পাঠৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠ্যক্ৰমত বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব গঠন, উষ্ণতাৰ বিতৰণ আৰু গোলকীয় বায়ু প্ৰৱাহৰ দৰে জলবায়ু বিজ্ঞানৰ মৌলিক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত বায়ুমণ্ডলীয় আৰ্দ্ৰতা, ঘনীভৱন আৰু বিভিন্ন অধঃক্ষেপণ প্ৰক্ৰিয়াৰ লগতে ক্ৰান্তীয় আৰু বহিঃ-ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ উৎপত্তি তথা বাতাগ্ৰ (Fronts) গঠনৰ বৈজ্ঞানিক দিশসমূহ প্ৰকাশ পাইছে। বিশেষকৈ কোপেন আৰু ট্ৰেৱাৰ্থাৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনৰ তুলনা, ৱাকাৰ দোলন আৰু এল-নিনোৰ দৰে গোলকীয় পৰিঘটনাসমূহে ভাৰতীয় মৌচুমী বায়ুৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱক ইয়াত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। শেষত, পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক কম্পিউটাৰাইজড্ বতৰ পূৰ্বানুমান পদ্ধতিৰ ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক সামগ্ৰিক বতৰ বিজ্ঞানৰ ব্যৱহাৰিক জ্ঞান প্ৰদান কৰাই এই পাঠৰ মূল উদ্দেশ্য।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: বায়ুমণ্ডলৰ একেবাৰে তলৰ স্তৰটোত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পোৱাৰ স্বাভাৱিক হাৰক কি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: ট্ৰপ’স্ফীয়েৰ স্তৰত প্ৰতি কিলোমিটাৰ উচ্চতা বৃদ্ধিত প্ৰায় ৬.৫° চেলচিয়াছ হাৰত উষ্ণতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক ‘স্বাভাৱিক উষ্ণতা হ্ৰাসৰ হাৰ’ (Normal Lapse Rate) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনৰ ক্ষেত্ৰত ভ্লাদিমিৰ কোপেনে উদ্ভিদমণ্ডলক কিহৰ প্ৰধান সূচক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল? 

উত্তৰ: কোপেনে কোনো এটা অঞ্চলৰ উদ্ভিদমণ্ডলক সেই অঞ্চলৰ উষ্ণতা আৰু অধঃক্ষেপণ (বৃষ্টিপাত)ৰ সামগ্ৰিক প্ৰভাৱ প্ৰতিফলিত কৰা এক প্ৰাকৃতিক সূচক হিচাপে গণ্য কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: পৃথিৱীৰ আৱৰ্তন গতিৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা আৰু বতাহৰ দিশৰ পৰিৱৰ্তন ঘটোৱা কোণীয় বলটোক কি নামেৰে নামকৰণ কৰা হৈছে? 

উত্তৰ: এই আৱৰ্তনজনিত বলটোক ফৰাচী বিজ্ঞানী গাস্পাৰ্ড-গুস্তাভ ডি কৰিঅ’লিছৰ নামানুসৰি ‘কৰিঅ’লিছ বল’ (Coriolis Force) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: বায়ুমণ্ডলত থকা জলীয় বাষ্প ঘনীভূত হৈ চকুৰে দেখা পোৱাকৈ ভূপৃষ্ঠৰ একেবাৰে কাষতে ওপঙি থকা জলকণাসমূহক কি বোলে? 

উত্তৰ: ভূপৃষ্ঠৰ স্পৰ্শত থকা বায়ুৰ উত্তাপ নিয়মাংকতকৈ তললৈ নামিলে সৃষ্টি হোৱা এই দৃশ্যমান জলকণাকুঁহলিক ‘কুঁৱলী’ (Fog) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো স্তৰত অ’জন গেছৰ সৰ্বাধিক ঘনত্ব পোৱা যায় আৰু ই আমাক কিহৰ পৰা ৰক্ষা কৰে? 

উত্তৰ: ষ্ট্ৰেট’স্ফীয়েৰ (Stratosphere) স্তৰত অ’জন গেছৰ ঘনত্ব আটাইতকৈ বেছি, যিয়ে সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays) শোষণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰভাগত য’ত আকাশ ফৰকাল থাকে আৰু বতাহ শান্ত হৈ থাকে, সেই বিশেষ অংশটোক কি বুলি নামকৰণ কৰা হৈছে? 

উত্তৰ: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ সেই শান্ত আৰু মেঘমুক্ত কেন্দ্ৰীয় বৃত্তাকাৰ অংশটোক ‘ঘূৰ্ণীবতাহৰ চকু’ (Eye of the Cyclone) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: বতাহৰ গতিপথ আৰু গতিবেগ জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বতৰ বিজ্ঞানৰ সঁজুলি দুটাৰ নাম কি কি? 

উত্তৰ: বতাহৰ দিশ জানিবলৈ ‘বাত-পতাকা’ (Wind Vane) আৰু গতিবেগ জুখিবলৈ ‘এনিম’মিটাৰ’ (Anemometer) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: উচ্চ বায়ুমণ্ডলত (বিশেষকৈ ট্ৰপ’পজৰ ওচৰত) ঠেক পৰিসৰৰ মাজেৰে অতি তীব্ৰবেগে প্ৰবাহিত হোৱা পশ্চিমীয়া বায়ু প্ৰৱাহক কি বোলে? 

উত্তৰ: এই সংকীর্ণ অৱবাহিকাৰ মাজেৰে সৰ্পিল গতিৰে বলা শক্তিশালী বায়ুপ্রবাহক ‘জেট প্ৰৱাহ’ (Jet Stream) বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ৯: যেতিয়া এটা শীতল আৰু এটা উষ্ণ বায়ুৰাশি পৰস্পৰৰ বিপৰীত দিশৰ পৰা আহি মুখামুখি হয়, তেতিয়া সিহঁতৰ মাজৰ পৃথকীকৰণ সীমাৰেখাটোক কি নামেৰে বুজোৱা হয়? 

উত্তৰ: দুটা বিপৰীত ধৰ্মী বায়ুৰাশিৰ মাজত গঢ়ি উঠা ঢালযুক্ত পৰিবৰ্তনশীল সীমাৰেখাটোক ‘বাতাদ্ৰ’ বা ‘বাতাগ্ৰ’ (Front) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১০: প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ বিষুৱীয় অঞ্চলৰ পূব অংশত (বিশেষকৈ পেৰু উপকূলত) অস্বাভাৱিকভাৱে গৰম পানীৰ সোঁতৰ আৱিৰ্ভাৱ হোৱা পৰিঘটনাটোক কি বোলে? 

উত্তৰ: সামুদ্ৰিক আৰু বায়ুমণ্ডলীয় কাৰকৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা এই সাময়িক উষ্ণ জলসোঁতক ‘এল-নিনো’ (El-Nino) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১১: বায়ুৰাশিৰ উৎপত্তিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় এক আদৰ্শ ভৌগোলিক অঞ্চল বা পৃষ্ঠভাগক বতৰ বিজ্ঞানৰ ভাষাত কি বোলা হয়?

উত্তৰ: যি বিশাল আৰু সমধৰ্মী পৃষ্ঠভাগৰ ওপৰত বায়ু দীৰ্ঘদিন ধৰি সুস্থিৰ হৈ থাকি নিজৰ বৈশিষ্ট্য লাভ কৰে, তাক ‘উৎস অঞ্চল’ (Source Region) বোলে।

প্ৰশ্ন ১২: ঘনীভৱন প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হ’বলৈ বায়ুৰ আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা কিমান শতাংশ হোৱাটো অপৰিহাৰ্য? 

উত্তৰ: বায়ু সম্পূৰ্ণৰূপে সংপৃক্ত হ’বলৈ আৰু ঘনীভৱন প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হ’বলৈ আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা ১০০% (শতাংশ) হোৱাটো প্ৰয়োজন।

প্ৰশ্ন ১৩: পৰম্পৰাগত বতৰ পূৰ্বানুমান পদ্ধতিত মূলতঃ কিহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বতৰৰ আগজাননী দিয়া হৈছিল? 

উত্তৰ: পৰম্পৰাগত পদ্ধতিত মূলতঃ বিভিন্ন স্থানৰ পৰা সংগ্ৰহিত বতৰৰ উপাদানসমূহৰ তথ্য তথা ‘বতৰ মানচিত্ৰ’ (Synoptic Weather Charts) বিশ্লেষণ কৰি পূৰ্বানুমান কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: ট্ৰেৱাৰ্থাৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজন পদ্ধতিটো মূলতঃ কাৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ এক সংশোধিত আৰু সৰলীকৃত ৰূপ আছিল?

উত্তৰ: জি.টি. ট্ৰেৱাৰ্থাৰ পদ্ধতিটো মূলতঃ ভ্লাদিমিৰ কোপেনে আগবঢ়োৱা পৰিসংখ্যাভিত্তিক জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনৰ এক উন্নত আৰু পৰিৱৰ্তিত ৰূপ আছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰস্থলত বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ অৱস্থা কেনেকুৱা হয় আৰু ইয়াৰ বতাহ কেনেকৈ প্ৰবাহিত হয়? 

উত্তৰ: প্ৰতীপ ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰত ‘উচ্চ চাপ’ (High Pressure) বিৰাজ কৰে আৰু বতাহ কেন্দ্ৰৰ পৰা বহিৰ্মুখী হৈ ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত (উত্তৰ গোলাৰ্ধত) প্ৰবাহিত হয়।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব গঠনত থকা ‘ট্ৰপ’পজ’ (Tropopause) আৰু ‘ষ্ট্ৰেট’পজ’ (Stratopause) ৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা। 

উত্তৰ: ট্ৰপ’পজ হৈছে ট্ৰপ’স্ফীয়েৰ আৰু ষ্ট্ৰেট’স্ফীয়েৰৰ মাজৰ সীমাৰেখা, য’ত উষ্ণতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো স্তব্ধ হৈ পৰে। আনহাতে, ষ্ট্ৰেট’পজ হৈছে ষ্ট্ৰেট’স্ফীয়েৰৰ ঊৰ্ধ্বতম সীমা (প্ৰায় ৫০ কিমি উচ্চতাত), যাৰ ওপৰৰ পৰা মেছ’স্ফীয়েৰ স্তৰত পুনৰ উষ্ণতা কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে।

প্ৰশ্ন ২: উষ্ণতাৰ আনুভূমিক বিতৰণ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী দুটা প্ৰধান কাৰক উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠৰ সমান্তৰালভাৱে বা অক্ষৰেখা অনুসৰি বিভিন্ন অঞ্চলত থকা উষ্ণতাৰ ভিন্নতাকে উষ্ণতাৰ আনুভূমিক বিতৰণ বোলে। ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা দুটা প্ৰধান কাৰক হ’ল— 

(ক) অক্ষৰেখীয় অৱস্থান (সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ পতন কোণ) আৰু 

(খ) সাগৰ পৃষ্ঠৰ পৰা দূৰত্ব (স্থলভাগ আৰু জলভাগৰ গুণাগুণ)।

প্ৰশ্ন ৩: ফেৰেলৰ সূত্ৰই বতাহৰ গতিপথৰ দিশ পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত কি দৰে ভূমিকা লয়? 

