Unit - 1
জৈৱবৈচিত্ৰ্য আৰু সংৰক্ষণ
তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ অতি চমু উত্তৰ দিয়া :
১. জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য (Biodiversity) শব্দটো কোনে পোনপ্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল ?
উত্তৰ: এডোৱাৰ্ড উইলচন (Edward Wilson)।
২. ভাৰতৰ এখন উল্লেখযোগ্য ‘হটস্পট’ (Hotspot) ৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা (Western Ghats)।
৩. IUCN ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি ?
উত্তৰ: International Union for Conservation of Nature.
৪. এটা বহিঃ-সংৰক্ষণ (Ex-situ conservation) ৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: চিৰিয়াখানা বা উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden)।
৫. ভাৰতৰ থলুৱা (Endemic) প্ৰজাতিৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: সোণালী বান্দৰ (Golden Langur)।
৬. জৈৱিক অনুপ্ৰৱেশ (Biological invasion) কি ?
উত্তৰ: থলুৱা নোহোৱা কোনো প্ৰজাতিয়ে যেতিয়া নতুন পৰিৱেশত প্ৰৱেশ কৰি থলুৱা প্ৰজাতিক বিপদত পেলায়।
৭. ভাৰতত কেইটা জৈৱ-ভৌগোলিক অঞ্চল (Biogeographic zones) আছে ?
উত্তৰ: ১০ টা।
৮. বৰ্তমান পৃথিৱীত মুঠ কেইটা হটস্পট চিনাক্ত কৰা হৈছে ?
উত্তৰ: ৩৬ টা।
৯. এটা ইন-চিটু (In-situ) সংৰক্ষণৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (National Park)।
১০. বিপন্ন (Endangered) প্ৰজাতি কি ?
উত্তৰ: যিবোৰ প্ৰজাতি বিলুপ্তিৰ পথত আৰু সংৰক্ষণ নকৰিলে চিৰদিনৰ বাবে হেৰাই যাব।
১১. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ যিকোনো এটা নৈতিক মূল্য লিখা।
উত্তৰ: সকলো জীৱৰ জীয়াই থকাৰ অধিকাৰ আছে—এই ধাৰণাটোৱেই নৈতিক মূল্য।
১২. জীনীয় বৈচিত্ৰ্য (Genetic diversity) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতিৰ মাজত থকা জিনীয় পাৰ্থক্য।
১৩. অসমৰ এটা বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰজাতিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: এশিঙীয়া গঁড়।
১৪. মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সংঘাতৰ এটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: আৱাসস্থলী ধ্বংস বা বন সংকুচিত হোৱা।
১৫. জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ এটা অৰ্থনৈতিক মূল্য লিখা।
উত্তৰ: খাদ্য, ঔষধ আৰু কেঁচামালৰ যোগান।
তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ দিয়া :
১. প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য (Species diversity) কি ?
উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত বসবাস কৰা বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱৰ সমষ্টিক প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য বোলে।
২. ইন-চিটু (In-situ) আৰু এক্স-চিটু (Ex-situ) সংৰক্ষণৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: ইন-চিটু সংৰক্ষণ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত কৰা হয় (যেনে—ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান), কিন্তু এক্স-চিটু সংৰক্ষণ মানৱ-সৃষ্ট পৰিৱেশত কৰা হয় (যেনে—চিৰিয়াখানা)।
৩. আৱাসস্থলী ধ্বংসই কেনেকৈ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যত প্ৰভাৱ পেলায় ?
উত্তৰ: জংঘল ধ্বংস কৰিলে বন্যপ্ৰাণীৰ খাদ্য আৰু আশ্ৰয়স্থল নাইকীয়া হয়, যাৰ ফলত প্ৰজাতিবোৰ বিলুপ্ত হয়।
৪. ভাৰতক কিয় ‘অতি-জৈৱবৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশ’ (Mega-diverse country) বোলা হয় ?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ মাত্ৰ ২.৪% লৈ থকাৰ পাছতো ভাৰতে বিশ্বৰ প্ৰায় ৮% জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ধাৰণ কৰে।
৫. হটস্পট (Hotspot) হিচাপে ঘোষণা কৰাৰ দুটা চৰ্ত লিখা।
উত্তৰ: ১) বহু সংখ্যক থলুৱা (Endemic) প্ৰজাতি থাকিব লাগিব, ২) অঞ্চলটোত তীব্ৰ অস্তিত্বৰ সংকট থাকিব লাগিব।
৬. জৈৱিক অনুপ্ৰৱেশে কেনেকৈ ক্ষতি কৰে ? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ই থলুৱা উদ্ভিদ বা প্ৰাণীক ধ্বংস কৰে। উদাহৰণ— মেটেকা বা কচুপাত।
৭. জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ দুটা নান্দনিক (Aesthetic) মূল্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ১) পৰ্যটনৰ বিকাশ, ২) মানুহক মানসিক প্ৰশান্তি আৰু বিনোদন প্ৰদান কৰা।
৮. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সেৱা (Ecosystem services) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ পৰা আমি পোৱা লাভসমূহ, যেনে— অক্সিজেন উৎপাদন, পানী পৰিশোধন আৰু মাটিৰ উৰ্বৰা শক্তি বৃদ্ধি।
৯. বন্যপ্ৰাণীৰ চিকাৰ (Poaching) ৰোধ কৰাৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰ: ১) কঠোৰ আইন বলবৎ কৰা, ২) বনৰক্ষকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি আৰু আধুনিক সা-সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা।
১০. জীনীয় বৈচিত্ৰ্যৰ গুৰুত্ব কি ?
উত্তৰ: ই প্ৰজাতিক পৰিৱৰ্তিত পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাবলৈ আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ সহায় কৰে।
১১. তথ্যগত মূল্য (Informational value) মানে কি ?
উত্তৰ: জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যই আমাক শিক্ষা, গৱেষণা আৰু নতুন প্ৰযুক্তি উদ্ভাৱনৰ বাবে তথ্য প্ৰদান কৰে।
১২. ভাৰতৰ দুটা জৈৱ-ভৌগোলিক অঞ্চলৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: হিমালয় অঞ্চল (Himalayan zone) আৰু দাক্ষিণাত্ত মালভূমি (Deccan Peninsula)।
১৩. মানুহ-বন্যপ্ৰাণী সংঘাতৰ ফল কি হ’ব পাৰে ?
