প্ৰশ্নাৱলী :

১. প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত DNA প্রতিলিপিৰ আৱশ্যক কি? 

উত্তৰ: প্ৰজননৰ মূল কাৰ্য হ’ল DNA-ৰ প্ৰতিলিপি গঠন কৰা। ইয়াৰ আৱশ্যকতাসমূহ হ’ল:

• DNA অণুৱে পিতৃ-মাতৃৰ গুণবোৰ উত্তৰ পুৰুষলৈ বহন কৰি লৈ যায়।

• DNA হ’ল প্ৰ’টিন গঠনৰ উৎস। যদি DNA-ৰ তথ্য সলনি হয়, তেন্তে ভিন্ন প্ৰকাৰৰ প্ৰ’টিন সৃষ্টি হ’ব যিয়ে জীৱৰ দেহৰ গঠন বা অবয়ব সলনি কৰি দিব।

• এটা কোষৰ পৰা দুটা অপত্য কোষ সৃষ্টি হ’বলৈ DNA আৰু কোষীয় অংগাণুসমূহৰ প্ৰতিলিপিকৰণ অপৰিহাৰ্য।

২. প্ৰজাতিৰ কাৰণে ভিন্নতা প্রয়োজন কিন্তু একক জীৱৰ কাৰণে গুৰুত্বপূর্ণ নহয় কিয়? 

উত্তৰ: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিৱেশত এটা প্ৰজাতিৰ আবাদী জীয়াই থাকিবলৈ নিৰ্দিষ্ট DNA প্ৰতিলিপিৰ প্ৰয়োজন। কিন্তু পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন (যেনে— উষ্ণতাৰ তাৰতম্য, জলস্তৰৰ পৰিৱৰ্তন) জীৱৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰত।

• যদি পৰিৱেশৰ হঠাত্ প্রচণ্ড পৰিৱৰ্তন ঘটে, তেন্তে ভিন্নতা নথকা একক জীৱ বা গোটেই আবাদীটো নিৰ্মূল হৈ যাব পাৰে।

• কিন্তু যদি আবাদীটোৰ কিছুমান জীৱৰ মাজত ভিন্নতা থাকে, তেন্তে প্রতিকূল পৰিৱেশতো কিছুসংখ্যক জীৱ জীয়াই থাকিব পাৰে (যেনে— উষ্ণতা বৃদ্ধিত বাচি থকা প্ৰতিৰোধী বেক্টেৰিয়া)।

• গতিকে, এটা প্ৰজাতি জীয়াই ৰখাৰ বাবে বা ক্ৰমবিকাশৰ বাবে ভিন্নতা প্ৰয়োজন, যদিও ই একক জীৱৰ জীয়াই থকাৰ বাবে অত্যাৱশ্যক নহয়।

প্ৰশ্নাৱলী :

১. দ্বি-খণ্ডন বা দ্বিবিভাজন আৰু বহু বিভাজনৰ মাজৰ প্ৰভেদ কি কি? 

উত্তৰ: দ্বি-খণ্ডন আৰু বহু বিভাজনৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল:

• দ্বি-খণ্ডন: এই প্ৰক্ৰিয়াত এটা এককোষী মাতৃ কোষ সমানে দুটা খণ্ডত বিভক্ত হৈ দুটা নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰে। উদাহৰণ: এমিবা।

• বহু বিভাজন: এই প্ৰক্ৰিয়াত এটা মাতৃ কোষ একেলেঠাৰিয়ে বহুবাৰ বিভক্ত হৈ একে সময়তে অসংখ্য নতুন কোষ বা অপত্য জীৱৰ সৃষ্টি কৰে। উদাহৰণ: প্লাজম’ডিয়াম।

২. যদি কোনো জীৱই ৰেণুৰদ্বাৰা বংশ বিস্তাৰ কৰে তেতিয়া ই কেনেদৰে লাভান্বিত হ'ব? 

উত্তৰ: ৰেণুৰ দ্বাৰা বংশ বিস্তাৰ কৰিলে জীৱ এটা তলত দিয়া ধৰণে লাভান্বিত হয়:

• ৰেণুবিলাকৰ আৱৰণ যথেষ্ট ডাঠ হয়।

• এই ডাঠ আৱৰণে ৰেণুটোক প্রতিকূল পৰিৱেশৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

• যেতিয়ালৈকে কোনো সেমেকা ঠাই বা উপযুক্ত আধাৰ বিচাৰি নাপায়, তেতিয়ালৈকে ভিতৰৰ পদাৰ্থখিনি সজীৱ হৈ থাকে।

৩. উচ্চ খাপৰ জীৱই কিয় পুনৰজীৱন পদ্ধতিৰে নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে তাৰ কাৰণ দর্শাব পাৰিবানে? 