উত্তৰ: ফেৰেলৰ সূত্ৰ অনুসৰি, কৰিঅ’লিছ বলৰ প্ৰভাৱত উত্তৰ গোলাৰ্ধত প্ৰবাহিত সকলো বতাহ নিজৰ গতিপথৰ সোঁফালে আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত প্ৰবাহিত বতাহ নিজৰ গতিপথৰ বাওঁফাললৈ বেঁকা হৈ গতি কৰে। ই বিশ্বব্যাপী বায়ু প্ৰবাহৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: বাষ্পীভৱন (Evaporation) আৰু ঘনীভৱন (Condensation) ৰ মাজৰ মূল ভৌগোলিক পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: বাষ্পীভৱন হৈছে এক তাপ শোষক প্ৰক্ৰিয়া য’ত তৰল পানী গেছীয় জলীয় বাষ্পলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। আনহাতে, ঘনীভৱন হৈছে এক তাপ বৰ্জক প্ৰক্ৰিয়া য’ত বায়ুত থকা অদৃশ্য জলীয় বাষ্প শীতল হৈ পুনৰ তৰল জলকণা বা কঠিন বৰফৰ কণালৈ পৰিৱৰ্তন হয়।

প্ৰশ্ন ৫: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Tropical Cyclone) আৰু বহিঃ-ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Extra-Tropical Cyclone) ৰ মাজৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য লিখা। 

উত্তৰ: 

১) ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ কেৱল উষ্ণ ক্ৰান্তীয় সাগৰৰ ওপৰত উৎপন্ন হয় আৰু ইয়াৰ কোনো বাতাক্ৰ (Front) নাথাকে। 

২) বহিঃ-ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ মধ্য আৰু উচ্চ অক্ষৰেখাত দুটা বিপৰীত ধৰ্মী বায়ুৰাশিৰ মুখামুখি মিলনৰ ফলত (বাতাক্ৰ প্ৰক্ৰিয়াৰে) স্থল আৰু জল দুয়োভাগতে সৃষ্টি হ’ব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৬: কোপেনৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনৰ দুটা প্ৰধান ত্ৰুটি বা সীমাবদ্ধতা আঙুলিয়াই দিয়া। উত্তৰ: কোপেনৰ পদ্ধতিৰ দুটা সীমাবদ্ধতা হ’ল— ১) তেওঁ কেৱল গড় উষ্ণতা আৰু বৃষ্টিপাতক ভিত্তি হিচাপে লৈছিল, কিন্তু বতাহৰ প্ৰৱাহ, মেঘাচ্ছন্নতা বা সূৰ্যৰ পোহৰৰ দৰে অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰকসমূহক উপেক্ষা কৰিছিল। ২) জলবায়ুৰ আকস্মিক পৰিৱৰ্তন বা চমু বতৰৰ বৈচিত্ৰ্যক এই পদ্ধতিত স্থান দিয়া হোৱা নাছিল।

প্ৰশ্ন ৭: মৌচুমী বায়ুৰ উৎপত্তিৰ ‘তাপীয় ধাৰণা’ (Thermal Concept) টো চমুকৈ বুজাই লিখা। 

উত্তৰ: এই ধাৰণা অনুসৰি, গ্ৰীষ্মকালত বিশাল স্থলভাগ (যেনে এচিয়া মহাদেশ) জলভাগতকৈ অধিক উত্তপ্ত হৈ নিম্ন চাপৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত সাগৰৰ উচ্চ চাপ অঞ্চলৰ পৰা আৰ্দ্ৰ বায়ু স্থললৈ বয়। শীতকালত ইয়াৰ বিপৰীত প্ৰক্ৰিয়া ঘটে। অৰ্থাৎ, জল আৰু স্থলভাগৰ অসম উত্তাপেই মৌচুমীৰ মূল কাৰণ।

প্ৰশ্ন ৮: ৱাকাৰ দোলন (Walker Oscillation) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ স্থান ক’ত? 

উত্তৰ: প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ বিষুৱীয় অঞ্চলৰ পূব আৰু পশ্চিম প্ৰান্তৰ মাজত বায়ুমণ্ডলীয় চাপ আৰু উষ্ণতাৰ তাৰতম্যৰ বাবে পূব-পশ্চিমে যি এক বৃত্তাকাৰ বায়ু প্ৰৱাহৰ কোষ (Cell) গঢ়ি উঠে, তাকে ৱাকাৰ দোলন বোলে। ই ক্ৰান্তীয় জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত বিশেষ ভূমিকা লয়।

প্ৰশ্ন ৯: উষ্ণ বাতাক্ৰ (Warm Front) আৰু শীতল বাতাক্ৰ (Cold Front) ৰ মাজৰ গঠনমূলক প্ৰভেদ কি? 

উত্তৰ: যেতিয়া এটা সক্ৰিয় উষ্ণ বায়ুৰাশি ধীৰে ধীৰে শীতল বায়ুৰাশিৰ ওপৰেদি বগাই ওপৰলৈ উঠে, তাক উষ্ণ বাতাক্ৰ বোলে (ইয়াৰ ঢাল মৃদু)। কিন্তু যেতিয়া এটা দ্ৰুতগামী শীতল বায়ুৰাশিৰ গধুৰ বায়ুৱে উষ্ণ বায়ুক জোৰকৈ ওপৰলৈ ঠেলি দিয়ে, তাক শীতল বাতাক্ৰ বোলে (ইয়াৰ ঢাল থিয়)।

প্ৰশ্ন ১০: আধুনিক বতৰ পূৰ্বানুমান পদ্ধতিত ‘কম্পিউটাৰ মডেল’ বা ‘সংখ্যাধিপত্য আৰ্হি’ (Numerical Weather Prediction)-ৰ ভূমিকা কি? 

উত্তৰ: আধুনিক পদ্ধতিত উপগ্ৰহ (Satellite) আৰু ৰাডাৰৰ পৰা পোৱা বিপুল পৰিমাণৰ বায়ুমণ্ডলীয় তথ্যসমূহ জটিল ভৌতিক আৰু গাণিতিক সমীকৰণৰ সহায়ত ছুপাৰ কম্পিউটাৰত বিশ্লেষণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত অতি নিখুঁত আৰু কম সময়ৰ ভিতৰতে বতৰৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা সম্ভৱ হয়।

প্ৰশ্ন ১১: বায়ুৰাশিৰ ৰূপান্তৰ (Modification of Air Masses) কেনেকৈ ঘটে? 

উত্তৰ: যেতিয়া এটা বায়ুৰাশি নিজৰ উৎস অঞ্চল এৰি আন এটা নতুন ভৌগোলিক অঞ্চলৰ ওপৰেৰে গতি কৰে, তেতিয়া সেই নতুন অঞ্চলৰ পৃষ্ঠভাগৰ উষ্ণতা আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ প্ৰভাৱত বায়ুৰাশিটোৰ তলৰ স্তৰৰ মূল ধৰ্ম বা বৈশিষ্ট্য লাহে লাহে সলনি হৈ পৰে। ইয়াকে বায়ুৰাশিৰ ৰূপান্তৰ বোলে।

প্ৰশ্ন ১২: অক্ষৰেখা আৰু ঋতুৰ পৰিৱৰ্তনে বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতাৰ ওপৰত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়? 

উত্তৰ: বিষুৱৰেখাৰ পৰা মেৰুৰ ফালে (অক্ষৰেখা বৃদ্ধিত) সূৰ্যৰ ৰশ্মি হেলনীয়া হোৱাৰ বাবে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়। আনহাতে, পৃথিৱীৰ বাৰ্ষিক গতিৰ বাবে বিভিন্ন ঋতুত সূৰ্যৰ অৱস্থান উত্তৰ বা দক্ষিণ দিশলৈ সলনি হোৱাৰ ফলত একেটা স্থানতে গ্ৰীষ্ম আৰু শীতকালত উষ্ণতাৰ বিশাল তাৰতম্য ঘটে।

প্ৰশ্ন ১৩: নিৰপেক্ষ আৰ্দ্ৰতা (Absolute Humidity) আৰু আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা (Relative Humidity) ৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: বায়ুৰ এটা নিৰ্দিষ্ট আয়তনত থকা জলীয় বাষ্পৰ প্ৰকৃত ওজনকে (গ্ৰাম প্ৰতি ঘনমিটাৰত) নিৰপেক্ষ আৰ্দ্ৰতা বোলে। বিপৰীতে, এটা নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত বায়ুত থকা প্ৰকৃত জলীয় বাষ্প আৰু সেই একে উষ্ণতাতে বায়ুটোৱে সৰ্বাধিক ধৰি ৰাখিব পৰা জলীয় বাষ্পৰ অনুপাতক (শতাংশত) আপেক্ষিক আৰ্দ্ৰতা বোলে।

প্ৰশ্ন ১৪: ট্ৰেৱাৰ্থাৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজনত ব্যৱহাৰ কৰা ইংৰাজী ডাঙৰ আখৰ ‘A’, ‘B’ আৰু ‘C’ এ কি কি জলবায়ুক বুজায়? 

উত্তৰ: জি.টি. ট্ৰেৱাৰ্থাৰ আঁচনি অনুসৰি:

• A: ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাপ্ৰধান বা উষ্ণ জলবায়ু (Tropical Climates)

• B: গৰম আৰু শুকান/মৰুভূমি সদৃশ জলবায়ু (Dry Climates)

• C: উপ-ক্ৰান্তীয় বা মৃদু উষ্ণ জলবায়ু (Subtropical Climates)

প্ৰশ্ন ১৫: জেট প্ৰৱাহে (Jet Stream) ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ মৌচুমী বায়ুৰ আগমনত কেনেকৈ সহায় কৰে? 

উত্তৰ: গ্ৰীষ্মকালৰ আৰম্ভণিতে হিমালয়ৰ দক্ষিণে থকা ‘পশ্চিমীয়া উপ-ক্ৰান্তীয় জেট প্ৰৱাহ’ উত্তৰলৈ স্থানান্তৰিত হয় আৰু তিব্বত মালভূমিৰ ওপৰত ‘পূবালী জেট প্ৰৱাহ’ৰ সৃষ্টি হয়। এই বায়ুমণ্ডলীয় পৰিৱৰ্তনে ভাৰত মহাসাগৰৰ পৰা আৰ্দ্ৰ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুক ভাৰতীয় স্থলভাগলৈ তীব্ৰভাৱে আকৰ্ষণ কৰাত সহায় কৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব উষ্ণতাৰ বিতৰণৰ আৰ্হিটো আলোচনা কৰা আৰু উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বিভিন্ন স্তৰত উষ্ণতাৰ কেনেধৰণৰ তাৰতম্য ঘটে, তাৰ ভৌগোলিক কাৰণসমূহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ উলম্ব গঠনক উষ্ণতাৰ তাৰতম্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰধানকৈ কেইটামান স্তৰত ভাগ কৰা হৈছে। উচ্চতাৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে এই স্তৰসমূহৰ উষ্ণতা সলনি হোৱাৰ আৰ্হি আৰু ইয়াৰ কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১/ ট্ৰপ’স্ফীয়েৰ (Troposphere): এইটো বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ নামনিৰ স্তৰ। ইয়াত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা প্ৰতি কিলোমিটাৰত প্ৰায় ৬.৫° চেলচিয়াছ হাৰত হ্ৰাস পায় (যাক Normal Lapse Rate বোলে)। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ হ’ল বায়ুমণ্ডল পোনপটীয়াভাৱে সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ দ্বাৰা উত্তপ্ত নহৈ, ভূপৃষ্ঠই এৰি দিয়া দীৰ্ঘ তৰংগ বিকিৰণৰ (Terrestrial Radiation) দ্বাৰাহে তলৰ পৰা ওপৰলৈ উত্তপ্ত হয়। গতিকে ভূপৃষ্ঠৰ পৰা দূৰত্ব বাঢ়িলে উষ্ণতা কমে।

২/ ষ্ট্ৰেট’স্ফীয়েৰ (Stratosphere): ট্ৰপ’পজৰ ওপৰৰ পৰা প্ৰায় ৫০ কিলোমিটাৰ উচ্চতালৈ বিস্তাৰিত এই স্তৰটোত এটা ব্যতিক্ৰমী ৰূপ দেখা যায়। ইয়াত উচ্চতা বঢ়াৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পোৱাৰ পৰিৱৰ্তে বৃদ্ধি পাবলৈ ধৰে আৰু স্তৰটোৰ শেষৰ ফালে উষ্ণতা প্ৰায় ০° চেলচিয়াছ স্পৰ্শ কৰে। ইয়াৰ একমাত্ৰ কাৰণ হ’ল এই স্তৰত থকা অ’জন গেছৰ আৱৰণ (Ozone Layer), যিয়ে সূৰ্যৰ পৰা অহা মাৰাত্মক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV Rays) শোষণ কৰি তাপ শক্তি উৎপন্ন কৰে।

৩/ মেছ’স্ফীয়েৰ (Mesosphere): ৫০ কিমিৰ পৰা ৮০ কিমি উচ্চতালৈ থকা এই স্তৰটোত অ’জন গেছৰ অনুপস্থিতিৰ বাবে উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা পুনৰ দ্ৰুতহাৰত কমিবলৈ ধৰে। মেছ’স্ফীয়েৰৰ একেবাৰে শেষ সীমাত (Mesopause) উষ্ণতা নামি প্ৰায় মাইনছ ৯০° চেলচিয়াছ (-৯circ C) পৰ্যন্ত হয়, যিটো বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ শীতলতম অংশ।