উত্তৰ: খেতি-পথাৰৰ ক্ষতি, ধন-জনৰ হানি আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ মৃত্যু।
১৪. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বৈচিত্ৰ্য কি ?
উত্তৰ: কোনো এক বৃহৎ অঞ্চলত থকা বিভিন্ন পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ যেনে— মৰুভূমি, বৰ্ষাৰণ্য আৰু তৃণভূমিৰ সমষ্টিক বুজায়।
১৫. বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰজাতিৰ সংৰক্ষণ কিয় প্ৰয়োজন ?
উত্তৰ: পাৰিপাৰ্শ্বিক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে প্ৰকৃতিৰ সম্পদ বচাই ৰাখিবলৈ।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১. জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ স্তৰসমূহ (জীনীয়, প্ৰজাতি আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ) বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যক প্ৰধানকৈ তিনিটা স্তৰত ভাগ কৰা হয়:
জীনীয় বৈচিত্ৰ্য (Genetic Diversity): এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতিৰ ভিতৰত থকা জিনৰ ভিন্নতাক জীনীয় বৈচিত্ৰ্য বোলে। যেনে— ধানৰ বিভিন্ন জাত বা মানুহৰ মাজত থকা শাৰীৰিক ভিন্নতা। ই জীৱক পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাবলৈ সহায় কৰে।
প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য (Species Diversity): এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত থকা বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱৰ সমষ্টিক প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য বোলে। কোনো অঞ্চলত যিমানে বেছি প্ৰজাতি থাকিব, সেই অঞ্চলৰ প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য সিমানেই চহকী।
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বৈচিত্ৰ্য (Ecosystem Diversity): এটা বৃহৎ ভৌগোলিক অঞ্চলত থকা বিভিন্ন ধৰণৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ (যেনে— মৰুভূমি, বৰ্ষাৰণ্য, জলাশয়, তৃণভূমি) ভিন্নতাক পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বৈচিত্ৰ্য বোলে।
২. জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰতি থকা বিভিন্ন ভাবুকিবোৰ (Threats to biodiversity) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য বৰ্তমান তীব্ৰ সংকটৰ মুখত। ইয়াৰ প্ৰধান ভাবুকিবোৰ হ’ল:
আৱাসস্থলী ধ্বংস: উদ্যোগীকৰণ আৰু বনাঞ্চল ধ্বংসৰ ফলত বন্যপ্ৰাণীৰ থকা ঠাই নাইকীয়া হৈছে।
বন্যপ্ৰাণীৰ চিকাৰ: বহুত মূল্যবান অংগ (দাঁত, ছাল, খৰ্গ) ৰ বাবে চোৰাং চিকাৰীয়ে বন্যপ্ৰাণী হত্যা কৰে।
মানুহ-বন্যপ্ৰাণী সংঘাত: জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে মানুহে জংঘল দখল কৰাত জীৱ-জন্তু জনাঞ্চললৈ ওলাই আহে আৰু সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়।
জৈৱিক অনুপ্ৰৱেশ: বাহিৰৰ পৰা অহা কোনো প্ৰজাতিয়ে থলুৱা প্ৰজাতিক ধ্বংস কৰে।
প্ৰদূষণ আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত বহুতো জীৱই নিজকে খাপ খুৱাব নোৱাৰি মৃত্যুবৰণ কৰে।
৩. সংৰক্ষণৰ দুটা পদ্ধতি— ইন-চিটু (In-situ) আৰু এক্স-চিটু (Ex-situ) ৰ বিষয়ে সবিস্তাৰে লিখা।
উত্তৰ: জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ মূল পদ্ধতি দুটা হ’ল:
ইন-চিটু (In-situ) সংৰক্ষণ: যেতিয়া কোনো জীৱক তাৰ নিজৰ প্ৰাকৃতিক আৱাসস্থলীতে সংৰক্ষণ কৰা হয়, তাক ইন-চিটু সংৰক্ষণ বোলে।
উদাহৰণ: ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, অভয়াৰণ্য, আৰু জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল (Biosphere Reserves)।
সুবিধা: ইয়াত জীৱটোৱে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত বংশবৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
এক্স-চিটু (Ex-situ) সংৰক্ষণ: যেতিয়া কোনো বিপন্ন জীৱক তাৰ প্ৰাকৃতিক আৱাসস্থলীৰ পৰা আঁতৰাই আনি কৃত্ৰিম সুৰক্ষিত স্থানত ৰখা হয়, তাক এক্স-চিটু সংৰক্ষণ বোলে।
উদাহৰণ: চিৰিয়াখানা, উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden), আৰু জিন বেংক (Gene Bank)।
সুবিধা: অতিশয় সংকটত থকা প্ৰজাতিক ইয়াত বিশেষ যত্ন লৈ বচাই ৰাখিব পাৰি।
৪. "অতি-জৈৱবৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশ হিচাপে ভাৰত"— এই উক্তিটোৰ তাৎপৰ্য বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ ১৭ খন অতি-জৈৱবৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ (Mega-diverse) দেশৰ ভিতৰত ভাৰত অন্যতম। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:
প্ৰজাতিৰ প্ৰচুৰতা: পৃথিৱীৰ মুঠ মাটিকালিৰ মাত্ৰ ২.৪% ভাৰতত আছে যদিও বিশ্বৰ প্ৰায় ৮% জীৱ ইয়াত পোৱা যায়।
ভৌগোলিক ভিন্নতা: ভাৰতত হিমালয়ৰ বৰফাবৃত অঞ্চলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি আৰু অসমৰ বৰ্ষাৰণ্যলৈকে সকলো পোৱা যায়।
হটস্পট: বিশ্বৰ ৩৬ টা হটস্পটৰ ভিতৰত ৪ টা (হিমালয়, পশ্চিমঘাট, ইণ্ডো-বাৰ্মা আৰু সুন্দালেণ্ড) ভাৰতত অৱস্থিত।
থলুৱা প্ৰজাতি: ভাৰতত বহুতো এনে জীৱ আৰু উদ্ভিদ আছে যিবোৰ পৃথিৱীৰ আন ক’তো পোৱা নাযায়।
৫. মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সংঘাতৰ কাৰণ আৰু ইয়াৰ সমাধানৰ উপায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: কাৰণ:
বনাঞ্চল ধ্বংস কৰি মানুহে বাসস্থান বা কৃষিভূমি নিৰ্মাণ কৰা।
বন্যপ্ৰাণীৰ খাদ্যৰ অভাৱ হোৱা।
বনৰ মাজেৰে ৰে’লপথ বা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ নিৰ্মাণ কৰা।
সমাধানৰ উপায়:
বন্যপ্ৰাণীৰ বাবে কৰিডৰ (Corridor) বা যাতায়তৰ পথ সুৰক্ষিত কৰা।
জংঘলৰ দাঁতি কাষৰীয়া অঞ্চলত সৌৰশক্তি চালিত বৈদ্যুতিক জেং (Solar fencing) ব্যৱহাৰ কৰা।
মানুহৰ মাজত সজাগতা বৃদ্ধি কৰা আৰু ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকক উপযুক্ত ক্ষতিপূৰণ দিয়া।
৬. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সেৱাসমূহ (Ecosystem Services) আমাৰ বাবে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰই আমাক দিয়া উপকাৰসমূহক ‘পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ সেৱা’ বোলে। ইয়াৰ গুৰুত্ব হ’ল:
যোগান সেৱা: ই আমাক খাদ্য, পানী, খৰি, আৰু ঔষধ যোগান ধৰে।
নিয়ন্ত্ৰণ সেৱা: গছে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰি গোলকীয় উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু বানপানী ৰোধ কৰে।
সহায়ক সেৱা: মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি, পৰাগযোগ (Pollination) আৰু পুষ্টি চক্ৰত সহায় কৰে।
সাংস্কৃতিক সেৱা: ই পৰ্যটন, মানসিক শান্তি আৰু ধৰ্মীয় কাৰ্যত সহায় কৰে।
৭. বিশ্বৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হটস্পটসমূহৰ গুৰুত্ব আৰু ভাৰতৰ হটস্পটসমূহৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: হটস্পট হ’ল এনে কিছুমান অঞ্চল যিবোৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যত অতি চহকী কিন্তু বৰ্তমান তীব্ৰ সংকটত আছে। গুৰুত্ব: হটস্পট সংৰক্ষণ কৰিলে অতি কম ঠাইত বহুতো বিৰল প্ৰজাতিক বিলুপ্তিৰ পৰা বচাব পাৰি। ভাৰতৰ ৪ টা হটস্পট হ’ল: ১. হিমালয় অঞ্চল (The Himalayas) ২. পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালা (Western Ghats) ৩. ইণ্ডো-বাৰ্মা অঞ্চল (Indo-Burma region) ৪. সুন্দালেণ্ড (Sundaland - নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ ইয়াৰ অন্তৰ্গত)
********
Unit - 2
পৰিৱেশ প্ৰভাৱ নিৰূপণ
তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ অতি চমু উত্তৰ দিয়া :
১. EIA-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি ?
উত্তৰ: Environmental Impact Assessment (পৰিৱেশ প্ৰভাৱ নিৰূপণ)।
২. EIS-ৰ অৰ্থ কি ?
উত্তৰ: Environmental Impact Statement (পৰিৱেশ প্ৰভাৱ বিবৃতি)।
৩. ভাৰত চৰকাৰে কোন চনত EIA অধিসূচনা জাৰি কৰিছিল ?
উত্তৰ: ২০০৬ চনত (প্ৰথমে ১৯৯৪ চনত হৈছিল, কিন্তু বৰ্তমানৰ নিৰ্দেশনা ২০০৬ চনৰ)।
৪. EMP-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম লিখা।
উত্তৰ: Environmental Management Plan (পৰিৱেশ ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনা)।
৫. SEA-ৰ অৰ্থ কি ?
উত্তৰ: Strategic Environmental Assessment (কৌশলগত পৰিৱেশ মূল্যায়ন)।
৬. EIA প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰথম পদক্ষেপটো কি ?
উত্তৰ: স্ক্ৰীনিং (Screening)।
৭. পৰিৱেশ প্ৰভাৱ নিৰূপণ (EIA) কি ?
উত্তৰ: কোনো প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্পই পৰিৱেশৰ ওপৰত পেলাব পৰা সাম্ভাব্য প্ৰভাৱৰ আগতীয়া মূল্যায়ন।
৮. EIA অধিসূচনা ২০০৬ অনুসৰি প্ৰকল্পসমূহক কেইটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হৈছে ?
উত্তৰ: দুটা (Category A আৰু Category B)।
৯. পাব্লিক হিয়েৰিং (Public Hearing) মানে কি ?
উত্তৰ: প্ৰকল্প এটাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হ’বলগীয়া স্থানীয় লোকৰ মতামত গ্ৰহণ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
১০. 'Scoping' মানে কি ?
উত্তৰ: EIA অধ্যয়নৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় আৰু সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰা।
১১. ভাৰতত EIA কোনটো মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত পৰে ?
উত্তৰ: পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয় (MoEFCC)।
১২. প্ৰভাৱ নিৰূপণৰ এটা পদ্ধতিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: চেক লিষ্ট (Checklist) পদ্ধতি।
১৩. EIA-ত বিকল্প বিশ্লেষণ (Alternative Analysis) কিয় কৰা হয় ?
উত্তৰ: আটাইতকৈ কম ক্ষতিকাৰক বিকল্পটো বাছনি কৰিবলৈ।
১৪. SEA আৰু EIA-ৰ মাজত কাৰ পৰিসৰ ডাঙৰ ?
উত্তৰ: SEA (Strategic Environmental Assessment)।
১৫. EIA-ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য কি ?
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) সুনিশ্চিত কৰা।
তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ দিয়া :
১. EIA-ৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: EIA হৈছে এক পদ্ধতি যাৰ জৰিয়তে কোনো প্ৰকল্পৰ পৰিৱেশগত ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক ফলাফলসমূহ বিশ্লেষণ কৰা হয়।
২. EMP-ৰ দুটা কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
(i) পৰিৱেশৰ ক্ষতি হ্ৰাস কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰা,
(ii) প্ৰকল্পটোৰ পৰিৱেশগত নীতিসমূহ নিৰীক্ষণ কৰা।
৩. SEA কিয় প্ৰয়োজন ?
উত্তৰ: নীতি, আঁচনি আৰু কাৰ্যসূচীসমূহৰ পৰিৱেশগত প্ৰভাৱ উচ্চ পৰ্যায়ত মূল্যায়ন কৰিবলৈ ইয়াৰ প্ৰয়োজন।
৪. ২০০৬ চনৰ EIA অধিসূচনাৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
(i) প্ৰকল্পসমূহক 'A' আৰু 'B' শ্ৰেণীত বিভাজন,
(ii) বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ জৰিয়তে ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ কমিটিক ক্ষমতা অৰ্পণ।
৫. প্ৰভাৱ নিৰূপণৰ 'Matrix' পদ্ধতি কি ?