উত্তৰ: উচ্চ খাপৰ বহুকোষী জীৱৰ দৈহিক গঠন অত্যন্ত জটিল।

• ইহঁতৰ দেহ কেৱল কোষৰ সমষ্টি নহয়; ইয়াত বিশেষ কোষৰ দ্বাৰা কলা, কলাৰ দ্বাৰা অংগ আৰু অংগৰ দ্বাৰা তন্ত্ৰ গঠিত হয়।

• এই অংগবোৰ দেহৰ একোটা নিৰ্দিষ্ট ঠাইত থাকে।

• গতিকে, কেৱল কোষ বিভাজনৰ জৰিয়তে এটা কটা যোৱা অংশৰ পৰা গোটেই জটিল দেহটো পুনৰ সৃষ্টি কৰা সম্ভৱ নহয়। উচ্চ খাপৰ জীৱৰ প্ৰজননৰ বাবে বিশেষ জনন কোষৰ প্ৰয়োজন।

৪. বিশেষ কিছুমান উদ্ভিদৰ উৎপত্তিৰ বাবে কিয় আংগিক বিস্তাৰণ প্ৰয়োগ কৰা হয়? 

উত্তৰ: আংগিক বিস্তাৰণ প্ৰয়োগ কৰাৰ কাৰণসমূহ হ’ল:

• যিবোৰ উদ্ভিদৰ বীজ ধাৰণ কৰাৰ ক্ষমতা নাই (যেনে— কল, কমলা, গোলাপ), সেইবোৰৰ বংশ বিস্তাৰ এই পদ্ধতিৰে কৰা হয়।

• বীজৰ পৰা হোৱা উদ্ভিদতকৈ আংগিক বিস্তাৰণৰ দ্বাৰা হোৱা উদ্ভিদত আগতীয়াকৈ ফুল আৰু ফল ধৰে।

• এই পদ্ধতিৰে উৎপন্ন হোৱা উদ্ভিদবোৰ আনুবংশিকভাৱে পৈতৃক পুৰুষৰ সৈতে হুবহু একে হয়।

৫. প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা অংশ হিচাবে ডি. এন. এ. (DNA) ৰ প্ৰতিলিপিকৰণ কিয় প্রয়োজন? 

উত্তৰ: প্ৰজননৰ সময়ত এটা কোষৰ পৰা দুটা কোষ সৃষ্টি হওঁতে DNA-ৰ প্ৰতিলিপিকৰণ প্ৰয়োজন যাতে:

• সৃষ্টি হোৱা নতুন কোষ দুটাই নিজৰ অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰিবলৈ আৱশ্যকীয় আনুবংশিক তথ্য লাভ কৰে।

• DNA প্ৰতিলিপিৰ লগতে প্ৰয়োজনীয় কোষাংগসমূহো সৃষ্টি হয় যাতে নতুন কোষে জীৱন প্ৰক্ৰিয়া চলাই নিব পাৰে।

• প্ৰতিলিপিকৰণৰ সময়ত হোৱা সূক্ষ্ম পাৰ্থক্যই ভিন্নতা সৃষ্টি কৰে, যিটো ক্ৰমবিকাশৰ মূল ভেঁটি।

প্ৰশ্নাৱলী :

১. নিষেচন আৰু পৰাগযোগৰ পাৰ্থক্য কেনেধৰণৰ? 

উত্তৰ: নিষেচন আৰু পৰাগযোগৰ পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল:

• পৰাগযোগ: ফুলৰ পৰাগধানীৰ পৰা পৰাগ ৰেণু গৈ গৰ্ভমুণ্ডত পৰা কাৰ্যটোক পৰাগযোগ বোলে। ই নিষেচনৰ আগৰ পৰ্যায়।

• নিষেচন: পুং জনন কোষ আৰু স্ত্ৰী জনন কোষৰ (ডিম্ব) মিলন হৈ যোজন কোষ (Zygote) সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক নিষেচন বোলে। ই পৰাগযোগৰ পিছত সম্পন্ন হয়।

২. শুক্রাশয় আৰু প্ৰষ্টেট গ্রন্থিৰ ভূমিকা কি? 