৪/ থাৰ্ম’স্ফীয়েৰ আৰু এক্স’স্ফীয়েৰ (Thermosphere & Exosphere): ৮০ কিমিৰ উৰ্ধৰ এই অংশত বায়ু অত্যন্ত পাতল। ইয়াত থকা গেছৰ অণুসমূহে সূৰ্যৰ চুটি তৰংগৰ এক্স-ৰে আৰু অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি পোনপটীয়াকৈ শোষণ কৰাৰ ফলত উচ্চতাৰ লগে লগে উষ্ণতা অত্যন্ত তীব্ৰ গতিত বৃদ্ধি পায় আৰু হাজাৰ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ অতিক্ৰম কৰে।

প্ৰশ্ন ২: এল-নিনো (El-Nino) আৰু ৱাকাৰ দোলন (Walker Oscillation) কি? এই দুই পৰি ঘটনাই ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ মৌচুমী জলবায়ুৰ ওপৰত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলায়, বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ‘এল-নিনো’ আৰু ‘ৱাকাৰ দোলন’ হৈছে প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অঞ্চলত সৃষ্টি হোৱা এক জটিল সামুদ্ৰিক আৰু বায়ুমণ্ডলীয় আন্তঃক্ৰিয়া, যাৰ প্ৰভাৱ সমগ্ৰ বিশ্বৰ বতৰৰ ওপৰত পৰে।

• ৱাকাৰ দোলন: স্বাভাৱিক অৱস্থাত ক্ৰান্তীয় প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পশ্চিম প্ৰান্তত (ইণ্ডোনেছিয়াৰ ওচৰত) উষ্ণ পানী জমা হয় আৰু পূব প্ৰান্তত (পেৰু উপকূলত) শীতল পানী থাকে। ইয়াৰ ফলত পশ্চিমে নিম্ন চাপ আৰু পূবে উচ্চ চাপৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বৃত্তাকাৰ বায়ু প্ৰবাহৰ কোষটোক ‘ৱাকাৰ দোলন’ বা ‘ৱাকাৰ চেল’ বোলে।

• এল-নিনো: যেতিয়া এই স্বাভাৱিক ব্যৱস্থাটো ওলোটা হৈ পৰে, অৰ্থাৎ পূব প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ পেৰু উপকূলৰ শীতল পানীৰ সোঁতৰ ঠাইত এক সাময়িক উষ্ণ জলসোঁতৰ আৱিৰ্ভাৱ ঘটে, তাকে এল-নিনো বোলে। ইয়াৰ ফলত পেৰু উপকূলত নিম্ন চাপ আৰু পশ্চিম প্ৰশান্ত মহাসাগৰত উচ্চ চাপৰ সৃষ্টি হয়।

মৌচুমী বায়ুৰ ওপৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:

ভাৰতীয় মৌচুমী বায়ুৰ সক্ৰিয়তা আৰু নিয়মীয়া গতিপথ এই সামুদ্ৰিক চাপৰ তাৰতম্যৰ সৈতে গভীৰভাৱে সাঙোৰ খাই আছে।

১/ মৌচুমী বায়ুৰ দুৰ্বলতা: এল-নিনোৰ বছৰটোত ইণ্ডোনেছিয়া আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা জলভাগত (যিটো ভাৰতীয় মৌচুমীৰ বাবে অন্যতম উৎস) উচ্চ বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত ভাৰত মহাসাগৰৰ পৰা ভাৰতীয় স্থলভাগলৈ বলা দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বায়ুৰ প্ৰবাহ অত্যন্ত দুৰ্বল হৈ পৰে।

২/ খৰাং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি: এল-নিনোৰ কু-প্ৰভাৱৰ বাবে ভাৰতত বৰ্ষাকাল পলমকৈ আহে আৰু বৃষ্টিপাতৰ পৰিমাণ স্বাভাৱিকতকৈ বহু পৰিমাণে কমি যায়। ফলত ভাৰতৰ কৃষিভিত্তিক অৰ্থনীতিত মোক্ষম আঘাত সানি ব্যাপক খৰাং (Drought) পৰিস্থিতিৰ উদ্ভৱ হয়। ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি ভাৰতৰ সৰহসংখ্যক ডাঙৰ খৰাং এল-নিনোৰ আগমনৰ বাবেই সংঘটিত হৈছে।

প্ৰশ্ন ৩: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ (Tropical Cyclone) ৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ভৌগোলিক চৰ্তসমূহ আলোচনা কৰা। ইয়াৰ গঠন প্ৰণালী চমুকৈ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহ হৈছে নিম্ন চাপ কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা এক অতি ধ্বংসকাৰী বায়ুমণ্ডলীয় ধুমুহা। ইয়াৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ বাবে তলত উল্লেখ কৰা ভৌগোলিক পৰিৱেশসমূহ অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়:

উৎপত্তিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চৰ্তসমূহ:

১/ উষ্ণ সাগৰীয় পৃষ্ঠ: সাগৰৰ পানীৰ উপৰিভাগৰ উষ্ণতা অতি কমেও ২৭° চেলচিয়াছ বা তাতকৈ অধিক হ’ব লাগিব। এই উত্তাপে ঘূৰ্ণীবতাহৰ মূল ইন্ধন অৰ্থাৎ প্ৰচুৰ পৰিমাণে জলীয় বাষ্প আৰু ‘লীন তাপ’ (Latent Heat) যোগান ধৰে।

২/ কৰিঅ’লিছ বলৰ উপস্থিতি: বিষুৱৰেখাৰ পৰা অন্ততঃ ৫° ৰ পৰা ২০° উত্তৰ আৰু দক্ষিণ অক্ষৰেখাৰ ভিতৰত এই ধুমুহাৰ সৃষ্টি হয়। কাৰণ বিষুৱৰেখাত কৰিঅ’লিছ বল শূন্য হোৱাৰ বাবে বতাহে বৃত্তাকাৰে ঘূৰিব নোৱাৰে; গতিকে বতাহ চক্ৰাকাৰে ঘূৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত কৰিঅ’লিছ বলৰ প্ৰয়োজন।

৩/ উলম্ব বতাহৰ নিম্ন তাৰতম্য: নিম্ন বায়ুমণ্ডল আৰু উচ্চ বায়ুমণ্ডলৰ বতাহৰ গতিবেগৰ মাজত পাৰ্থক্য কম হ’ব লাগে, যাতে ঘনীভৱনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা তাপ শক্তি এটা থিয় স্তম্ভৰ দৰে কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকিব পাৰে।

গঠন প্ৰণালী:

যেতিয়া কোনো ক্ৰান্তীয় সাগৰৰ ওপৰত এক তীব্ৰ নিম্ন চাপ কেন্দ্ৰৰ সৃষ্টি হয়, চাৰিওফালৰ উচ্চ চাপ অঞ্চলৰ পৰা আৰ্দ্ৰ বায়ু কেন্দ্ৰলৈ ধাবিত হয়। এই বায়ু কেন্দ্ৰলৈ গৈ কৰিঅ’লিছ বলৰ প্ৰভাৱত ঘূৰণীয়া গতি লয় আৰু তীব্ৰবেগে ওপৰলৈ উঠিবলৈ আৰম্ভ কৰে। ওপৰলৈ উঠি এই বায়ু ঘনীভূত হয় আৰু কিউমুল’নিম্বাছ (Cumulonimbus) মেঘৰ সৃষ্টি কৰে। ঘনীভৱনৰ সময়ত ওলাই পৰা ‘লীন তাপে’ বায়ুৰাশিক আৰু অধিক উষ্ণ তথা পাতল কৰি তোলে, যাৰ ফলত কেন্দ্ৰৰ চাপ আৰু বেছি কমি যায়। এইদৰে এটা চক্ৰাকাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰে ঘূৰ্ণীবতাহজাক ক্ৰমান্বয়ে অধিক শক্তিশালী আৰু ভয়ংকৰ হৈ পৰে।

প্ৰশ্ন ৪: কোপেন (Koppen) আৰু ট্ৰেৱাৰ্থা (Trewartha) ৰ জলবায়ু শ্ৰেণীবিভাজন পদ্ধতি দুটাৰ এক তুলনামূলক মূল্যাংক আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ জলবায়ুৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ ইতিহাসত ভ্লাদিমিৰ কোপেন আৰু জি.টি. ট্ৰেৱাৰ্থাৰ পদ্ধতি দুটাই এক সুকীয়া স্থান অধিকাৰ কৰিছে। যদিও ট্ৰেৱাৰ্থাৰ পদ্ধতিটো কোপেনৰ আৰ্হিৰে এক সংশোধিত ৰূপ, তথাপিও দুয়োৰে মাজত কিছুমান মৌলিক পাৰ্থক্য আৰু গুৰুত্ব আছে। তলত ইয়াৰ তুলনামূলক মূল্যাংক দাঙি ধৰা হ’ল:

সামৰণি:

সামগ্ৰিকভাৱে ক’বলৈ গ’লে, কোপেনৰ পদ্ধতিটো আছিল এটা বাটকটীয়া প্ৰচেষ্টা যিয়ে জলবায়ু বিজ্ঞানলৈ এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল। আনহাতে, ট্ৰেৱাৰ্থাই কোপেনৰ আঁচনিৰ জটিলতা আৰু ত্ৰুটিসমূহ দূৰ কৰি তাক বিশ্বজনীনভাৱে গ্ৰহণযোগ্য আৰু সৰল ৰূপত উপস্থাপন কৰিলে।

প্ৰশ্ন ৫: বাতাগ্ৰ বা বাতাক্ৰ (Fronts) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ উৎপত্তিৰ প্ৰক্ৰিয়া (Frontogenesis) আৰু বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বাতাগ্ৰসমূহৰ বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: যেতিয়া দুটা সম্পূৰ্ণ বিপৰীত ধৰ্মী (যেনে— এটা অতিশয় ঠাণ্ডা-শুকান আৰু আনটো গৰম-আৰ্দ্ৰ) বায়ুৰাশি পৰস্পৰৰ দিশে গতি কৰি একেলগ হয়, সিহঁতৰ ভিন্ন ঘনত্ব আৰু উষ্ণতাৰ বাবে সিহঁত সহজে মিলি নাযায়। এই দুই বিপৰীত বায়ুৰাশিৰ সংযোগস্থলত গঢ়ি উঠা ঢালযুক্ত পৃথকীকৰণ সীমাৰেখাটোক ‘বাতাগ্ৰ’ বা ‘বাতাক্ৰ’ (Front) বোলে।

বাতাগ্ৰ জনন বা উৎপত্তি (Frontogenesis):

নতুন বাতাগ্ৰ সৃষ্টি হোৱা বা পূৰ্বৰ দুৰ্বল বাতাগ্ৰ এটা পুনৰ সক্ৰিয় হৈ উঠা প্ৰক্ৰিয়াটোক ‘ফ্ৰণ্ট’জেনেচিছ’ (Frontogenesis) বোলে। ইয়াৰ বাবে দুটা প্ৰধান চৰ্তৰ প্ৰয়োজন— প্ৰথমতে, বায়ুৰাশি দুটাৰ মাজত উষ্ণতা আৰু আৰ্দ্ৰতাৰ স্পষ্ট পাৰ্থক্য থাকিব লাগিব আৰু দ্বিতীয়তে, বতাহৰ প্ৰবাহ এনে হ’ব লাগিব যাতে সিহঁতক পৰস্পৰৰ কাষ চপাই আনিব পাৰে (Convergence)।

বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বাতাগ্ৰ আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য:

১/ শীতল বাতাগ্ৰ (Cold Front): যেতিয়া এটা গতিশীল শীতল আৰু গধুৰ বায়ুৰাশি সোমাই আহি সমুখত থকা উষ্ণ বায়ুক তীব্ৰভাৱে ওপৰলৈ ঠেলি দিয়ে, তেতিয়া তাক শীতল বাতাগ্ৰ বোলে। ইয়াৰ ঢাল বহুত থিয় হয়। ইয়াৰ ফলত হঠাতে বতৰৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে, কিউমুল’নিম্বাছ মেঘৰ সৃষ্টি হয় আৰু গাজনি-বতাহৰ সৈতে ধাৰাষাৰ বৃষ্টিপাত হয়।

