প্ৰশ্নাৱলী

১. কোষ কোনে আৰু কেনেকৈ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল ?

উত্তৰ:১৬৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰবাৰ্ট হুকে (Robert Hooke) পোনপ্ৰথমে কোষ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল I 

​হুকে এটুকুৰা কৰ্কৰ (Cork) পাতল চ্ছেদ তেওঁ নিজে সাজি উলিওৱা এটা সৰল অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত পৰীক্ষা কৰিছিল I এই পৰ্যবেক্ষণৰদ্বাৰা এই খোঁটালিবোৰ দেখাৰ সৌভাগ্য ঘটিছিল। ৰবাৰ্ট হুকে সেই খোঁটালিবোৰকে "কোষ" (Cell) বুলি আখ্যা দিছিল।

২. কোষক কিয় গঠনৰ আৰু কাৰ্যৰ মৌলিক একক বুলি অভিহিত কৰা হয় ? 

উত্তৰ:কোষক জীৱৰ গঠন আৰু কাৰ্যৰ মৌলিক একক বুলি কোৱাৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

• গঠনৰ একক: পৃথিৱীৰ সকলো জীৱৰ দেহ কিছুমান সৰু সৰু এককৰ দ্বাৰা গঠিত I  যিদৰে ইটাৰে ঘৰ এটা সজা হয়, তেনেকৈ এই এককবিলাক বা কোষবিলাক একেলগ হৈ জীৱৰ দেহটো গঠন কৰে I সেয়েহে কোষক জীৱৰ গঠনৰ একক বোলা হয় I
• কাৰ্যৰ একক: প্ৰতিটো জীৱিত কোষৰে কিছুমান মৌলিক কাৰ্য যেনে— শ্বসন, পুষ্টিসাধন, নতুন প্ৰ'টিন উৎপাদন আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থ নিষ্কাসন কৰাৰ সামৰ্থ্য থাকে I  কোষৰ ভিতৰত থকা বিশেষ অংগাণুবিলাকে (Cell Organelles) এই নিৰ্দিষ্ট কামবোৰ সম্পন্ন কৰে বাবে কোষটো জীয়াই থাকিব পাৰে I যিহেতু জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো কাম এটা কোষৰ ভিতৰতে সম্পন্ন হয়, সেয়েহে ইয়াক জীৱৰ কাৰ্যৰ মৌলিক একক বোলা হয় I

প্ৰশ্নাৱলী

১.  আৰু পানীৰ দৰে পদাৰ্থবিলাক কোষৰ ভিতৰলৈ বা বাহিৰলৈ কেনে দৰে চলাচল কৰে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

কোষৰ ভিতৰলৈ বা বাহিৰলৈ পদাৰ্থৰ চলাচল তলত দিয়া ধৰণে সংঘটিত হয়:

• কার্বন ডাই অক্সাইড (): এই গেছীয় পদাৰ্থবিধ ব্যাপন (Diffusion) প্ৰক্ৰিয়াৰে চলাচল কৰে. যেতিয়া কোষৰ ভিতৰত  ৰ গাঢ়তা বাহিৰৰ পৰিৱেশতকৈ বেছি হয়, তেতিয়া ই উচ্চ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন গাঢ়তা অঞ্চললৈ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে ওলাই আহে. একেদৰে অক্সিজেনো ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়াৰে কোষৰ ভিতৰলৈ সোমায়.

  
  

• পানী: পানীৰ অণুৰ চলাচল আসৃতি (Osmosis) প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়. এখন অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ মাজেদি পানী সদায় উচ্চ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন গাঢ়তা অঞ্চললৈ প্ৰবাহিত হয়. কোষৰ বাহিৰৰ মাধ্যমত পানীৰ গাঢ়তা বেছি হ’লে কোষে পানী গ্ৰহণ কৰে আৰু বাহিৰত গাঢ়তা কম হ’লে কোষৰ পৰা পানী বাহিৰলৈ ওলাই যায়.

  
  

২. কোষাৱৰণখনক কিয় অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ বুলি আখ্যা দিয়া হয়?

উত্তৰ:

কোষাৱৰণখনক অৰ্ধভেদ্য আৱৰণ (Selectively Permeable Membrane) বুলি কোৱাৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

• এই আৱৰণখনে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যকহে কোষৰ ভিতৰলৈ সোমাই যোৱাত বা কোষৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই যোৱাত সহায় কৰে I

  
  

• আনহাতে, ই সকলোবিলাক দ্ৰব্যক ইয়াৰ মাজেদি সৰকি যোৱাত বাধা প্ৰদান কৰে I

  
  

• যিহেতু ই দ্ৰব্যসমূহৰ চলাচলত নিৰ্বাচনী বাধা বা অনুমতি প্ৰদান কৰে, সেয়েহে ইয়াক অৰ্ধভেদ্য বা চয়নাত্মকভেদ্য আৱৰণ বোলা হয় I

প্ৰশ্নাৱলী

১. প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষ আৰু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ মাজত ব্যাখ্যামূলক পাৰ্থক্য দাঙি ধৰি তলৰ তালিকাখন পূৰ্ণ কৰা। 

উত্তৰ: 

প্ৰশ্নাৱলী

১. তুমি অধ্যয়ন কৰি অহা কোষ অংগাণুবিলাকৰ ভিতৰৰ এনে দুটা কোষ অংগাণুৰ নাম উল্লেখ কৰা যি দুটাত আণুবংশিক পদাৰ্থ (Genetic material) থাকে।

উত্তৰ: নিজস্ব আণুবংশিক পদাৰ্থ অৰ্থাৎ ডি.এন.এ. (DNA) আৰু ৰাইব'জ'ম থকা দুটা কোষ অংগাণু হ’ল:

1. মাইট’কন্ড্ৰিয়া (Mitochondria).