উত্তৰ:শুক্রাশয় আৰু প্ৰষ্টেট গ্রন্থিৰ ভূমিকা -

• শুক্রাশয়: ইয়াত পুংজনন কোষ বা শুক্রাণু উৎপন্ন হয়। লগতে ই 'টেষ্ট'ষ্টেৰন' নামৰ হৰম’ন নিঃসৰণ কৰে যিয়ে ল’ৰাৰ গৌণ যৌন লক্ষণসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

• প্ৰষ্টেট গ্রন্থি: ই এবিধ ক্ষাৰকীয় ৰস নিঃসৰণ কৰে যিয়ে শুক্রাণুৰ গতিপথত সহায় কৰে আৰু সিহঁতক পুষ্টি যোগান ধৰে।

৩. কৈশোৰ কালত ছোৱালীৰ দেহত কেনেধৰণৰ পৰিবৰ্তন দেখা যায়? 

উত্তৰ: কৈশোৰ কালত ছোৱালীৰ দেহত হোৱা পৰিৱৰ্তনবোৰ হ’ল:

• স্তন যুগলৰ আকাৰ বৃদ্ধি পায় আৰু স্তনাগ্ৰৰ ছাল ক’লা পৰে।

• ঋতুচক্ৰ আৰম্ভ হয়।

• কাষলতি আৰু যৌনাংগৰ কাষত চুলি গজে।

• মুখৰ ছাল তেলেতীয়া হয় আৰু শালমইনা উঠিব পাৰে।

৪. মাতৃদেহত ভ্রূণকোষে কেনেকৈ পুষ্টি লাভ কৰে? 

উত্তৰ: মাতৃদেহত ভ্ৰূণৰ পোষণ আৰু বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়াটো অত্যন্ত জটিল আৰু সুসংগঠিত যি প্ৰধানকৈ 'অমৰা' বা 'প্লেচেণ্টা' (Placenta) নামৰ এক বিশেষ কলাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। যেতিয়া এগৰাকী মহিলা গৰ্ভধাৰণ কৰে, তেতিয়া তেওঁৰ গৰ্ভাশয়ৰ বেৰখন ভ্ৰূণটোৰ বৃদ্ধি আৰু বৰ্ধনৰ বাবে প্ৰতি মাহতে প্ৰস্তুত হৈ থাকে আৰু ইয়াৰ আৱৰণীখন ডাঠ হৈ ৰক্ত কেশিকাৰে গঠিত এক জালিকাৰ সৃষ্টি কৰে। এই স্তৰতে ভ্ৰূণটো গৰ্ভাশয়ৰ অন্তঃআচ্ছাদনৰ লগত প্লেচেণ্টাৰ সহায়ত বান্ধ খাই থাকে, যি দেখাত এখন কাঁহীৰ দৰে আৰু গৰ্ভাশয়ৰ বেৰত গভীৰভাৱে পোত খাই থাকে।

এই প্লেচেণ্টাটোৰ পৰা কিছুমান ভিলাই (Villi) ভ্ৰূণটোৰ দিশলৈ বিয়পি থাকে আৰু ইয়াৰ বিপৰীতে মাতৃৰ গৰ্ভাশয়ৰ বেৰৰ ফালে অসংখ্য ৰক্ত জালিকা থাকে। এই ব্যৱস্থাটোৱে মাতৃৰ তেজ আৰু ভ্ৰূণৰ মাজত এক আদান-প্ৰদানৰ পৃষ্ঠভূমি তৈয়াৰ কৰে, যাৰ জৰিয়তে মাতৃৰ তেজৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় গ্লুক'জ আৰু অক্সিজেন ভ্ৰূণটোলৈ নিৰন্তৰভাৱে সৰবৰাহ হৈ থাকে। পুষ্টি যোগানৰ উপৰিও, ভ্ৰূণটোৱে ইয়াৰ বিকাশৰ সময়ত যিবোৰ ৰেচন বা বৰ্জিত পদাৰ্থ সৃষ্টি কৰে, সেইবোৰো এই একেই প্লেচেণ্টাৰ মাধ্যমেদিয়ে মাতৃৰ দেহলৈ স্থানান্তৰিত কৰা হয় যাতে মাতৃৰ দেহৰ পৰা সেইবোৰ নিষ্কাশিত হ'ব পাৰে। এনেদৰে প্লেচেণ্টাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সংযোগকাৰী মাধ্যম হিচাপে কাম কৰি প্ৰায় ন মাহ ধৰি মাতৃদেহত ভ্ৰূণটোৰ সম্পূৰ্ণ বিকাশ নিশ্চিত কৰে।

৫. যদি মহিলা এগৰাকীয়ে কপাৰ-টি (Copper T) ব্যৱহাৰ কৰে, তেতিয়া ই যৌন ৰোগ সঞ্চাৰণ প্ৰতিৰোধী হ'বনে? 