২/ উষ্ণ বাতাগ্ৰ (Warm Front): যেতিয়া এটা পাতল আৰু সক্ৰিয় উষ্ণ বায়ুৰাশি ধীৰে ধীৰে আগবাঢ়ি গৈ শীতল বায়ুৰাশিৰ ঢালৰ ওপৰেদি লাহে লাহে বগাই ওপৰলৈ উঠে, তাক উষ্ণ বাতাগ্ৰ বোলে। ইয়াৰ ঢাল মৃদু হয়। ইয়াৰ ফলত বিস্তৃত অঞ্চলজুৰি কেইবাদিনো ধৰি নিৰৱচ্ছিন্নভাৱে পাতল বা মজলীয়া ধৰণৰ বৰষুণ (Drizzle) হৈ থাকে।

৩/ অচল বা স্থিৰ বাতাগ্ৰ (Stationary Front): যেতিয়া দুটা বিপৰীত ধৰ্মী বায়ুৰাশি মুখামুখি হয়, কিন্তু কোনো এটাই আনটোক ঠেলিব নোৱাৰাকৈ থিতাতে স্থিৰ হৈ থাকে, তাক স্থিৰ বাতাগ্ৰ বোলে। এনে অৱস্থাত বতৰ কেইবাদিনো ধৰি একেই থাকে।

৪/ ৰুদ্ধ বা অন্তৰ্ধৃত বাতাগ্ৰ (Occluded Front): বহিস্থ-ক্ৰান্তীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ শেষৰ পৰ্যায়ত দ্ৰুতগামী শীতল বাতাগ্ৰটোৱে যেতিয়া ধীৰ গতিৰ উষ্ণ বাতাগ্ৰটোক পিছ পেলাই সম্পূৰ্ণৰূপে স্পৰ্শ কৰে আৰু উষ্ণ বায়ুখিনিক মাটিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ওপৰলৈ বিছিন্ন কৰি দিয়ে, তেতিয়া তাক ৰুদ্ধ বাতাগ্ৰ বোলে।

পাঠৰ সাৰাংশ (Lesson Summary):

​জৈৱ-ভূগোলৰ এই পাঠটিত পৃথিৱীৰ বুকুত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ ভৌগোলিক বিতৰণ তথা ইয়াক প্ৰভাৱিত কৰা জলবায়ু, ভূ-প্ৰকৃতি আদি ভৌতিক আৰু জৈৱিক কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত গোলকীয় জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ আধাৰ স্বৰূপ 'বায়’ম' আৰু বিপন্ন প্ৰজাতিৰে চহকী 'হটস্পট'ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা দাঙি ধৰা হৈছে। লগতে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গাঁথনি, ইয়াৰ মাজৰ খাদ্য-শৃংখল আৰু শক্তিৰ আৱৰ্তন প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে বিশদ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষৰ অংশত পৰিৱেশৰ এক মূল উপাদান হিচাপে মাটি গঠনৰ কাৰক, মৃত্তিকাৰ স্তৰবিন্যাস আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ মাটিৰ ভৌগোলিক বিতৰণৰ এক খতিয়ান দাঙি ধৰি বন আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ আৱশ্যকতাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: জৈৱ-ভূগোল (Biogeography) বুলিলে কি বুজি পোৱা?

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বুকুত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীসমূহৰ ভৌগোলিক বিতৰণ আৰু ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত কাৰণসমূহৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নক জৈৱ-ভূগোল বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ মূল উৎস কি?

উত্তৰ: সৌৰশক্তি বা সূৰ্যৰ পোহৰ হৈছে যিকোনো পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ চালিকা শক্তিৰ একমাত্ৰ প্ৰাথমিক উৎস।

প্ৰশ্ন ৩: 'বায়’ম' (Biome) শব্দটোৱে কি সূচায়?

উত্তৰ: এক নিৰ্দিষ্ট জলবায়ুৰ প্ৰভাৱত বিকশিত হোৱা একো একোটা বিশাল আঞ্চলিক উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ সামগ্ৰিক সমষ্টিক বায়’ম বোলে।

প্ৰশ্ন ৪: জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ স্পৰ্শকাতৰ স্থান বা 'হটস্পট' (Hotspot) ধাৰণাটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ পৰিৱেশ বিজ্ঞানী নৰমেন মায়াৰ্ছে (Norman Myers) ১৯৮৮ চনত এই গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাটো আগবঢ়াইছিল।

প্ৰশ্ন ৫: খাদ্য-শৃংখলৰ প্ৰাথমিক উৎপাদক কোনবোৰ?

উত্তৰ: সেউজীয়া উদ্ভিদসমূহ, যিয়ে সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৬: অসমত থকা এটা বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰৰ (World Heritage Site) নাম লিখা।

উত্তৰ: কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (যি একক খৰ্গযুক্ত গঁড়ৰ বাবে বিখ্যাত)।

প্ৰশ্ন ৭: মাটিত থকা পঁচা উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশেষক কি বুলি জনা যায়?

উত্তৰ: হিউমাচ (Humus), ই মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধিত মুখ্য ভূমিকা লয়।

প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতৰ সৰ্বাধিক মৰুভূমি প্ৰকৃতিৰ মাটি ক’ত পোৱা যায়?

উত্তৰ: ভাৰতৰ পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত ৰাজস্থানৰ থৰ মৰুভূমি অঞ্চলত।

প্ৰশ্ন ৯: পৰিস্থিতি বিজ্ঞান (Ecology) শব্দটো প্ৰথম কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: জাৰ্মান জীৱবিজ্ঞানী আৰ্নেষ্ট হেকেলে (Ernst Haeckel) ১৮৬৬ চনত এই শব্দটো প্ৰথম প্ৰয়োগ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: মাটি গঠনকাৰী এটা নিষ্ক্ৰিয় বা পৰোক্ষ কাৰকৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: মূল শিলাস্তৰ (Parent Rock) বা ভূ-প্ৰকৃতি।

প্ৰশ্ন ১১: উদ্ভিদৰ বিতৰণক প্ৰভাৱিত কৰা আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ জলবায়ুৰ উপাদানটো কি?

উত্তৰ: বৰষুণ বা অধঃক্ষেপণ (Precipitation) আৰু উত্তাপ।

প্ৰশ্ন ১২: ৰেড ডাটা বুক (Red Data Book) কোনে প্ৰকাশ কৰে?

উত্তৰ: আই.ইউ.চি.এন. (IUCN - International Union for Conservation of Nature) নামৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাটোৱে।

প্ৰশ্ন archaeology ১৩: ভাৰতৰ কোনটো হটস্পট অঞ্চলত অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল অন্তৰ্ভুক্ত?

উত্তৰ: ইণ্ডো-বাৰ্মা (Indo-Burma) জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হটস্পটৰ অন্তৰ্গত।

প্ৰশ্ন ১৪: 'খাদ্য-শৃংখল' (Food Chain) মানে কি?

উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত উৎপাদকৰ পৰা বিভিন্ন স্তৰৰ উপভোক্তালৈ খাদ্য শক্তিৰ ক্ৰমিক প্ৰৱাহকে খাদ্য-শৃংখল বোলে।

প্ৰশ্ন ১৫: মাটিৰ উলম্ব প্ৰস্থচ্ছেদক বা তৰপক কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: মৃত্তিকা পাৰ্শ্বচিত্ৰ বা মৃত্তিকা স্তৰবিন্যাস (Soil Profile)।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদৰ বিতৰণত ভৌতিক কাৰকসমূহে কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: ভৌতিক কাৰক যেনে— ভূ-প্ৰকৃতি, উচ্চতা আৰু সূৰ্যৰ পোহৰৰ পৰিমাণৰ ওপৰত উদ্ভিদৰ প্ৰকৃতি নিৰ্ভৰ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ওখ পাৰ্বত্য অঞ্চলত সৰলবৰ্গীয় উদ্ভিদ আৰু মৰুভূমিৰ শুকান অঞ্চলত কাঁইটীয়া উদ্ভিদ দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ২: খাদ্য-শৃংখল আৰু খাদ্য-জালৰ (Food Web) মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: খাদ্য-শৃংখল হৈছে শক্তি প্ৰৱাহৰ এটা সৰল আৰু ৰৈখিক (Linear) পথ। আনহাতে, প্ৰকৃতিৰ মাজত বহুতো খাদ্য-শৃংখল পৰস্পৰ লগ লাগি যি জটিল আৰু জালসদৃশ গাঁথনি সৃষ্টি কৰে, তাক খাদ্য-জাল বোলে।

প্ৰশ্ন ৩: জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হটস্পট হিচাপে স্বীকৃতি পাবলৈ প্ৰধান চৰ্ত দুটা কি কি?

উত্তৰ:

• অঞ্চলটোত কমেও ১,৫০০ বিধ থলুৱা বা স্থানিক (Endemic) সংবাহী উদ্ভিদ থাকিব লাগিব।

• অঞ্চলটোৰ মূল প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদৰ প্ৰায় ৭০% বা তাতকৈ অধিক ইতিমধ্যে ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হ’ব লাগিব।

প্ৰশ্ন ৪: লটাৰাইট মাটিৰ (Laterite Soil) দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ:

• তীব্ৰ বৰষুণৰ ফলত হোৱা 'ক্ষালন প্ৰক্ৰিয়া' (Leaching) বা ধুই যোৱাৰ বাবে এই মাটিৰ সৃষ্টি হয়।

• ইয়াত আইৰন আৰু এলুমিনিয়াম অক্সাইডৰ পৰিমাণ বেছি বাবে ইয়াৰ ৰং ৰঙা আৰু ই ইমান উৰ্বৰ নহয়।

প্ৰশ্ন ৫: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ অজৈৱিক উপাদানসমূহ কি কি?

উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ নিৰ্জীৱ অংশসমূহেই হ’ল অজৈৱিক উপাদান। ইয়াক ঘাইকৈ জলবায়ুৰ কাৰক (উত্তাপ, পোহৰ, বৃষ্টিপাত) আৰু ভূ-কাৰক বা খনিজ উপাদান (মাটি, পানী, বায়ু) হিচাপে ভগাব পাৰি।

প্ৰশ্ন ৬: এক্স-চিটু (Ex-situ) সংৰক্ষণ বুলিলে কি বুজা? দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: কোনো বিপন্ন জীৱক নিজৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থানৰ পৰা আঁতৰাই আনি মানুহৰ তত্ত্বাৱধানত সুৰক্ষিতভাৱে কৰা সংৰক্ষণক এক্স-চিটু সংৰক্ষণ বোলে। যেনে: চিৰিয়াখানা (Zoo) আৰু উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden)।

প্ৰশ্ন ৭: মাটিক পৰিৱেশৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান বুলি কিয় গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: মাটি হৈছে উদ্ভিদ জগতৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পুষ্টি আৰু স্থিৰতা প্ৰদান কৰা প্ৰাথমিক আধাৰ। লগতে ই অসংখ্য অণুজীৱ আৰু সৰু প্ৰাণীৰ বাসস্থান হোৱাৰ উপৰি জলচক্ৰ নিয়ন্ত্ৰণতো সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: জৈৱ-শক্তি চক্ৰত বিয়োজকৰ (Decomposers) ভূমিকা কি?

উত্তৰ: কাঠফুলা, বেক্টেৰিয়া আদি বিয়োজকবোৰে মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ জটিল অংগসমূহ পচাই সৰল অজৈৱ পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। ইয়াৰ ফলত পুষ্টিদ্ৰব্যসমূহ পুনৰ মাটিলৈ ঘূৰি আহে আৰু চক্ৰটো অক্ষুণ্ণ থাকে।

প্ৰশ্ন ৯: ইন-চিটু (In-situ) সংৰক্ষণ কি? ইয়াৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: সংকটাপন্ন উদ্ভিদ বা প্ৰাণীক তেওঁলোকৰ স্বাভাৱিক বা প্ৰাকৃতিক বাসস্থানতে সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা ব্যৱস্থাক ইন-চিটু সংৰক্ষণ বোলে। যেনে: ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (National Park) আৰু অভয়াৰণ্য (Wildlife Sanctuary)।

প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতৰ কৃষ্ণ মৃত্তিকা বা ক’লা মাটিৰ (Black Soil) ভৌগোলিক অৱস্থিতি আৰু উপকাৰিতা লিখা।

উত্তৰ: এই মাটি ভাৰতৰ দাক্ষিণাত্যৰ লাভা গঠিত মালভূমি অঞ্চলত (যেনে— মহাৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট) পোৱা যায়। এই মাটি পানী ধৰি ৰাখিব পৰা ক্ষমতাৰ বাবে কপাহ খেতিৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী।

প্ৰশ্ন ১১: উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিতৰণত জৈৱিক কাৰকে কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: জীৱসমূহৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কই (যেনে— পৰাগযোগ, চিকাৰী-চিকাৰ সম্পৰ্ক, আৰু মানুহৰ কাৰ্যকলাপ) সিহঁতৰ বংশবৃদ্ধি আৰু বিস্তাৰত সহায় বা বাধাৰ সৃষ্টি কৰে। মানুহৰ বন ধ্বংস কাৰ্যই বিতৰণ সলনি কৰাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ উদাহৰণ।

প্ৰশ্ন ১২: তুন্দ্ৰা বায়’মৰ (Tundra Biome) চমু বৰ্ণনা দিয়া।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অতি শীতল মেৰু অঞ্চলত এই বায়’ম দেখা যায়। ইয়াত বছৰৰ সৰহভাগ সময় বৰফেৰে আবৃত হৈ থাকে বাবে ডাঙৰ গছ গজিব নোৱাৰে; কেৱল মচ (Moss), লাইকেন (Lichen) আদিজাতীয় উদ্ভিদহে পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ১৩: মৃত্তিকা গঠনত জলবায়ুৰ ভূমিকা কেনেধৰণৰ?