   
   

2. প্লাষ্টিড (Plastids).

২. যদিহে কিছুমান ভৌতিক বা ৰাসায়নিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত কোষীয় সংগঠনৰ ক্ষতি হয় তেতিয়া কি হ’ব?

উত্তৰ: যদিহে কোনো ভৌতিক বা ৰাসায়নিক কাৰকৰ প্ৰভাৱত কোষীয় সংগঠনৰ ক্ষতি হয়, তেন্তে:

• কোষটোৱে তাৰ স্বাভাৱিক জীৱন প্ৰক্ৰিয়া যেনে— শ্বসন, পুষ্টিসাধন আৰু নতুন প্ৰ'টিন উৎপাদন আদি কাৰ্যসমূহ সম্পাদন কৰিব নোৱাৰা হ’ব I

  
  

• অৱশেষত কোষটোৰ মৃত্যু ঘটিব আৰু লাইছ’জ’মে নিজৰ ভিতৰত থকা উৎসেচক নিঃসৰণ কৰি ক্ষতিগ্ৰস্ত কোষটোক ধ্বংস কৰি দিব I

৩. লাইছ’জ’মক কিয় কোষৰ আত্মঘাতী মোনা বুলি আখ্যা দিয়া হয়?

উত্তৰ: লাইছ’জ’মক কোষৰ আত্মঘাতী মোনা (Suicide bag) বুলি কোৱাৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

• কোষৰ বিপাকীয় কাৰ্যত কিবা বিসংগতি হ’লে বা কোষটো মৰি গ’লে, লাইছ’জ’মটো ফাটি যায় I

  
  

• ইয়াৰ ফলত লাইছ’জ’মৰ ভিতৰত থকা শক্তিশালী জলবিয়োজক উৎসেচকবিলাক নিঃসৰণ হয় আৰু সেইবিলাকে নিজৰ কোষটোকাই ধ্বংস বা পৰিপাক কৰি পেলায় I

  
  

• এই কাৰণতে লাইছ’জ’মক কোষৰ আত্মঘাতী মোনা বোলা হয় I

৪. কোষৰ অভ্যন্তৰৰ ক’ত প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ সংঘটিত হয়?

উত্তৰ:

• কোষৰ অভ্যন্তৰত থকা ৰাইব'জ'ম (Ribosome) নামৰ অংগাণুবিলাকত প্ৰ’টিন সংশ্লেষণ সংঘটিত হয় I

  
  

• এই ৰাইব'জ'মসমূহ কোষপ্ৰৰসত মুক্তভাৱে থাকে অথবা খহটা অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাৰ (RER) গাত সংলগ্ন হৈ থাকে I

 অনুশীলনী

১. উদ্ভিদ কোষ আৰু প্ৰাণী কোষৰ মাজত তুলনা কৰা আৰু কি কি ক্ষেত্ৰত উদ্ভিদ কোষ এটা প্ৰাণী কোষতকৈ পৃথক উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: উদ্ভিদ কোষ আৰু প্ৰাণী কোষৰ তুলনামূলক পাৰ্থক্যসমূহ তলত দিয়া হ’ল:

২. কি কি ক্ষেত্ৰত প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষবিলাক সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষতকৈ পৃথক উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় আৰু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল:

• আকাৰ: প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ আকাৰ সাধাৰণতে সৰু (1-10 মাইক্ৰন), আনহাতে সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষৰ আকাৰ ডাঙৰ (5-100 মাইক্ৰন)।

  
  

• কোষকেন্দ্ৰ: প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত সু-নিৰ্দিষ্ট কেন্দ্ৰাৱৰণ নাথাকে (ইয়াক নিউক্লিয়ইড বোলে), কিন্তু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত কেন্দ্ৰাৱৰণেৰে আবৃত সু-নিৰ্দিষ্ট কোষকেন্দ্ৰ থাকে।

  
  

• ক্ৰম’জ’ম: প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত এডালহে ক্ৰম’জ’ম থাকে, কিন্তু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত একাধিক ক্ৰম’জ’ম থাকে।

  
  

• অংগাণু: প্ৰকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত আৱৰণী বিশিষ্ট কোষ অংগাণু নাথাকে, কিন্তু সংকোষকেন্দ্ৰীয় কোষত আৱৰণী বিশিষ্ট অংগাণু (মাইট’কন্ড্ৰিয়া, গলজি সংঘ আদি) থাকে।

  
  

৩. কোষৰ কোষাৱৰণখন ফাটি গ’লে কি হ’ব? 