উত্তৰ: নহয়। কপাৰ-টি (Copper-T) কেৱল গৰ্ভধাৰণ ৰোধ কৰাৰ বাবেহে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই যৌন সংস্পৰ্শৰ দ্বাৰা বিয়পা ৰোগ (যেনে— HIV-AIDS, চিফিলিচ) প্ৰতিৰোধ কৰিব নোৱাৰে। যৌন ৰোগ প্ৰতিৰোধৰ বাবে কেৱল কাৰিকৰি প্ৰতিবন্ধক যেনে 'কনডম'হে কাৰ্যকৰী।

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ :

১. অযৌন প্রজননৰ মুকুলোদ্দগম সংঘটিত হয়: 

(ক) এমিবাত 

(খ) ইষ্ট 

(গ) প্লাজম'ডিয়ামত 

(ঘ) লেইমেনিয়াত

উত্তৰ: (খ) ইষ্টত

২. তলৰ কোনটো মানুহৰ দেহৰ স্ত্রীজনন অংগ নহয়? 

(ক) ডিম্বাশয় 

(খ) জৰায়ু 

(গ) শুক্রবাহী নলী 

(ঘ) ফেলোপিয়ান নলী

উত্তৰ: (গ) শুক্রবাহী নলী (ই পুংজনন তন্ত্ৰৰ অংশ)

৩. পৰাগধানীত পোৱা হয়: 

(ক) বেটুপাত 

(খ) ডিম্বক 

(গ) স্ত্রীকেশৰ 

(ঘ) পৰাগ ৰেণু

উত্তৰ: (ঘ) পৰাগ ৰেণু

৪. অযৌন প্রজনন প্ৰক্ৰিয়াতকৈ যৌন প্রজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ সুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰ: যৌন প্ৰজননৰ প্ৰধান সুবিধাসমূহ হ’ল—

• যৌন প্ৰজননত দুটা পৃথক জীৱৰ DNA-ৰ মিলন ঘটে, যাৰ ফলত অপত্য জীৱৰ মাজত অধিক বৈসাদৃশ্যতা (Variation) দেখা যায়।

  
  

• এই বৈসাদৃশ্যতাই জীৱক পৰিৱৰ্তিত পৰিৱেশৰ লগত খাপ খাবলৈ সহায় কৰে।

  
  

• ই নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি বা ক্ৰমবিকাশৰ (Evolution) ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

  
  

৫. মানুহৰ শুক্রাশয় কেইটাই কি কি কাম কৰে?

উত্তৰ: মানুহৰ শুক্রাশয়ৰ কাৰ্যসমূহ হ’ল—

• ইয়াত পুং জনন কোষ বা শুক্রাণু (Sperm) উৎপন্ন হয়।

  
  

• শুক্রাশয়ৰ পৰা টেষ্ট'ষ্টেৰন (Testosterone) নামৰ হৰম'ন নিঃসৰিত হয়।

  
  

• এই হৰম’নবিধেই ল’ৰাৰ যৌৱন কালত দেখা দিয়া বিভিন্ন দৈহিক পৰিবৰ্তনসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

  
  

৬. ঋতুস্রাৱ কিয় হয়?

উত্তৰ: যদি ডিম্বাশয়ৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা ডিম্বকটোৰ নিষেচন নহয়, তেতিয়া জৰায়ুৰ ভিতৰৰ কোমল আৰু ডাঠ আৱৰণীখনৰ প্ৰয়োজন নোহোৱা হয়। ফলত এই আৱৰণীখন ভাঙি তেজ আৰু শ্লেস্মা হিচাপে যোনি পথেৰে বাহিৰ হৈ আহে। এই প্ৰক্ৰিয়াটোকে ঋতুস্রাব বোলে, যি প্ৰতি মাহত চক্ৰাকাৰে চলি থাকে।