উত্তৰ: য’ত প্ৰকল্পৰ কাৰ্যকলাপ আৰু পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহৰ মাজৰ সম্পৰ্কক এটা তালিকাৰ জৰিয়তে দেখুওৱা হয়।
৬. EIA আৰু EIS-ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি ?
.উত্তৰ: EIA হৈছে সম্পূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়াটো, আনহাতে EIS হৈছে সেই প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তত প্ৰস্তুত কৰা লিখিত প্ৰতিবেদন।
৭. স্ক্ৰীনিং (Screening) কিয় কৰা হয় ?
উত্তৰ: এটা প্ৰকল্পৰ বাবে পূৰ্ণাংগ EIA-ৰ প্ৰয়োজন আছে নে নাই, সেয়া স্থিৰ কৰিবলৈ।
৮. Impact Assessment Methodologies কেইপ্ৰকাৰৰ ?
উত্তৰ: মূলতঃ চাৰি প্ৰকাৰৰ— Ad-hoc, Checklists, Matrices, আৰু Networks।
৯. 'Category A' প্ৰকল্পৰ বাবে কাৰ অনুমতিৰ প্ৰয়োজন ?
উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ (MoEFCC) পৰিৱেশ সন্মতিৰ (Environmental Clearance) প্ৰয়োজন।
১০. জনশ্ৰুতি বা ৰাজহুৱা শুনানি (Public Consultation)-ৰ গুৰুত্ব কি ?
উত্তৰ: ইয়াৰ দ্বাৰা প্ৰকল্পটোৰ ফলত স্থানীয় লোকৰ হোৱা সমস্যা আৰু পৰামৰ্শসমূহ চৰকাৰে জানিব পাৰে।
১১. Baseline Data মানে কি ?
উত্তৰ: প্ৰকল্পটো আৰম্ভ হোৱাৰ আগতে সেই ঠাইখনৰ পৰিৱেশৰ বৰ্তমানৰ অৱস্থাৰ তথ্য।
১২. EIA-ৰ যিকোনো দুটা লাভ লিখা।
উত্তৰ: (i) পৰিৱেশৰ সুৰক্ষা, (ii) খৰচ আৰু সময়ৰ ৰাহি (ভৱিষ্যতৰ আইনী জটিলতা কমায়)।
১৩. নিৰীক্ষণ (Monitoring) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: প্ৰকল্পৰ কাম চলি থকা সময়ত পৰিৱেশৰ ক্ষতি হৈছে নেকি তাক নিৰন্তৰ নিৰীক্ষণ কৰা।
১৪. Ad-hoc পদ্ধতিৰ এটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰ: এই পদ্ধতিত কোনো সুনিৰ্দিষ্ট মাপকাঠি নাথাকে আৰু ই বিশেষজ্ঞৰ ব্যক্তিগত মতামতৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
১৫. SEA আৰু EIA-ৰ মাজৰ এটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
.উত্তৰ: EIA এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰকল্পৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত, কিন্তু SEA চৰকাৰী নীতি বা পৰিকল্পনাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰিত।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১. পৰিৱেশ প্ৰভাৱ নিৰূপণ (EIA)-ৰ বিভিন্ন স্তৰসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৰিৱেশ প্ৰভাৱ নিৰূপণ (EIA) হৈছে এক সুশৃংখল প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ প্ৰধান স্তৰসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
স্ক্ৰীনিং (Screening): এই স্তৰত প্ৰকল্পটোৰ বাবে সম্পূৰ্ণ EIA-ৰ প্ৰয়োজন আছে নে নাই, সেইটো নিৰ্ণয় কৰা হয়।
স্কোপিং (Scoping): প্ৰকল্পটোৱে পৰিৱেশৰ কোনবোৰ দিশত আটাইতকৈ বেছি প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, তাৰ এক সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
প্ৰভাৱ বিশ্লেষণ (Impact Analysis): প্ৰস্তাৱিত প্ৰকল্পটোৱে জৈৱিক, ৰাসায়নিক আৰু সামাজিক দিশত কেনেকুৱা প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে, তাৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা হয়।
প্ৰশমন (Mitigation): নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ কেনেকৈ কমাব পাৰি বা একেবাৰে নাইকিয়া কৰিব পাৰি, তাৰ বাবে কৌশল প্ৰস্তুত কৰা হয়।
প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুতকৰণ (Reporting): সকলো তথ্য আৰু ফলাফল লৈ এখন 'পৰিৱেশ প্ৰভাৱ বিবৃতি' (EIS) প্ৰস্তুত কৰা হয়।
পৰ্যালোচনা (Review): বিশেষজ্ঞ কমিটিৰ দ্বাৰা প্ৰতিবেদনখন পৰীক্ষা কৰা হয় যাতে ই সকলো চৰকাৰী নীতি মানি চলে।
সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ (Decision Making): শেষত কৰ্তৃপক্ষই প্ৰকল্পটোৰ অনুমোদন দিব নে নিদিয়ে, সেই বিষয়ে সিদ্ধান্ত লয়।
২. ভাৰত চৰকাৰৰ ২০০৬ চনৰ EIA অধিসূচনাৰ ওপৰত এটা টোকা লিখা।
উত্তৰ: ২০০৬ চনৰ ১৪ ছেপ্টেম্বৰত ভাৰত চৰকাৰৰ পৰিৱেশ আৰু বন মন্ত্ৰালয়ে (MoEF) নতুনকৈ EIA অধিসূচনা জাৰি কৰে। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
প্ৰকল্পৰ শ্ৰেণীবিভাজন: ইয়াত প্ৰকল্পসমূহক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে—
Category A: যিবোৰ প্ৰকল্পৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পৰা অনুমোদনৰ প্ৰয়োজন।