উত্তৰ: জলবায়ুৰ দুটা প্ৰধান উপাদান— উত্তাপ আৰু বৰষুণে শিলাস্তৰৰ বিচৰ্ণীকৰণ (Weathering) প্ৰক্ৰিয়া খৰতকীয়া কৰে। লগতে ই মাটিত জৈৱিক পদাৰ্থ যোগ হোৱাৰ গতিটোও নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ কাৰ্যপ্ৰণালী কিহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?

উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ কাৰ্যপ্ৰণালী প্ৰধানকৈ দুটা প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল: প্ৰথমটো হৈছে উৎপাদকৰ পৰা উপভোক্তালৈ একমুখী শক্তিৰ প্ৰৱাহ (Energy Flow) আৰু দ্বিতীয়টো হৈছে উপাদানসমূহৰ পুষ্টি চক্ৰ বা ৰাসায়নিক আৱৰ্তন।

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতত পলিক মাটি (Alluvial Soil) ক’ত পোৱা যায় আৰু ইয়াৰ কৃষিগত গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: এই মাটি ভাৰতৰ সিন্ধু-গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বিশাল সমভূমি অঞ্চল আৰু নদী উপত্যকাবোৰত পোৱা যায়। অত্যন্ত সাৰুৱা হোৱাৰ বাবে এই মাটিত ধান, ঘেঁহু, কুঁহিয়াৰ আদি প্ৰচুৰ পৰিমাণে উৎপাদন হয়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ গোলকীয় বিতৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত ভৌতিক আৰু জৈৱিক কাৰকসমূহৰ ভূমিকা বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বুকুত জৈৱমণ্ডলো সকলো ঠাইতে সমান নহয়। উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বিস্তাৰ আৰু বিতৰণ এক জটিল প্ৰক্ৰিয়া, যিটো মূলত ভৌতিক (অজৈৱিক) আৰু জৈৱিক কাৰকৰ আন্তঃক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। এই নিয়ন্ত্ৰক কাৰকসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১. ভৌতিক কাৰকসমূহ (Physical Factors):

• জলবায়ু (Climate): জলবায়ু হৈছে জীৱৰ বিতৰণৰ আটাইতকৈ প্ৰধান কাৰক। ইয়াৰ ভিতৰত উত্তাপ আৰু বৃষ্টিপাত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। অতিপাত ঠাণ্ডা অঞ্চলত (যেনে তুন্দ্ৰা জলবায়ু) কেৱল মচ বা লাইকেন জাতীয় উদ্ভিদ পোৱা যায়, আনহাতে উষ্ণ-আৰ্দ্ৰ বিষুৱীয় অঞ্চলত ডাঠ চিৰসেউজ অৰণ্য গঢ়ি উঠে।

• ভূ-প্ৰকৃতি (Relief/Topography): পৰ্বত-পাহাৰৰ উচ্চতা, ঢাল আৰু দিশে সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু বৰষুণৰ বিতৰণ সলনি কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, হিমালয়ৰ দক্ষিণ ঢালত যিমান ঘন উদ্ভিদ পোৱা যায়, উত্তৰ ঢালত (তিব্বতৰ দিশত) সিমান পোৱা নাযায়।

• মাটি (Soil): মাটিৰ অম্লতা, জলধাৰণ ক্ষমতা আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি উদ্ভিদৰ শ্ৰেণীবিভাজন ঘটে। সাৰুৱা পলি মাটিত ঘন অৰণ্য বা কৃষিভূমি গঢ়ি উঠে, আনহাতে মৰুভূমিৰ বালিচহীয়া মাটিত কেকটাছ জাতীয় উদ্ভিদহে জন্মে।

২. জৈৱিক কাৰকসমূহ (Biological Factors):

• জীৱসমূহৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক: উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ মাজত থকা সহ-জীৱনবাদ (Symbiosis), পৰাগযোগ প্ৰক্ৰিয়া আৰু চিকাৰী-চিকাৰ সম্পৰ্কে সিহঁতৰ সংখ্যা আৰু বিতৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। যেনে, কিছুমান ফুলৰ বিস্তাৰ কেৱল এক নিৰ্দিষ্ট পতংগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

• মানুহৰ কাৰ্যকলাপ: বৰ্তমান সময়ত মানুহেই হৈছে জীৱৰ বিতৰণ সলনি কৰা আটাইতকৈ শক্তিশালী কাৰক। অৰণ্য ধ্বংস, নগৰীকৰণ, কৃতিমভাৱে কোনো নতুন প্ৰজাতিৰ বিস্তাৰ ঘটোৱা আদিৰ ফলত প্ৰাকৃতিক বিতৰণ ব্যৱস্থা সম্পূৰ্ণ সলনি হৈ পৰিছে।

অতএব, ভৌতিক কাৰকসমূহে জীৱৰ জীয়াই থকাৰ সৰ্বোচ্চ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু জৈৱিক কাৰকসমূহে স্থানীয় পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত সিহঁতৰ স্থিতি সুদৃঢ় কৰে।

প্ৰশ্ন ২: জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ স্পৰ্শকাতৰ স্থান বা 'হটস্পট' (Biodiversity Hotspot) ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা। বিশ্বৰ তথা ভাৰতৰ প্ৰেক্ষাপটত ইয়াৰ গুৰুত্ব উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ পৰিৱেশবিদ নৰমেন মায়াৰ্ছে (Norman Myers) ১৯৮৮ চনত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে 'জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ হটস্পট' ধাৰণাটো অৱতাৰণা কৰিছিল। হটস্পট হৈছে পৃথিৱীৰ এনে কিছুমান ভৌগোলিক অঞ্চল য’ত অতি উচ্চ মাত্ৰাত জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য পোৱা যায়, কিন্তু বৰ্তমান সময়ত সেইসমূহ মানুহৰ ধ্বংসাত্মক কাৰ্যকলাপৰ বাবে তীব্ৰ সংকটৰ মুখত পৰিছে।

হটস্পট হিচাপে স্বীকৃতি লাভৰ চৰ্তসমূহ: কোনো এক অঞ্চলক স্পৰ্শকাতৰ স্থান হিচাপে ঘোষণা কৰিবলৈ মূলত দুটা চৰ্ত পূৰণ কৰিব লাগে— ১. অঞ্চলটোত অন্ততঃ ১,৫০০ বিধ থলুৱা বা স্থানিক সংবাহী উদ্ভিদ (Endemic Vascular Plants) থাকিব লাগিব, অৰ্থাৎ এই উদ্ভিদসমূহ পৃথিৱীৰ আন ক’তো পোৱা যাব নোৱাৰিব। ২. অঞ্চলটোৰ মূল প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদৰ প্ৰায় ৭০% অংশ ইতিমধ্যে মানুহৰ হাতত ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হ’ব লাগিব।

গোলকীয় আৰু ভাৰতীয় গুৰুত্ব: বৰ্তমান সমগ্ৰ বিশ্বত ৩৬ টা জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ হটস্পট চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত ৪ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ হটস্পট ভাৰতবৰ্ষৰ ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ ভিতৰত পৰে:

• পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা (Western Ghats): ভাৰতৰ দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলত অৱস্থিত এই অঞ্চলটো অত্যন্ত সমৃদ্ধশালী। ইয়াত সুন্দৰ চিৰসেউজ অৰণ্যৰ লগতে বহুতো থলুৱা প্ৰাণী যেনে— নীলগিৰি তাহৰ (Nilgiri Tahr) আৰু সিংহ-নেজীয়া বান্দৰ (Lion-tailed Macaque) পোৱা যায়। বৰ্তমান চাহ খেতি, জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প আৰু পৰ্যটনৰ বাবে এই অঞ্চলটো তীব্ৰ সংকটত পৰিছে।

• ইণ্ডো-বাৰ্মা অঞ্চল (Indo-Burma): ভাৰতৰ সমগ্ৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল (অসম সহ) এই বিশাল হটস্পটটোৰ অংশ। ইয়াত অসাধাৰণ চৰাই আৰু স্তন্যপায়ী জীৱৰ বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়। জুম খেতি, বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু চোৰাং চিকাৰৰ বাবে এই স্পৰ্শকাতৰ অঞ্চলটোৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বিঘ্নিত হৈছে।

এই স্পৰ্শকাতৰ স্থানসমূহ সংৰক্ষণ কৰিলে পৃথিৱীৰ সৰহসংখ্যক বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰজাতি ধ্বংসৰ মুখৰ পৰা বাচি যাব, সেয়েহে গোলকীয়ভাৱে এইসমূহৰ গুৰুত্ব অসীম।

প্ৰশ্ন ৩: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গাঁথনি আৰু ইয়াৰ কাৰ্যপ্ৰণালীৰ এক সুসংহত বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক পৰিৱেশত বসবাস কৰা জীৱসমূহ (উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱ) আৰু সেই অঞ্চলটোৰ নিৰ্জীৱ ভৌতিক উপাদানসমূহৰ মাজত যি পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-বিক্ৰিয়া ঘটে, তাকে সামগ্ৰিকভাৱে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystem) বোলা হয়।

১. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গাঁথনি (Structure of Ecosystem): পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ মূলতঃ দুটা প্ৰধান উপাদানেৰে গঠিত:

• অজৈৱিক উপাদান (Abiotic Components): ইয়াত জীৱহীন উপাদানসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। যেনে—

  • জলবায়ুগত উপাদান: পোহৰ, উত্তাপ, বতাহ, বৰষুণ।

  • অজৈৱ পদাৰ্থ: নাইট্ৰ’জেন, কাৰ্বন, পানী আদি।

  • জৈৱ যৌগ: হিউমাচ, কাৰ্ব’হাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন আদি যিবোৰ জৈৱ আৰু অজৈৱ জগতৰ সংযোগ সেতু।

• জৈৱিক উপাদান (Biotic Components): ইয়াৰ তিনিটা মূল ভাগ আছে—

  • উৎপাদক (Producers): সেউজীয়া উদ্ভিদসমূহ, যিয়ে সৌৰশক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে খাদ্য তৈয়াৰ কৰে।

  • উপভোক্তা (Consumers): যিবোৰে খাদ্যৰ বাবে উদ্ভিদ বা আন জীৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইহঁতক প্ৰাথমিক (তৃণভোজী), দ্বিতীয়ক (মাংসভোজী) আৰু তৃতীয়ক উপভোক্তাত ভাগ কৰা হৈছে।

  • বিয়োজক (Decomposers): বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ জাতীয় অণুজীৱ, যিয়ে মৃত জীৱদেহ পচাই পুনৰ অজৈৱ পুষ্টি মাটিলৈ ঘূৰাই পঠিয়ায়।

২. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ কাৰ্যপ্ৰণালী (Functioning of Ecosystem): পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ সক্ৰিয় হৈ থাকিবলৈ দুটা মূল ক্ৰিয়াকলাপ সম্পন্ন কৰে:

