heat, helping maintain the Earth's temperature through the greenhouse effect.

Q10. What is the role of water vapour in the atmosphere?

Answer: Water vapour is responsible for cloud formation, rainfall, and humidity. It also acts as an important greenhouse gas, influencing Earth's climate.

Q11. What are aerosols and why are they important?

Answer: Aerosols are fine particles suspended in the atmosphere. They assist in cloud formation by acting as condensation nuclei and also influence climate by scattering and absorbing sunlight.

Q12. Differentiate between the homosphere and heterosphere.

Answer: The homosphere extends from the Earth's surface to about 80 km, where gases are uniformly mixed. Above this lies the heterosphere, where gases are separated according to molecular weight.

Q13. Explain the significance of atmospheric gases.

Answer: Atmospheric gases support life, regulate climate, facilitate combustion, protect against harmful radiation, and contribute to biological and chemical processes on Earth.

Q14. Why is carbon dioxide important despite its small proportion?

Answer: Carbon dioxide is essential for photosynthesis and plays a major role in maintaining Earth's temperature through the greenhouse effect.

Q15. Explain how altitude affects temperature and pressure.

Answer: As altitude increases, both temperature and atmospheric pressure generally decrease in the troposphere. This occurs because air becomes thinner and absorbs less heat from the Earth's surface.

Q16. Why is the stratosphere suitable for jet aircraft?

Answer: The stratosphere has stable air with little turbulence and almost no weather disturbances. These conditions make it suitable for high-altitude jet flights.

Q17. What is the significance of the ionosphere?

Answer: The ionosphere contains electrically charged particles that reflect radio waves, enabling long-distance wireless communication. It also absorbs harmful solar radiation.

Q18. How does atmospheric dust influence weather?

Answer: Atmospheric dust acts as condensation nuclei for cloud formation. It also scatters sunlight, affecting visibility and temperature.

Q19. Why is the atmosphere considered a dynamic system?

Answer: The atmosphere is continuously changing due to the movement of air masses, changes in temperature, humidity, pressure, and interactions with land and oceans.

Q20. Why is the study of atmospheric composition important in climatology?

Answer: Understanding atmospheric composition helps explain weather, climate change, heat balance, air pollution, and environmental processes. It is essential for predicting climatic conditions and managing environmental challenges.

Important 5-Mark Questions with Answers :

Q1. Explain the composition of the Earth's atmosphere.

Answer: The Earth's atmosphere is a mixture of gases, water vapour, and suspended particles that surround the planet. Nitrogen forms about 78% of the atmosphere and is essential for the nitrogen cycle. Oxygen constitutes about 21% and supports respiration and combustion. Argon accounts for approximately 0.93%, while carbon dioxide makes up nearly 0.04%. Although carbon dioxide is present in a small quantity, it is vital for photosynthesis and helps maintain the Earth's temperature through the greenhouse effect. The atmosphere also contains variable amounts of water vapour, dust particles, ozone, methane, and other trace gases. Water vapour is responsible for cloud formation, rainfall, and humidity, while dust particles act as condensation nuclei for cloud development. This balanced composition protects life, regulates climate, and enables various biological and physical processes on Earth.

Q2. Describe the structure of the atmosphere with suitable characteristics.

Answer: The atmosphere is divided into five main layers based on temperature changes with altitude. The Troposphere extends from the Earth's surface to about 8–18 km and contains most weather phenomena. Above it lies the Stratosphere, extending up to about 50 km, where the ozone layer absorbs harmful ultraviolet radiation. The Mesosphere extends to nearly 80 km and is the region where most meteors burn due to friction. The Thermosphere stretches from about 80 km to 700 km and contains the ionosphere, which reflects radio waves and supports communication. The outermost Exosphere gradually merges with outer space. Each atmospheric layer has distinct physical properties and performs specific functions essential for maintaining weather, climate, and life on Earth.

Q3. Explain how atmospheric conditions vary with altitude, latitude and season.

Answer: Atmospheric conditions change continuously with altitude, latitude, and season. As altitude increases, atmospheric pressure, air density, and temperature generally decrease in the troposphere. Latitude influences atmospheric conditions because the amount of solar energy received varies from the Equator to the poles. Equatorial regions remain warm throughout the year, whereas polar regions experience very low temperatures. Seasonal variation occurs due to the Earth's revolution around the Sun and the inclination of its axis. During summer, higher temperatures increase evaporation and humidity, while winter brings lower temperatures and drier conditions in many regions. These variations influence wind systems, cloud formation, rainfall, and climatic patterns across the world.

Q4. Discuss the importance of the atmosphere for life on Earth.

Answer: The atmosphere is indispensable for sustaining life on Earth. It supplies oxygen for respiration, carbon dioxide for photosynthesis, and nitrogen for biological processes. The ozone layer protects living organisms by absorbing harmful ultraviolet radiation. Greenhouse gases maintain a suitable temperature by trapping part of the Earth's outgoing heat, preventing extreme temperature fluctuations. The atmosphere also supports the hydrological cycle by enabling evaporation, condensation, cloud formation, and precipitation. Friction within the atmosphere causes meteors to burn before reaching the Earth's surface, protecting the planet from potential impacts. Thus, the atmosphere maintains ecological balance and provides conditions necessary for life.

Q5. Explain the role of atmospheric gases and aerosols in weather and climate.

Answer: Atmospheric gases and aerosols play a significant role in weather and climate. Nitrogen and oxygen are the dominant gases, while carbon dioxide, methane, and water vapour influence the Earth's heat balance through the greenhouse effect. Water vapour is the source of clouds, fog, and rainfall. Ozone absorbs harmful ultraviolet radiation, protecting life and influencing atmospheric temperature. Aerosols, such as dust, smoke, sea salt, and pollen, provide surfaces for water vapour to condense, leading to cloud formation. They also scatter and absorb solar radiation, affecting visibility and temperature. Human activities that increase greenhouse gases and aerosols contribute to climate change, making their study essential in climatology.