Category B: যিবোৰ ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ কমিটিৰ (SEIAA) পৰা অনুমোদন ল’ব লাগে।
অনুমোদন প্ৰক্ৰিয়া: ইয়াত চাৰিটা স্তৰ থাকে— স্ক্ৰীনিং, স্কোপিং, ৰাজহুৱা শুনানি আৰু মূল্যায়ন।
SEIAA-ৰ ভূমিকা: 'State Level Environment Impact Assessment Authority' (SEIAA)-এ ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ প্ৰকল্পসমূহৰ তদাৰক কৰে।
বিকেন্দ্ৰীকৰণ: এই অধিসূচনাই ৰাজ্য চৰকাৰসমূহক অধিক ক্ষমতা প্ৰদান কৰিছে যাতে স্থানীয় পৰ্যায়ত প্ৰকল্পসমূহৰ পৰিৱেশগত সন্মতি সোনকালে হয়।
৩. পৰিৱেশ ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনা (EMP)-ৰ গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ উপাদানসমূহ লিখা।
উত্তৰ: পৰিৱেশ ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনা (EMP) হৈছে এটা প্ৰকল্পৰ পৰিৱেশগত বিৰূপ প্ৰভাৱসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ এক কাৰ্যকৰী ব্লুপ্ৰিণ্ট।
গুৰুত্ব:
ই প্ৰকল্পৰ নেতিবাচক প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
চৰকাৰী নীতি আৰু নিয়মসমূহ সঠিকভাৱে পালন হৈছে নে নাই, সেয়া নিশ্চিত কৰে।
উপাদানসমূহ:
প্ৰশমন আঁচনি: বায়ু, পানী আৰু মাটিৰ প্ৰদূষণ ৰোধ কৰাৰ ব্যৱস্থা।
নিৰীক্ষণ আঁচনি: পৰিৱেশৰ গুণাগুণ নিয়মিত পৰীক্ষা কৰা।
সংগঠন আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি: পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে নিয়োজিত লোকৰ দায়িত্ব আৰু প্ৰশিক্ষণ।
বিপদকালীন পৰিকল্পনা: দুৰ্ঘটনা ঘটিলে পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ তৎকালিন উপায়।
৪. কৌশলগত পৰিৱেশ মূল্যায়ন (SEA)-ৰ ধাৰণা আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: SEA হৈছে এক উচ্চ পৰ্যায়ৰ পৰিৱেশ মূল্যায়ন প্ৰক্ৰিয়া।
ধাৰণা: যিহেতু EIA কেৱল একোটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰকল্পৰ বাবে কৰা হয়, SEA-এ চৰকাৰৰ বৃহৎ নীতি (Policy), আঁচনি (Plan) আৰু কাৰ্যসূচী (Programme)-ৰ পৰিৱেশগত ফলাফল বিশ্লেষণ কৰে।
প্ৰয়োজনীয়তা:
ই ভৱিষ্যতৰ উন্নয়নমূলক আঁচনিসমূহ অধিক পৰিৱেশ-হিতৈষী কৰি তোলে।
ই উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ মাজত এক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
ভুল নীতিৰ বাবে হোৱা পৰিৱেশৰ ব্যাপক ক্ষতি ই আগতীয়াকৈ ৰোধ কৰিব পাৰে।
৫. ই.আই.এ. (EIA) প্ৰক্ৰিয়াত ৰাজহুৱা অংশগ্ৰহণৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ৰাজহুৱা অংশগ্ৰহণ বা ৰাজহুৱা শুনানি (Public Consultation) EIA প্ৰক্ৰিয়াৰ এটা অবিচ্ছেদ্য অংগ।
তথ্য আদান-প্ৰদান: ইয়াৰ জৰিয়তে স্থানীয় ৰাইজে প্ৰকল্পটোৰ লাভ-লোকচানৰ বিষয়ে জানিব পাৰে।
স্থানীয় জ্ঞানৰ ব্যৱহাৰ: স্থানীয় লোকসকলে সেই অঞ্চলৰ পৰিৱেশ আৰু ঐতিহ্যৰ বিষয়ে দিয়া তথ্যই EIA প্ৰতিবেদনখন অধিক নিখুঁত কৰে।
স্বচ্ছতা: ই প্ৰকল্পৰ অনুমোদন প্ৰক্ৰিয়াত স্বচ্ছতা আনে।
বিবাদ নিৰসন: যদি প্ৰকল্পটোৱে স্থানীয় লোকৰ ক্ষতি কৰে, তেন্তে তেওঁলোকে নিজৰ আপত্তি দৰ্শাব পাৰে, যিয়ে পাছলৈ হ’ব পৰা সংঘৰ্ষ হ্ৰাস কৰে।
৬. প্ৰভাৱ নিৰূপণৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহ (Methodologies) চমুৱাই বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: EIA-ত প্ৰভাৱ নিৰূপণ কৰিবলৈ কেইবাটাও পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়:
Ad-hoc পদ্ধতি: ইয়াত বিশেষজ্ঞসকলে নিজৰ অভিজ্ঞতাৰ ভিত্তিত চমুটোকা প্ৰস্তুত কৰে। ই সৰল কিন্তু বৈজ্ঞানিকভাৱে কম শক্তিশালী।
চেকলিষ্ট (Checklist) পদ্ধতি: পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহৰ এখন তালিকা বনাই প্ৰতিটোৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰিব তাক মূল্যায়ন কৰা হয়।
মেট্ৰিক্স (Matrix) পদ্ধতি: ইয়াত দুখন তালিকা থাকে— এফালে প্ৰকল্পৰ কাম আৰু আনফালে পৰিৱেশৰ উপাদান। ইহঁতৰ ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়া টেবুলৰ জৰিয়তে দেখুওৱা হয়।
নেটৱৰ্ক (Network) পদ্ধতি: প্ৰকল্পৰ কামে কেনেকৈ এটাৰ পাছত আনটো পৰিৱেশগত প্ৰভাৱ (Primary and Secondary impacts) পেলায়, তাক এক শৃংখলৰ দৰে দেখুওৱা হয়।
৭. পৰিৱেশ প্ৰভাৱ বিবৃতি (EIS) কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়? ইয়াৰ মূল ভাগসমূহ কি কি ?