• শক্তিৰ প্ৰৱাহ (Energy Flow): পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰৱাহ সদায় একমুখী (Unidirectional) হয়। সূৰ্যৰ পৰা শক্তি প্ৰথম উৎপাদকলৈ আহে আৰু তাৰ পিছত ক্ৰমান্বয়ে খাদ্য-শৃংখলৰ জৰিয়তে উচ্চ পুষ্টি স্তৰৰ উপভোক্তালৈ প্ৰবাহিত হয়। তাপগতি বিজ্ঞানৰ সূত্ৰ অনুসৰি প্ৰতিটো স্তৰত শক্তিৰ অপচয় ঘটে।

• পুষ্টি চক্ৰ বা ৰাসায়নিক আৱৰ্তন (Nutrient Cycling): কাৰ্বন, নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আদি খনিজ উপাদানসমূহ পৰিৱেশৰ পৰা জীৱদেহলৈ আৰু জীৱদেহৰ মৃত্যুৰ পিছত বিয়োজকৰ জৰিয়তে পুনৰ পৰিৱেশলৈ চক্ৰীয়ভাৱে আৱৰ্তিত হৈ থাকে।

এইদৰে গাঁথনি আৰু কাৰ্যপ্ৰণালীৰ ভাৰসাম্যই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সুস্থিৰতা ৰক্ষা কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: মৃত্তিকা গঠনকাৰী প্ৰক্ৰিয়াসমূহ আৰু ইয়াৰ নিয়ন্ত্ৰক কাৰকসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মাটি বা মৃত্তিকা হৈছে ভূ-পৃষ্ঠৰ আটাইতকৈ ওপৰৰ এক পাতল শিথিল স্তৰ, যি জৈৱিক আৰু অজৈৱিক ক্ৰিয়াৰ ফলত সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ গঠন প্ৰক্ৰিয়া অত্যন্ত ধীৰ আৰু জটিল।

মৃত্তিকা গঠনৰ প্ৰধান ক্ৰমিক প্ৰক্ৰিয়াসমূহ (Pedogenesis): ১. বিচৰ্ণীকৰণ (Weathering): ভৌতিক, ৰাসায়নিক আৰু জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে মূল শিলাখণ্ড ভাঙি চূর্ণ-বিচূর্ণ হোৱা কাৰ্যই হ’ল ইয়াৰ প্ৰথম খোজ। ২. হিউমিফিকেচন (Humification): মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অৱশেষ অণুজীৱৰ দ্বাৰা পচি মাটিত গাঢ় ৰঙৰ হিউমাচ বা জৈৱিক ক্ৰিয়া গঠন কৰে। ৩. এলুভিয়েচন আৰু ইলিউভিয়েচন (Eluviation & Iluviation): বৰষুণৰ পানী তললৈ যাওঁতে মাটিৰ ওপৰৰ স্তৰৰ পৰা খনিজ পদাৰ্থসমূহ ধুই নিয়াক এলুভিয়েচন আৰু সেইবোৰ তলৰ স্তৰত জমা হোৱাক ইলিউভিয়েচন বোলে।

মৃত্তিকা গঠনৰ নিয়ন্ত্ৰক কাৰকসমূহ (Factors of Soil Formation): বিখ্যাত বিজ্ঞানী হান্স জেনীৰ (Hans Jenny) সূত্ৰ অনুসৰি মাটি গঠনৰ সমীকৰণটো হ’ল—

S = f(Cl, O, R, P, T)

(য’ত S = মাটি, Cl = জলবায়ু, O = জীৱমণ্ডল, R = ভূ-প্ৰকৃতি, P = মূল শিলা, T = সময়)।

• সক্ৰিয় কাৰকসমূহ (Active Factors):

  • জলবায়ু (Climate): উত্তাপ আৰু বৰষুণে বিচৰ্ণীকৰণৰ হাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। অতি বৰষুণ হোৱা অঞ্চলত ক্ষালন বা লিচিং প্ৰক্ৰিয়া বেছি হয়।

  • জৈৱিক প্ৰভাৱ (Biosphere/Organisms): গছৰ শিপা, অণুজীৱ আৰু কেঁচু আদিয়ে মাটিক বায়ু চলাচল কৰাত সহায় কৰে আৰু উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে।

• নিষ্ক্ৰিয় কাৰকসমূহ (Passive Factors):

  • মূল শিলাস্তৰ (Parent Material): শিলাৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰতে মাটিৰ টেক্সচাৰ (Texture), ৰং আৰু খনিজ উপাদান নিৰ্ভৰ কৰে। যেনে— বেছাল্ট শিলাৰ পৰা ক’লা মাটিৰ সৃষ্টি হয়।

  • ভূ-প্ৰকৃতি (Relief): থিয় পাহাৰীয়া অঞ্চলত পানীৰ তীব্ৰ সোঁতৰ বাবে মাটিৰ স্তৰ পাতল হয়, আনহাতে সমভূমি অঞ্চলত মাটিৰ গভীৰতা বেছি হয়।

  • সময় (Time): মাটি গঠন হ’বলৈ হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ প্ৰয়োজন হয়। সময় যিমানেই বেছি হ’ব, মাটিৰ স্তৰবিন্যাস (Soil Profile) সিমানেই পৰিপক্ক হ’ব।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ মৃত্তিকাসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰি যিকোনো তিনিবিধ মাটিৰ ভৌগোলিক বিতৰণ আৰু বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতীয় কৃষি গৱেষণা পৰিষদে (ICAR) ভাৰতৰ মাটিক ভৌগোলিক অৱস্থিতি, ৰং আৰু গুণাগুণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ঘাইকৈ আঠটা ভাগত ভগাইছে। ইয়াৰ ভিতৰত থকা তিনিবিধ প্ৰধান মাটি তলত বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা হ’ল:

১. পলি মাটি বা পলসুৱা মাটি (Alluvial Soil):

• বৈশিষ্ট্য: এই মাটি ভাৰতৰ আটাইতকৈ সাৰুৱা আৰু বিস্তৃত অঞ্চল আৱৰি থকা মাটি (প্ৰায় ৪৩%)। নদীৰ দ্বাৰা কঢ়িয়াই অনা পলস জমা হৈ ইয়াৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াত পটাছৰ পৰিমাণ বেছি কিন্তু ফছফৰাছ কম থাকে। নতুন পলিক 'খাদৰ' আৰু পুৰণি পলিক 'ভাংগৰ' বুলি কোৱা হয়।

• বিতৰণ: সিন্ধু, গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ বিশাল সমভূমি অঞ্চল, যেনে— পঞ্জাৱ, উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, পশ্চিম বংগ আৰু অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা।

• কৃষিগত গুৰুত্ব: এই মাটি ধান, ঘেঁহু, কুঁহিয়াৰ, মৰাপাত আৰু সৰিয়হ খেতিৰ বাবে অত্যন্ত উৎকৃষ্ট।

২. কৃষ্ণ মৃত্তিকা বা ক’লা মাটি (Black Soil / Regur):

• বৈশিষ্ট্য: এই মাটি লাভা গঠিত দাক্ষিণাত্যৰ মালভূমি অঞ্চলৰ শিলা ধবংস হৈ সৃষ্টি হৈছে। ইয়াৰ পানী ধৰি ৰাখিব পৰা ক্ষমতা বহুত বেছি আৰু শুকাই গ’লে ইয়াত ডাঙৰ ফাট মেলে। ইয়াক 'ৰেগুৰ' বা 'কপাহ মাটি'ও বোলা হয়।

• বিতৰণ: ঘাইকৈ মহাৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট, মধ্য প্ৰদেশৰ পশ্চিম অংশ আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ কিছু অংশত এই মাটি পোৱা যায়।

• কৃষিগত গুৰুত্ব: কপাহ খেতিৰ বাবে এই মাটি সৰ্বোত্তম। ইয়াৰোপৰি বুট, মাকৈ আৰু তৈলবীজৰ খেতিও ইয়াত ভাল হয়।

৩. ৰঙা আৰু হালধীয়া মাটি (Red and Yellow Soil):

• বৈশিষ্ট্য: স্ফটিকাকাৰ আৰু ৰূপান্তৰিত শিলাৰ বিচৰ্ণীকৰণৰ ফলত ইয়াৰ সৃষ্টি হয়। লো বা আইৰন অক্সাইডৰ (Iron Oxide) আধিক্যৰ বাবে ইয়াৰ ৰং ৰঙা হয়, কিন্তু জলযোজিত (Hydrated) অৱস্থাত ইয়াক হালধীয়া দেখা যায়।

• বিতৰণ: দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ পূব আৰু দক্ষিণ অংশ, উৰিষ্যা, ছত্তীশগড় আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পাহাৰীয়া ৰাজ্যসমূহত পোৱা যায়।

• কৃষিগত গুৰুত্ব: সাধাৰণতে ই বৰ উৰ্বৰ নহয়, কিন্তু সাৰ আৰু জলসিঞ্চন প্ৰয়োগ কৰি ইয়াত বাজৰা, আলু, ধঁপাত আৰু ফল-মূলৰ খেতি কৰা হয়।

পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ (Summary):

​সাগৰীয় বিজ্ঞান (Oceanography) পাঠ্যক্ৰমৰ এই গোটটোত মূলতঃ মহাসাগৰৰ তলিৰ ভূ-প্ৰকৃতি, পানীৰ ধৰ্ম আৰু গতিশীলতাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াত প্ৰশান্ত, আটলান্টিক আৰু ভাৰত মহাসাগৰৰ তলিৰ বিন্যাস যেনে— মহীসোপান, গভীৰ সমভূমি আৰু সামুদ্ৰিক খাদসমূহৰ বিষয়ে বহলাই উল্লেখ আছে। ইয়াৰ উপৰি, সাগৰৰ পানীৰ উষ্ণতা আৰু লৱণতাৰ তাৰতম্য ঘটোৱা কাৰকসমূহৰ লগতে সামুদ্ৰিক সোঁত, জোৱাৰ-ভাটা আৰু বিধ্বংসী সুনামী সৃষ্টিৰ অন্তৰ্নিহিত ভৌগোলিক কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। শেষত, সাগৰীয় অৱক্ষেপৰ শ্ৰেণীবিভাজন আৰু সামুদ্ৰিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ (Coral Reefs) গঢ়ি উঠাৰ অনুকূল পৰিৱেশ তথা ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ ইয়াত প্ৰণালীবদ্ধভাৱে সামৰি লোৱা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: সাগৰ বিজ্ঞান বা 'Oceanography' শব্দটো মূলতঃ কোনটো ভাষাৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে?

উত্তৰ: এই শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ 'Okeanos' (অৰ্থাৎ বৃহৎ নদী বা সাগৰ) আৰু 'Graphia' (অৰ্থাৎ বৰ্ণনা কৰা) শব্দৰ পৰা আহিছে।

প্ৰশ্ন ২: পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ গভীৰতম সামুদ্ৰিক খাদটোৰ নাম কি আৰু ই ক’ত অৱস্থিত?

উত্তৰ: প্ৰশান্ত মহাসাগৰত অৱস্থিত 'মেৰিয়ানা খাদ' (Mariana Trench) হৈছে আটাইতকৈ গভীৰতম খাদ।

প্ৰশ্ন ৩: মহীসোপান (Continental Shelf) বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: মহাদেশৰ চাৰিওফালে থকা সাগৰৰ অগভীৰ আৰু মৃদু ঢালযুক্ত প্ৰান্তীয় ভাগটোক মহীসোপান বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৪: সাগৰৰ পানীত আটাইতকৈ বেছি পৰিমাণে দ্ৰৱীভূত হৈ থকা লৱণ বিধৰ ৰাসায়নিক নাম কি?

উত্তৰ: ছডিয়াম ক্ল’ৰাইড ($NaCl$).

প্ৰশ্ন ৫: মহাসাগৰীয় তলীৰ ভাগসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিস্তৃত অঞ্চল কোনটো?

উত্তৰ: গভীৰ সাগৰীয় সমভূমি (Deep Sea Plain বা Abyssal Plain)।

প্ৰশ্ন ৬: আটলান্টিক মহাসাগৰক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰা বিখ্যাত শৈলশিৰাখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: মধ্য আটলান্টিক শৈলশিৰা (Mid-Atlantic Ridge)।

প্ৰশ্ন ৭: ভাৰত মহাসাগৰৰ এটা অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ সামুদ্ৰিক খাদৰ নাম উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: সুন্দা খাদ (Sunda Trench) বা জাভা খাদ।

প্ৰশ্ন ৮: সাগৰৰ পানীৰ স্বাভাৱিক গড় লৱণতাৰ পৰিমাণ কিমান?