উত্তৰ: কোষাৱৰণখনে কোষস্থ দ্ৰব্যসমূহক আৱৰি ৰাখে আৰু নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যৰ অহা-যোৱা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। যদি কোষাৱৰণখন ফাটি যায়, তেন্তে কোষৰ ভিতৰৰ উপাদানসমূহ বাহিৰ ওলাই আহিব আৰু কোষটোৱে নিজৰ অস্তিত্ব হেৰুৱাব। ফলত কোষটোৰ মৃত্যু হ’ব।

৪. কোষ একোটাত যদি গলজি সংঘ নাথাকে তেন্তে কোষটোৰ জীৱনত কি প্ৰভাৱ পৰিব? 

উত্তৰ: গলজি সংঘৰ কাম হ’ল সঞ্চয়, উৎপাদিত পদাৰ্থৰ বন্ধন (packaging) আৰু ৰূপান্তৰণ। যদি গলজি সংঘ নাথাকে:

• অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকাত সংশ্লেষিত পদাৰ্থসমূহৰ পৰিবহন আৰু বন্ধন ব্যাহত হ’ব।

  
  

• লাইছ’জম গঠন নহ’ব।

  
  

• কোষৰ বৰ্জিত পদাৰ্থ নিষ্কাসনত সমস্যা হ’ব।

  
  

৫. কোনটো কোষ অংগাণুক কোষৰ শক্তিৰ ভঁৰাল বুলি আখ্যা দিয়া হয় আৰু কিয়? 

উত্তৰ: মাইট’কন্ড্ৰিয়াক কোষৰ শক্তিৰ ভঁৰাল বুলি কোৱা হয়। কাৰণ, জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বিভিন্ন ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ শক্তি মাইট’কন্ড্ৰিয়াই ATP (Adenosine Triphosphate) অণু হিচাপে উৎপাদন কৰে।

৬. কোষাৱৰণখন গঠনৰ বাবে লাগতিয়াল লিপিড আৰু প্ৰ’টিনবিলাক ক’ত সংশোধিত হয়? 

উত্তৰ: কোষাৱৰণ গঠনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰ’টিনসমূহ অমসৃণ (খহটা) অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকা (RER)-ত আৰু লিপিডসমূহ মসৃণ (মিহি) অন্তঃপ্ৰৰসীয় জালিকা (SER)-ত সংশ্লেষিত হয়।

৭. এমিবাই কি দৰে আহাৰ গ্ৰহণ কৰে? 

উত্তৰ: এমিবাই ইয়াৰ নমনীয় কোষাৱৰণৰ সহায়ত বহিঃ পৰিবেশৰ পৰা খাদ্য গিলিব পাৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটোক অন্তঃকোষীয় ভক্ষণ (endocytosis) বুলি কোৱা হয়।

৮. আসৃতি কি? 

উত্তৰ: এখন অৰ্ধভেদ্য আৱৰণৰ মাজেদি পানীৰ অণু উচ্চ গাঢ়তা অঞ্চলৰ পৰা নিম্ন গাঢ়তা অঞ্চললৈ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে গতি কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকে আসৃতি (Osmosis) বোলে।

৯. আলুৰ আসৃতিৰ পৰীক্ষাৰ সমাধান:

(i) “খ” আৰু “গ” পিয়লাটোৰ খালী অংশ কিয় পানীৰে ভৰি পৰিল?

উত্তৰ: আসৃতিৰ বাবে। যিহেতু পিয়লাৰ বাহিৰত পানীৰ গাঢ়তা বেছি আৰু ভিতৰত (চেনি বা নিমখ থকা বাবে) পানীৰ গাঢ়তা কম, সেয়েহে পানী বাহিৰৰ পৰা কোষৰ মাজেৰে পিয়লাৰ ভিতৰলৈ সোমাই আহে।

(ii) এই পৰীক্ষাটোৰ বাবে “ক” পিয়লাটো কিয় প্ৰয়োজন?

উত্তৰ: “ক” পিয়লাটো এটা নিয়ন্ত্ৰিত গোট (Control) হিচাপে প্ৰয়োজন। ইয়াৰ পৰা প্ৰমাণ হয় যে চেনি বা নিমখৰ অবিহনে অকল আলুগুটিটোৰ ভিতৰলৈ পানী সোমাই নাহে।

(iii) “ক” আৰু “ঘ” পিয়লাটো কিয় পানীৰে ভৰি নপৰিল?

উত্তৰ: “ক” পিয়লাটোত পানী আকৰ্ষণ কৰিবলৈ কোনো দ্ৰব্য (চেনি/নিমখ) নাছিল। আনহাতে, “ঘ” পিয়লাটো যিহেতু সিজোৱা আলুৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল, গতিকে ইয়াৰ কোষবোৰ মৃত আছিল। মৃত কোষে আসৃতি প্ৰক্ৰিয়াৰে পানী শোষণ কৰিব নোৱাৰে।