উত্তৰ: EIS হৈছে EIA প্ৰক্ৰিয়াৰ চূড়ান্ত প্ৰতিবেদন। ইয়াৰ প্ৰধান ভাগসমূহ হ’ল:
প্ৰকল্পৰ বিৱৰণ: প্ৰকল্পৰ উদ্দেশ্য আৰু কাৰ্যসূচী।
বৰ্তমানৰ পৰিৱেশৰ স্থিতি (Baseline Data): প্ৰকল্পৰ স্থানৰ বায়ু, পানী, মাটি আৰু জনগাঁথনিৰ বৰ্তমানৰ অৱস্থা।
প্ৰভাৱৰ ভৱিষ্যদ্বাণী: ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক প্ৰভাৱৰ তালিকা।
বিকল্প বিশ্লেষণ: অন্য কি উপায়ে প্ৰকল্পটো কৰিব পাৰি।
প্ৰশমন ব্যৱস্থা: ক্ষতি কেনেকৈ কমাৱ পাৰি।
কাৰিকৰী বিহীন সাৰাংশ (Non-technical Summary): যাতে সাধাৰণ মানুহেও বুজি পায়।
৮. EIA-ৰ সুবিধা আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: সুবিধাসমূহ:
ই পৰিৱেশৰ ক্ষতি হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
উন্নয়নমূলক কামত জনসাধাৰণৰ মতামতক গুৰুত্ব দিয়ে।
বহনক্ষম উন্নয়নৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।
সীমাবদ্ধতাসমূহ:
এই প্ৰক্ৰিয়াটো অতি খৰচী আৰু সময়সাপেক্ষ।
বহু সময়ত ভুল বা পক্ষপাতদুষ্ট তথ্য ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰভাৱ নিৰূপণ কৰিবলৈ উপযুক্ত ডাটা বা তথ্যৰ অভাৱ থাকে।
৯. পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু বহনক্ষম উন্নয়নত EIA-ৰ ভূমিকা কেনেকুৱা ? তোমাৰ মতামত দিয়া।
উত্তৰ: মোৰ মতে, আজিৰ দৰে উদ্যোগীকৰণৰ যুগত EIA হৈছে পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ এক শক্তিশালী কৱচ।
ভাৰসাম্য: ই আৰ্থিক উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ মাজত এক যোগসূত্ৰ স্থাপন কৰে।
প্ৰদূষণ ৰোধ: কোনো উদ্যোগ স্থাপনৰ আগতেই যদি ইয়াৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ ধৰা পৰে, তেন্তে উপযুক্ত ব্যৱস্থা লৈ প্ৰদূষণ ৰোধ কৰা সম্ভৱ।
জনসচেতনতা: ই মানুহক পৰিৱেশৰ অধিকাৰৰ প্ৰতি সজাগ কৰে।
ভৱিষ্যতৰ সুৰক্ষা: বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য হ’ল বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰি ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদ সুৰক্ষিত কৰা। EIA-এ এই লক্ষ্য প্ৰাপ্তিত সহায় কৰে।
**********
Unit- 3
পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ
তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ অতি চমু উত্তৰ দিয়া :
১. পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ এটা মূল লক্ষ্য লিখা।
উত্তৰ: মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজৰ নৈতিক সম্পৰ্ক নিৰূপণ কৰা।
২. 'বহনক্ষম উন্নয়ন' (Sustainable Development) শব্দটো প্ৰথমে কোনটো প্ৰতিবেদনত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল ?
উত্তৰ: ১৯৮৭ চনৰ ব্ৰুডলেণ্ড কমিচনৰ (Brundtland Commission) প্ৰতিবেদনত।
৩. পৰিৱেশ শিক্ষাৰ এটা গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহৰ প্ৰতি জনসাধাৰণক সচেতন কৰা।
৪. প্ৰাকৃতিক সম্পদক প্ৰধানকৈ কেইটা ভাগত ভগাব পাৰি ?
উত্তৰ: দুটা (নৱীকৰণযোগ্য আৰু অনৱীকৰণযোগ্য)।
৫. এটা নৱীকৰণযোগ্য সম্পদৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: সৌৰ শক্তি।
৬. ভাৰতীয় সংস্কৃতিত কোন গছক পবিত্ৰ জ্ঞান কৰা হয় ?
উত্তৰ: তুলসী I
৭. পৰিৱেশ সচেতনতাৰ বাবে পালন কৰা এটা বিশেষ দিনৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস (৫ জুন)।
৮. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ মূল্যায়ন বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: সম্পদসমূহৰ গুণাগুণ আৰু ইয়াৰ উপকাৰিতা নিৰ্ধাৰণ কৰা।
৯. জৈৱ-কেন্দ্ৰিকবাদ (Biocentrism) কি ?
উত্তৰ: যি ধাৰণা অনুসৰি পৃথিৱীৰ সকলো জীৱৰে জীয়াই থকাৰ সমান অধিকাৰ আছে।
১০. চিপকো আন্দোলনৰ এজন মূল নেতাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: সুন্দৰলাল বহুগুণা।
১১. পৰিৱেশ সংৰক্ষণত হিন্দু ধৰ্মৰ এটা অৱদান লিখা।
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ উপাদানসমূহক (নদী, পৰ্বত) দেৱ-দেৱী হিচাপে পূজা কৰা।
১২. বহনক্ষম উন্নয়নৰ এটা স্তম্ভ কি ?
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক বিকাশ।
১৩. অক্ষয় শক্তিৰ এটা উৎসৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বায়ু শক্তি।
১৪. কাৰ্বন ফুটপ্ৰিণ্ট (Carbon Footprint) কি ?
উত্তৰ: মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ ফলত বায়ুমণ্ডলত নিৰ্গত হোৱা সেউজ গৃহ গেছৰ পৰিমাণ।
১৫. পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰত 'এন্থ্ৰপচেণ্ট্ৰিজম' (Anthropocentrism) মানে কি ?