উত্তৰ: প্ৰতি হাজাৰ গ্ৰাম পানীত প্ৰায় ৩৫ গ্ৰাম (35‰)।

প্ৰশ্ন ৯: পৃথিৱীৰ ভিতৰত আটাইতকৈ দীঘল প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ (Coral Reef) খনৰ নাম কি?

উত্তৰ: অষ্ট্ৰেলিয়াৰ পূব উপকূলত থকা 'গ্ৰেট বেৰিয়াৰ ৰীফ' (Great Barrier Reef)।

প্ৰশ্ন ১০: উপসাগৰীয় সোঁত (Gulf Stream) কেনে ধৰণৰ সামুদ্ৰিক সোঁত?

উত্তৰ: ই এবিধ উষ্ণ সামুদ্ৰিক সোঁত (Warm Current), যি আটলান্টিক মহাসাগৰত প্ৰৱাহিত হয়।

প্ৰশ্ন ১১: সুনামী (Tsunami) শব্দটো কোনটো দেশৰ ভাষাৰ পৰা লোৱা হৈছে?

উত্তৰ: ই এটা জাপানী শব্দ, যাৰ অৰ্থ হৈছে 'পোতাশ্ৰয়ৰ ঢৌ' (Harbour wave)।

প্ৰশ্ন ১২: সাগৰীয় অৱক্ষেপৰ (Ocean Deposits) উৎস প্ৰধানকৈ কেইপ্ৰকাৰৰ?

উত্তৰ: প্ৰধানকৈ দুপ্ৰকাৰৰ — স্থলজাত (Terrigenous) আৰু সাগৰজাত (Pelagic)।

প্ৰশ্ন ১৩: মুখ্য জোৱাৰ আৰু গৌণ জোৱাৰৰ মাজত সময়ৰ ব্যৱধান কিমান?

উত্তৰ: ১২ ঘণ্টা ২৬ মিনিট।

প্ৰশ্ন ১৪: 'থার্মোক্লাইন' (Thermocline) কি?

উত্তৰ: মহাসাগৰৰ পানীৰ যিটো তৰপত গভীৰতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা অতি খৰকৈ হ্ৰাস পায়, তাক থার্মোক্লাইন বোলে।

প্ৰশ্ন ১৫: আটাইতকৈ বেছি নিমখীয়া বা সৰ্বাধিক লৱণতা থকা পৃথিৱীৰ প্ৰাকৃতিক হ্ৰদটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: তুৰস্কৰ 'ভান হ্ৰদ' (Lake Van)।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মহীসোপান আৰু মহীঢালৰ (Continental Slope) মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: মহীসোপান হৈছে মহাদেশৰ প্ৰান্তভাগৰ অতি মৃদু ঢালযুক্ত (প্ৰায় ১ ডিগ্ৰী) অগভীৰ অংশ। আনহাতে, মহীসোপান শেষ হোৱা ঠাইৰ পৰা সাগৰৰ তলিৰ পিনে নামি যোৱা থিয় ঢালযুক্ত (২ ৰ পৰা ৫ ডিগ্ৰী) অংশটোক মহীঢাল বোলে।

প্ৰশ্ন ২: প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ তলিৰ বিন্যাসৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ: বৈশিষ্ট্য দুটা হ’ল:

• এই মহাসাগৰৰ তলিত আটাইতকৈ বেছি সংখ্যক গভীৰ সামুদ্ৰিক খাদ (Trench) দেখিবলৈ পোৱা যায়।

• ইয়াৰ চাৰিওকাষ প্ৰশান্ত মহাসাগৰীয় অগ্নিবলয় (Pacific Ring of Fire) বা সক্ৰিয় আগ্নেয়গিৰিয়ে আৱৰি ৰাখিছে।

প্ৰশ্ন ৩: সামুদ্ৰিক সোঁত সৃষ্টি হোৱাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: কাৰণ দুটা হ’ল:

• নিয়ত বতাহ (Prevailing Winds) যেনে— বাণিজ্য বতাহ আৰু পছোৱা বতাহৰ প্ৰভাৱ।

• সাগৰৰ পানীৰ উষ্ণতা আৰু ঘনত্বৰ তাৰতম্য।

প্ৰশ্ন ৪: 'কুৰোচিঅ’ সোঁত' আৰু 'ওৱাছিঅ’ সোঁত'ৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: কুৰোচিঅ’ সোঁত হৈছে প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ এটা উষ্ণ সোঁত যি বিষুৱীয় অঞ্চলৰ পৰা উত্তৰলৈ বয়। আনহাতে, ওৱাছিঅ’ সোঁত হৈছে এটা শীতল সোঁত যি মেৰু অঞ্চলৰ পৰা দক্ষিণলৈ বৈ আহে।

প্ৰশ্ন ৫: মৰুজোৱাৰ বা ভাটা জোৱাৰ (Neap Tide) কেতিয়া আৰু কিয় হয়?

উত্তৰ: জোনৰ প্ৰথম আৰু শেষ চতুৰ্থাংশ তিথিত (অষ্টমী তিথিত) জোন আৰু সূৰ্যই পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰৰ লগত সমকোণ ($90^\circ$) কৰি অৱস্থান কৰে। ইয়াৰ ফলত দুয়োৰে আকৰ্ষণ বল বিপৰীতমুখী হয় আৰু মৰুজোৱাৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৬: সুনামী সৃষ্টিৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি?

উত্তৰ: সাগৰৰ তলিত হোৱা শক্তিশালী ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰিৰ উদগীৰণ অথবা ডাঙৰ ভূ-স্খলনৰ ফলত সাগৰৰ পানীৰ তীব্র উলম্ব স্থানান্তৰণ ঘটে আৰু ইয়াৰ বাবেই সুনামীৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৭: প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ গঢ়ি উঠাৰ বাবে কেনেধৰণৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ প্ৰয়োজন?

উত্তৰ: প্ৰৱাল কীট জীয়াই থাকিবলৈ ২০ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছৰ পৰা ২১ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছ উষ্ণতাৰ নিৰ্মল সাগৰীয় পানী আৰু প্ৰায় ২০০ৰ পৰা ২৫০ ফুট পৰ্যন্ত অগভীৰ সাগৰৰ তলিৰ প্ৰয়োজন।

প্ৰশ্ন ৮: আটলান্টিক মহাসাগৰৰ 'ছাৰগাছ’ সাগৰ' (Sargasso Sea) কি?

উত্তৰ: উত্তৰ আটলান্টিক মহাসাগৰৰ বিভিন্ন সোঁতৰ বৃত্তাকাৰ গতিৰ ফলত সোঁতহীন কেন্দ্ৰভাগত এক শান্ত জলৰাশিৰ সৃষ্টি হয়, য’ত 'ছাৰগাছাম' নামৰ এবিধ সাগৰীয় ঘাঁহ বা শেলাই ওপঙি থাকে। ইয়াকে ছাৰগাছ সাগৰ বোলে।

প্ৰশ্ন ৯: সাগৰীয় পানীৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা দুটা কাৰকৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: কাৰক দুটা হ’ল:

• অক্ষৰেখা বা অক্ষাংশ (Latitude): বিষুৱৰেখাৰ পৰা মেৰু অঞ্চললৈ উষ্ণতা ক্ৰমান্বয়ে কমে।

• সামুদ্ৰিক সোঁত: উষ্ণ সোঁতে উপকূলৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে আৰু শীতল সোঁতে উষ্ণতা হ্ৰাস কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: অজৈৱিক সাগৰীয় অৱক্ষেপ (Inorganic Ocean Deposits) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: সাগৰৰ তলিত জমা হোৱা অজৈৱ পদাৰ্থ যেনে— আগ্নেয়গিৰিৰ ছাই, উল্কাপিণ্ডৰ অৱশিষ্ট, ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াত অধঃক্ষিপ্ত হোৱা লো, মেংগানিজৰ টোপোলা (Nodules) আদিক অজৈৱিক অৱক্ষেপ বোলে।

প্ৰশ্ন ১১: ভাৰত মহাসাগৰৰ সোঁতৰ ওপৰত মৌচুমী বতাহৰ প্ৰভাৱ কেনেকুৱা?

উত্তৰ: ভাৰত মহাসাগৰৰ উত্তৰ অংশৰ সোঁতসমূহ বতৰ অনুসৰি সলনি হয়। গ্ৰীষ্মকালত দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ বাবে সোঁতবোৰ ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত আৰু শীতকালত উত্তৰ-পূব মৌচুমী বতাহৰ বাবে বিপৰীত দিশত প্ৰৱাহিত হয়।

প্ৰশ্ন ১২: 'ডলফিন শৈলশিৰা' (Dolphin Ridge) আৰু 'চ্যালেঞ্জাৰ শৈলশিৰা' (Challenger Ridge) ক’ত অৱস্থিত?

উত্তৰ: এই দুয়োখন শৈলশিৰা আটলান্টিক মহাসাগৰৰ তলিত থকা কেন্দ্ৰীয় শৈলশিৰাৰ অংশ। বিষুৱৰেখাৰ উত্তৰ অংশটোক ডলফিন শৈলশিৰা আৰু দক্ষিণ অংশটোক প্ৰত্যাহ্বানকাৰী বা চ্যালেঞ্জাৰ শৈলশিৰা বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: সোঁতৰ প্ৰতীপ আৱৰ্তন (Gyre) কি?

উত্তৰ: মহাসাগৰবোৰত নিয়ত বতাহ আৰু কোৰিঅ’লিচ বলৰ প্ৰভাৱত সামুদ্ৰিক সোঁতবোৰে বৃত্তাকাৰে একোটা বিশাল চক্ৰৰ সৃষ্টি কৰে। এই সোঁতৰ ঘূৰণীয়া পদ্ধতিটোক ভৌগোলিক ভাষাত 'Gyre' বা আৱৰ্তন বোলে।

প্ৰশ্ন ১৪: 'উজিং' (Ooze) কি? ই কেইপ্ৰকাৰৰ?

উত্তৰ: গভীৰ সাগৰৰ তলিত পোৱা অতি সূক্ষ্ম তৰল ক বোকা সদৃশ জৈৱিক অৱক্ষেপক উজিং বোলে। ই প্ৰধানকৈ দুপ্ৰকাৰৰ— চুণমিশ্ৰিত (Calcareous ooze) আৰু চিলিকামিশ্ৰিত (Siliceous ooze)।

প্ৰশ্ন ১৫: সংযোগকাৰী প্ৰাচীৰ বা 'এটল' (Atoll) কি?

উত্তৰ: কোনো এটা আগ্নেয়দ্বীপ বা ডুব যোৱা ভূমিৰ চাৰিওফালে বৃত্তাকাৰ বা ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ যিবোৰ প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ গঢ়ি উঠে আৰু যাৰ সোঁমাজত এখন অগভীৰ হ্ৰদ বা লেগুন (Lagoon) থাকে, তাক এটল বোলে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: আটলান্টিক মহাসাগৰৰ তলিৰ ভূ-প্ৰকৃতি বা বিন্যাসৰ এক চমু বিৱৰণ দিয়া।

উত্তৰ: ইংৰাজী ‘S’ আখৰটোৰ দৰে আকৃতিৰ আটলান্টিক মহাসাগৰৰ তলিৰ ভূ-প্ৰকৃতি অত্যন্ত বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ আৰু জটিল। ইয়াৰ তলিৰ বিন্যাসক প্ৰধানকৈ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• মধ্য আটলান্টিক শৈলশিৰা: এই মহাসাগৰৰ তলিৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্যটো হৈছে ইয়াৰ সোঁমাজেৰে উত্তৰৰ আইচলেণ্ডৰ পৰা দক্ষিণৰ বুভেট দ্বীপলৈকে বিস্তৃত হৈ থকা এক সুদীৰ্ঘ ডুবন্ত পৰ্বতমালা, যাক মধ্য আটলান্টিক শৈলশিৰা বোলা হয়। ইয়াৰ উত্তৰ অংশক ‘ডলফিন শৈলশিৰা’ আৰু দক্ষিণ অংশক ‘চ্যালেঞ্জাৰ শৈলশিৰা’ নামেৰে জনা যায়।

• মহীসোপান আৰু মহীঢাল: আটলান্টিক মহাসাগৰৰ মহীসোপান অংশটো যথেষ্ট বহল, বিশেষকৈ উত্তৰ-পশ্চিম ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ উপকূলৱৰ্তী অঞ্চলত ইয়াৰ প্ৰসাৰতা বেছি। ইয়াৰ পিছতেই থকা মহীঢাল অংশটো খৰতকীয়াভাৱে গভীৰ সাগৰলৈ নামি গৈছে।