৭. দীর্ঘচ্ছেদত এপাহ ফুলৰ চিত্ৰ আঁকি বিভিন্ন অংশসমূহ চিহ্নিত কৰা।

উত্তৰ:  

ইয়াত মুখ্য অংশবোৰ হ’ল—

• পাহিবোৰ (Petals)

• বেটুপাত (Sepals)

• 
  

  পুংকেশৰ (Stamen): পৰাগধানী আৰু পুংদণ্ড।

  
  

• 
  

  স্ত্রীকেশৰ (Carpel): গৰ্ভমুণ্ড, গৰ্ভদণ্ড আৰু গৰ্ভাশয়।

  
  

৮. বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ গৰ্ভনিৰোধ পদ্ধতিসমূহ কি কি?

উত্তৰ: গৰ্ভনিৰোধ পদ্ধতিসমূহক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ভাগত ভগাব পাৰি—

• কাৰিকৰি প্ৰতিবন্ধক: যেনে কনডম ব্যৱহাৰ কৰা।

  
  

• ৰাসায়নিক পদ্ধতি: যেনে গৰ্ভনিৰোধক পিল বা বড়ি সেৱন কৰা।

  
  

• গৰ্ভাশয়ত সংস্থাপিত সঁজুলি: যেনে ক'পাৰ-টি (Copper-T)।

  
  

• অস্ত্ৰোপচাৰ বা বন্ধ্যাকৰণ: যেনে পুৰুষৰ শুক্ৰবাহী নলী বা মহিলাৰ ডিম্ববাহী নলী বন্ধ কৰি দিয়া।

  
  

৯. এককোষী আৰু বহুকোষী জীৱৰ অযৌন আৰু যৌন প্রজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ কৌশল সমূহৰ ভিন্নতা কেনেধৰণৰ? 

উত্তৰ:  এককোষী জীৱত: বংশ বিস্তাৰ প্ৰক্ৰিয়া অতি সৰল। ইয়াত এটা কোষ বিভাজিত হৈ (দ্বিখণ্ডন বা বহুবিভাজন) পোনপটীয়াভাৱে নতুন জীৱৰ সৃষ্টি কৰে (যেনে—এমিবা, প্লাজম’ডিয়াম)।

বহুকোষী জীৱত: ইহঁতৰ দেহৰ গঠন জটিল হোৱা বাবে বংশ বিস্তাৰ পদ্ধতিও জটিল। ইহঁতৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ ধৰণৰ কোষ বা অংগৰ (যেনে—ফুল, শুক্ৰাশয়, ডিম্বাশয়) প্ৰয়োজন হয়। বহুকোষী জীৱই অযৌন পদ্ধতি (মুকুলোদ্গম, আংগিক বিস্তাৰণ) আৰু যৌন পদ্ধতি—উভয় প্ৰকাৰেই বংশ বৃদ্ধি কৰে।

১০. প্রজনন প্রক্রিয়াই কোনো প্ৰজাতিৰ জীৱৰ আৱাদীৰ স্থিতি কেনেকৈ ৰক্ষাত সহায় কৰে?

উত্তৰ: কোনো এটা আৱাদীত জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰে আৱাদীটোৰ আকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। প্ৰজননৰ দ্বাৰা জীৱই নিজৰ নিচিনা নতুন প্ৰজন্মৰ সৃষ্টি কৰি থাকে। যদিহে কোনো এটা প্ৰজাতিয়ে প্ৰজনন নকৰে, তেন্তে পুৰণি জীৱবোৰৰ মৃত্যুৰ লগে লগে সেই প্ৰজাতিটো পৃথিৱীৰ পৰা বিলুপ্ত হৈ যাব। গতিকে আৱাদীৰ স্থিতি আৰু ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰজনন অপৰিহাৰ্য।

১১. গৰ্ভনিৰোধ পদ্ধতি অৱলম্বন কৰাৰ কাৰণ কি?

উত্তৰ: গৰ্ভনিৰোধ পদ্ধতি অৱলম্বন কৰাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল—

• অনাকাংক্ষিত গৰ্ভধাৰণ ৰোধ কৰা।

  
  

• দুটা সন্তানৰ জন্মৰ মাজত উপযুক্ত ব্যৱধান ৰখা, যাতে মাতৃৰ স্বাস্থ্য অটুট থাকে।

  
  

• যৌন সংক্ৰমিত ৰোগ (যেনে—HIV-AIDS, চিফিলিচ) প্ৰতিৰোধ কৰা।

  
  

• জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।