উত্তৰ: মানুহক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা পৰিৱেশীয় ধাৰণা।
তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ দিয়া :
১. বহনক্ষম উন্নয়নৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰি ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদসমূহ সুৰক্ষিত ৰখা ব্যৱস্থাই হ’ল বহনক্ষম উন্নয়ন।
২. পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি ?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অপচয় ৰোধ কৰিবলৈ আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি মানুহৰ দায়িত্ববোধ জগাই তুলিবলৈ ইয়াৰ প্ৰয়োজন।
৩. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ দুটা ভাগ উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰ: (ক) নৱীকৰণযোগ্য (যেনে: পানী), (খ) অনৱীকৰণযোগ্য (যেনে: কয়লা)।
৪. পৰিৱেশ শিক্ষাৰ দুটা উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ: (ক) পৰিৱেশৰ প্ৰতি সজাগতা বৃদ্ধি কৰা, (খ) পৰিৱেশৰ সুৰক্ষাৰ বাবে দক্ষতা বৃদ্ধি কৰা।
৫. ইছলাম ধৰ্মত পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ধাৰণাটো কি ?
উত্তৰ: ইছলাম ধৰ্ম অনুসৰি মানুহ হ’ল পৃথিৱীত ঈশ্বৰৰ প্ৰতিনিধি আৰু প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষা কৰাটো তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় কৰ্তব্য।
৬. সম্পদৰ মূল্যায়ন কেনেকৈ কৰা হয় ?
উত্তৰ: সম্পদৰ ব্যৱহাৰিক মূল্য আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ইয়াৰ মূল্যায়ন কৰা হয়।
৭. বৌদ্ধ ধৰ্মই পৰিৱেশ সংৰক্ষণত কেনেদৰে সহায় কৰে ?
উত্তৰ: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ 'অহিংসা' আৰু 'জীৱক দয়া'ৰ নীতিয়ে প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষাত গুৰুত্ব দিয়ে।
৮. পৰিৱেশ সজাগতা সৃষ্টিৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰ: (ক) বিদ্যালয়-মহাবিদ্যালয়ত আলোচনা চক্ৰ পাতি, (খ) গণমাধ্যমৰ জৰিয়তে প্ৰচাৰ চলাই।
৯. নৱীকৰণযোগ্য সম্পদৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰ: (ক) এইবোৰ কেতিয়াও শেষ হৈ নাযায়, (খ) ই পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নকৰে।
১০. পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ দুটা মুখ্য মতবাদ কি কি ?
উত্তৰ: (ক) মানৱকেন্দ্ৰিক মতবাদ (Anthropocentrism), (খ) জৈৱকেন্দ্ৰিক মতবাদ (Biocentrism)।
১১. পৰিৱেশ সুৰক্ষাত জনজাতীয় সংস্কৃতিৰ ভূমিকা কি ?
উত্তৰ: জনজাতীয় লোকসকলে অৰণ্যক নিজৰ মাতৃ জ্ঞান কৰে আৰু 'পবিত্ৰ বননি' (Sacred Groves)ৰ জৰিয়তে গছ-লতা সংৰক্ষণ কৰে।
১২. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰৰ দুটা কুফল লিখা।
উত্তৰ: (ক) পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট হয়, (খ) গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়।
১৩. খ্ৰীষ্টান ধৰ্মত পৰিৱেশৰ ধাৰণাটো কেনেকুৱা ?
উত্তৰ: খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ মতে পৃথিৱীখন ঈশ্বৰৰ সৃষ্টি আৰু ইয়াৰ যতন লোৱাটো মানুহৰ নৈতিক দায়িত্ব।
১৪. বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে দুটা মূল চৰ্ত লিখা।
উত্তৰ: (ক) সম্পদৰ অপচয় ৰোধ, (খ) পৰিৱেশ অনুকূল প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ।
১৫. পৰিৱেশ শিক্ষাৰ 'সামাজিক মাত্ৰা' বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: সমাজৰ প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে পৰিৱেশ সুৰক্ষাত একগোট হৈ অংশগ্ৰহণ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১. বহনক্ষম উন্নয়নৰ মূল লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) হ’ল এনে এক উন্নয়নমূলক ধাৰণা য’ত বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ স্বাৰ্থকো সুৰক্ষিত কৰা হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্যসমূহ হ’ল:
দাৰিদ্ৰ্য দূৰীকৰণ: সমাজৰ পৰা দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূল কৰি প্ৰতিজন মানুহক মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱন যাপনৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা ইয়াৰ প্ৰাথমিক লক্ষ্য।
সম্পদৰ উচিত বিতৰণ: সম্পদসমূহ কেৱল এমুঠিমান ধনী ব্যক্তিৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত নহৈ যাতে সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহে সমানে পায়, তাক নিশ্চিত কৰা।
পৰিৱেশ সুৰক্ষা: উন্নয়নৰ নামত পৰিৱেশ ধ্বংস কৰাৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা আৰু প্ৰদূষণ মুক্ত পৃথিৱী গঢ়ি তোলা।
অৰ্থনৈতিক স্থিৰতা: এনে এক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা যিটোৱে পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ দীৰ্ঘদিন ধৰি সমাজক সুফল দি থাকিব পাৰে।
২. পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ কি ? ইয়াৰ মূল চৰিত্ৰসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ (Environmental Ethics) হ’ল দৰ্শনৰ এনে এক শাখা যিয়ে প্ৰকৃতি আৰু মানুহৰ মাজত থকা নৈতিক সম্পৰ্কটো অধ্যয়ন কৰে। মূল চৰিত্ৰসমূহ:
নৈতিক দায়িত্ব: মানুহে কেৱল নিজৰ স্বাৰ্থই নহয়, গছ-লতা আৰু প্ৰাণী জগতৰ প্ৰতিও নৈতিক দায়িত্ব পালন কৰিব লাগে।
মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ সম্বন্ধ: ইয়াৰ মতে মানুহ প্ৰকৃতিৰ মালিক নহয়, বৰঞ্চ প্ৰকৃতিৰ এটা অবিচ্ছেদ্য অংশহে।
ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ স্বাৰ্থ: আজিৰ মানুহে সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰোঁতে ভৱিষ্যতে আহিবলগীয়া শিশুসকলৰ অধিকাৰৰ প্ৰতিও সচেতন হ’ব লাগিব।
অ-মানৱীয় জীৱৰ মূল্য: কেৱল মানুহৰে নহয়, সকলো জীৱৰেই জীয়াই থকাৰ অধিকাৰ আছে।
৩. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ মূল্যায়নৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ মূল্যায়ন হ’ল সম্পদসমূহৰ অৰ্থনৈতিক আৰু পৰিৱেশীয় গুৰুত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰা এটা পদ্ধতি। প্ৰয়োজনীয়তা আৰু প্ৰক্ৰিয়া:
অৰ্থনৈতিক মূল্যায়ন: ইয়াৰ জৰিয়তে কোনো এক সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰিলে দেশৰ অৰ্থনীতিত কিমান লাভ হ’ব তাক হিচাপ কৰা হয়।
পৰিৱেশীয় মূল্য: সম্পদৰ কেৱল বজাৰ মূল্য চালেই নহ’ব, ই পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাত কিমান অৱদান দিছে (যেনে: গছে অক্সিজেন দিয়া) তাকো গুৰুত্ব দিব লাগে।
সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ: মূল্যায়নে আমাক জনাব পাৰে কোনবোৰ সম্পদ সোনকালে শেষ হ’ব পাৰে আৰু কেনেকৈ ইয়াৰ অপচয় ৰোধ কৰিব পাৰি।
৪. পৰিৱেশ সজাগতা সৃষ্টিত শিক্ষাৰ ভূমিকা কেনেকুৱা হ’ব লাগে ?