• সামুদ্ৰিক অৱবাহিকা বা বেচিন: শৈলশিৰাখনৰ দুয়োকাষে কেইবাটাও গভীৰ অৱবাহিকা বা বেচিন আছে। ইয়াৰ ভিতৰত উত্তৰ আমেৰিকান বেচিন, ব্ৰাজিল বেচিন, গিনি বেচিন আৰু কেপ বেচিন প্ৰধান।

• সামুদ্ৰিক খাদ: প্ৰশান্ত মহাসাগৰৰ তুলনাত ইয়াত গভীৰ খাদৰ সংখ্যা কম। তথাপিও ৱেষ্ট ইণ্ডিজ দ্বীপপুঞ্জৰ ওচৰত থকা ‘পুৱেৰ্টো ৰিকো খাদ’ (Puerto Rico Trench) ইয়াৰ আটাইতকৈ গভীৰতম অংশ (প্ৰায় ৮,৬০০ মিটাৰ)।

প্ৰশ্ন ২: মহাসাগৰৰ পানীৰ লৱণতাৰ তাৰতম্য ঘটোৱা প্ৰধান কাৰকসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: মহাসাগৰৰ সকলো অংশতে পানীৰ লৱণতা বা নিমখৰ পৰিমাণ সমান নহয়। এই লৱণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা তথা ইয়াৰ তাৰতম্য ঘটোৱা প্ৰধান প্ৰাকৃতিক কাৰকসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• বাষ্পীভৱনৰ হাৰ: যিবোৰ অঞ্চলত উত্তাপ বেছি আৰু শুকান বতাহ বলে, তাত বাষ্পীভৱন খৰকৈ হয়। ফলত পানী ভাগ ভাপ হৈ উৰি যায় আৰু খনিজ লৱণখিনি সাগৰত ৰৈ যায়, যাৰ বাবে লৱণতা বৃদ্ধি পায়। উদাহৰণস্বৰূপ, ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ শুকান মৰুভূমিৰ কাষৰীয়া সাগৰবোৰত লৱণতা অধিক।

• বৃষ্টিপাত বা অলুণীয়া পানীৰ সংযোজন: ধাৰাসাৰ বৃষ্টিপাতৰ ফলত সাগৰত প্ৰচুৰ পৰিমাণে বিশুদ্ধ বা অলুণীয়া পানী যোগ হয়। ইয়াৰ ফলত পানীৰ লৱণতা হ্ৰাস পায়। সেইবাবেই আকাশ ডাৱৰীয়া হৈ থকা আৰু প্ৰতিদিনে বৰষুণ হোৱা বিষুৱীয় অঞ্চলত ক্ৰান্তীয় অঞ্চলতকৈ লৱণতা কিছু কম।

• নদীৰ পানীৰ প্ৰৱেশ: ডাঙৰ ডাঙৰ নদীসমূহে স্থলভাগৰ পৰা কঢ়িয়াই অনা অলুণীয়া পানী যি সাগৰীয় অংশত পেলায়, সেই উপকূলীয় অঞ্চলত লৱণতা কম হয়। যেনে— গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ইৰাৱতী নদীৰ পানী পৰাৰ বাবে বংগোপসাগৰৰ লৱণতা আৰব সাগৰতকৈ কম।

• বৰফ গলন বা বৰফ গঠন: মেৰু অঞ্চলত গ্ৰীষ্মকালত বৰফ গলি বিশুদ্ধ পানী সাগৰত মিহলি হোৱাৰ বাবে লৱণতা কমে। আনহাতে শীতকালত পানী গোট মাৰি বৰফ হোৱাৰ সময়ত লৱণখিনি তলৰ পানীত এৰি দিয়ে, যাৰ বাবে লৱণতা বৃদ্ধি পায়।

• সামুদ্ৰিক সোঁত: উষ্ণ আৰু শীতল সামুদ্ৰিক সোঁতৰ চলাচলৰ ফলতো এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ লৱণতাৰ আদান-প্ৰদান ঘটে।

প্ৰশ্ন ৩: সামুদ্ৰিক সোঁত (Ocean Currents) সৃষ্টিৰ আঁৰত থকা কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: মহাসাগৰৰ বিশাল জলৰাশি যেতিয়া এক নিৰ্দিষ্ট দিশত নিয়মিতভাৱে প্ৰৱাহিত হয়, তাক সামুদ্ৰিক সোঁত বোলা হয়। এই সোঁত সৃষ্টিৰ মূলতে কেইবাটাও কাৰণ জড়িত হৈ থাকে:

• নিয়ত বতাহ (Prevailing Winds): সামুদ্ৰিক সোঁত সৃষ্টিৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী কাৰকটো হৈছে নিয়ত বতাহ, যেনে— বাণিজ্য বতাহ আৰু পছোৱা বতাহ। এই বতাহজাকে সাগৰৰ উপৰিভাগৰ পানীৰ স্তৰক নিজৰ দিশত টানি লৈ যায়।

• পৃথিৱীৰ আৱৰ্তন গতি আৰু কোৰিঅ’লিচ বল: পৃথিৱীৰ পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ হোৱা আৱৰ্তন গতিৰ বাবে এটা বিক্ষেপক বল (Coriolis Force) উৎপন্ন হয়। ইয়াৰ প্ৰভাৱত সামুদ্ৰিক সোঁতবোৰ পোনপটীয়া হৈ নগৈ উত্তৰ গোলাৰ্ধত ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত (সোঁফালে) আৰু দক্ষিণ গোলাৰ্ধত ঘড়ীৰ কাঁটাৰ বিপৰীত দিশত (বাওঁফালে) বেঁকা হৈ ধাৱিত হয়।

• উষ্ণতাৰ তাৰতম্য: বিষুৱীয় অঞ্চলত সূৰ্যৰ পোহৰ পোনপটীয়াকৈ পৰাৰ বাবে পানী গৰম হৈ প্ৰসাৰিত হয় আৰু পাতল হৈ পানীৰ উপৰিভাগেৰে মেৰু অঞ্চলৰ পিনে বৈ যায় (উষ্ণ সোঁত)। আনহাতে, মেৰু অঞ্চলৰ শীতল আৰু গধুৰ পানী সাগৰৰ তলিৰে বিষুৱৰেখাৰ পিনে ধাৱিত হয় (শীতল সোঁত)।

• পানীৰ ঘনত্ব আৰু লৱণতা: সাগৰৰ যি অংশত লৱণতা আৰু ঘনত্ব বেছি, সেই পানী গধুৰ হৈ তললৈ বহি যায় আৰু সেই ঠাই পূৰাবলৈ কম লৱণতাযুক্ত পাতল পানী উপৰিভাগেৰে বৈ আহে।

• মহাদেশৰ আকৃতি: সাগৰীয় সোঁতবোৰ বৈ যাওঁতে স্থলভাগ বা মহাদেশৰ প্ৰান্তত বাধা পালে ইয়াৰ গতিৰ দিশ সলনি হয় আৰু নতুন সোঁতৰ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৪: জোৱাৰ-ভাটাৰ উৎপত্তিৰ তত্ত্ব আৰু ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ মহাকৰ্ষণ শক্তি তথা পৃথিৱীৰ আৱৰ্তনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা অপকেন্দ্ৰিক বলৰ (Centrifugal Force) যুটীয়া প্ৰভাৱত সাগৰৰ পানী নিয়মিতভাৱে ফুলি উঠাকে জোৱাৰ আৰু নামি যোৱাকে ভাটা বোলে।

জোৱাৰ-ভাটাৰ প্ৰকাৰসমূহ: স্থান, সময় আৰু চন্দ্ৰ-সূৰ্য-পৃথিৱীৰ আপেক্ষিক অৱস্থানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জোৱাৰক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:

• ভৰা জোৱাৰ বা তেজ জোৱাৰ (Spring Tide): অমাৱস্যা আৰু পূৰ্ণিমা তিথিত চন্দ্ৰ, সূৰ্য আৰু পৃথিৱী একেডাল সৰলৰেখাত (Syzygy অৱস্থান) অৱস্থিত হয়। ইয়াৰ ফলত চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যৰ সন্মিলিত আকৰ্ষণ বল প্ৰবল হৈ পৰে আৰু সাগৰৰ পানী অতি উচ্চতালৈ ফুলি উঠে। ইয়াকে ভৰা জোৱাৰ বোলা হয়। অমাৱস্যাৰ দিনা চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য পৃথিৱীৰ একেপিনে থাকে আৰু পূৰ্ণিমাৰ দিনা পৃথিৱীৰ দুয়োপিনে থাকে।

• মৰা জোৱাৰ বা ভাটা জোৱাৰ (Neap Tide): শুক্লপক্ষ আৰু কৃষ্ণপক্ষৰ অষ্টমী তিথিত চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্যই পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰৰ লগত সমকোণ বা ৯০ ডিগ্ৰী কোণ কৰি অৱস্থান কৰে। ইয়াৰ ফলত চন্দ্ৰৰ আকৰ্ষণ বলৰ বিপৰীতে সূৰ্যৰ আকৰ্ষণ বলে কাম কৰে। এই বিপৰীতমুখী বলৰ বাবে জোৱাৰৰ প্ৰবলতা বহুখিনি হ্ৰাস পায় আৰু পানী স্বাভাৱিকতকৈ কমকৈ ফুলে। ইয়াকে মৰা জোৱাৰ বোলে।

প্ৰশ্ন ৫: প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ (Coral Reefs) কি? ইয়াৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীবিভাজনসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰৱাল এবিধ অতি সূক্ষ্ম সাগৰীয় কীট (Coral Polyps)। এই কীটবোৰে সাগৰৰ চূণজাতীয় পদাৰ্থ গ্ৰহণ কৰি নিজৰ চাৰিওফালে এক কঠিন আৱৰণ তৈয়াৰ কৰে। পুৰণি প্ৰৱালবোৰ মৰি যোৱাৰ পিছত তাৰ জঁকাৰ ওপৰত নতুন প্ৰৱাল গঢ়ি উঠি সাগৰৰ তলিত যি বিশাল চূণশিলৰ প্ৰাচীৰ বা পাহাৰৰ সৃষ্টি কৰে, তাকে প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ বোলে।

আকৃতি আৰু অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰৱাল প্ৰাচীৰক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হয়:

• প্ৰান্তীয় প্ৰাচীৰ (Fringing Reef): এই ধৰণৰ প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ কোনো মহাদেশ বা দ্বীপৰ মূল উপকূলভাগক স্পৰ্শ কৰি গঢ়ি উঠে। উপকূল আৰু প্ৰাচীৰৰ মাজত কোনো ডাঙৰ জলভাগ নাথাকে; কেৱল এক অতি ঠেক আৰু অগভীৰ জলাশয় বা লেগুন (Lagoon) থাকিব পাৰে। যেনে— দক্ষিণ ফ্লৰিডাৰ উপকূল।

• ৰোধক প্ৰাচীৰ (Barrier Reef): ই হৈছে আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু বিস্তৃত প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ। এই প্ৰাচীৰবোৰ উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে কিন্তু উপকূলৰ পৰা বহুখিনি দূৰত গভীৰ সাগৰত গঢ়ি উঠে। উপকূল আৰু প্ৰাচীৰৰ মাজত এখন বহল আৰু গভীৰ লেগুন থাকে। ইয়াৰ শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ হ’ল অষ্ট্ৰেলিয়াৰ পূব দিশত থকা ২৩০০ কিলোমিটাৰ দীঘল ‘গ্ৰেট বেৰিয়াৰ ৰীফ’।

• এটল বা বলয়াকাৰ প্ৰাচীৰ (Atoll): যেতিয়া কোনো এটা ডুবন্ত আগ্নেয়গিৰি বা দ্বীপক কেন্দ্ৰ কৰি প্ৰৱালবোৰ বৃত্তাকাৰে বা ঘোঁৰাৰ খুৰাৰ আকৃতিৰ দৰে গঢ়ি উঠে, তাক এটল বোলে। ইয়াৰ সোঁমাজত এখন বৃত্তাকাৰ লেগুন থাকে আৰু কোনো মূল ভূখণ্ড নাথাকে। ভাৰতৰ লাক্ষাদ্বীপপুঞ্জ ইয়াৰ এক সুন্দৰ প্ৰাকৃতিক নিদৰ্শন।