উত্তৰ: সমাজত পৰিৱেশ সজাগতা গঢ়ি তুলিবলৈ শিক্ষা হ’ল আটাইতকৈ শক্তিশালী আহিলা।
পাঠ্যক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ: প্ৰাথমিক পৰ্যায়ৰ পৰাই বিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰমত পৰিৱেশ বিজ্ঞান বাধ্যতামূলক কৰিব লাগে।
ব্যৱহাৰিক জ্ঞান: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক কেৱল কিতাপ পঢ়ুৱালেই নহ’ব, তেওঁলোকক গছপুলি ৰোপণ, আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা আদি হাতে-কামে শিকাব লাগে।
ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ অংশগ্ৰহণ: পৰিৱেশ দিৱস পালন, বাটৰ নাট আৰু প্ৰদৰ্শনীৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীসকলে সমাজক সচেতন কৰিব পাৰে।
৫. ভাৰতীয় ধৰ্মীয় পৰম্পৰাত পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ধাৰণাটো বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মৰ লগত প্ৰকৃতিৰ গভীৰ সম্বন্ধ আছে।
হিন্দু ধৰ্ম: ইয়াত নদীক গংগা মাতৃ, গছক (তুলসী, আঁহত) পবিত্ৰ জ্ঞান কৰা হয় আৰু পৃথিৱীক 'ধৰিত্ৰী আই' হিচাপে পূজা কৰা হয়।
জৈন আৰু বৌদ্ধ ধৰ্ম: 'অহিংসা' ধৰ্মৰ মূল মন্ত্ৰ হোৱা বাবে এই ধৰ্মসমূহে কোনো জীৱকে হত্যা কৰাৰ বিৰোধিতা কৰে আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি দয়া দেখুৱায়।
শিখ ধৰ্ম: শিখ ধৰ্মত 'পৱন গুৰু পানী পিতা, মাতা ধৰত মহত' বুলি কোৱা হয়, অৰ্থাৎ বতাহ হ’ল গুৰু, পানী হ’ল পিতৃ আৰু পৃথিৱী হ’ল মাতৃ।
৬. সম্পদৰ সংকট (Resource Crisis) কি ? ইয়াক কেনেকৈ প্ৰতিৰোধ কৰিব পাৰি ?
উত্তৰ: যেতিয়া প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ চাহিদা যোগানতকৈ বেছি হৈ পৰে আৰু সম্পদসমূহ দ্ৰুতগতিত শেষ হ’বলৈ ধৰে, তাক সম্পদৰ সংকট বোলা হয়। প্ৰতিৰোধৰ উপায়:
জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ: বৰ্ধিত জনসংখ্যাই সম্পদৰ ওপৰত চাপ সৃষ্টি কৰে, গতিকে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ অতি জৰুৰী।
বিকল্প শক্তিৰ ব্যৱহাৰ: কয়লা বা পেট্ৰ’লৰ সলনি সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি আদি ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৩-আৰ (3R) নীতি: Reduce (হ্ৰাস), Reuse (পুনৰ ব্যৱহাৰ) আৰু Recycle (পুনৰাৱৰ্তন) পদ্ধতি অৱলম্বন কৰিব লাগে।
৭. আধুনিক যুগত পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: আধুনিক জীৱনশৈলীয়ে পৰিৱেশৰ ওপৰত বহুতো নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছে।
উদ্যোগীকৰণ: কল-কাৰখানাৰ সংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ আৰু বন ধ্বংস বৃদ্ধি পাইছে।
ভোগবাদ (Consumerism): মানুহে প্ৰয়োজনতকৈ বেছি সামগ্ৰী ক্ৰয় আৰু ব্যৱহাৰ কৰাৰ মানসিকতাই সম্পদৰ ওপৰত চাপ পেলাইছে।
নগৰীকৰণ: চহৰসমূহ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত কৃষিভূমি আৰু জলাশয়সমূহ ক্ৰমান্বয়ে কমি আহিছে।
নৈতিক মূল্যবোধৰ অৱক্ষয়: মানুহে প্ৰকৃতিৰ পৰা কেৱল ল’বলৈহে জানে, প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষাৰ কথা পাহৰি গৈছে।
৮. পৰিৱেশ সংৰক্ষণত বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ অৱদানসমূহ তুলনা কৰা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ দৃষ্টিভংগী বেলেগ বেলেগ।
প্ৰাচ্য সংস্কৃতি: ভাৰত বা চীনৰ দৰে পূৰ্বৰ দেশসমূহে প্ৰকৃতিক দেৱত্ব আৰোপ কৰি শ্ৰদ্ধা কৰে। ইয়াত মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ সহাৱস্থানত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
পাশ্চাত্য সংস্কৃতি: ইয়াত প্ৰকৃতিক এসময়ত কেৱল মানুহৰ ভোগৰ বস্তু হিচাপেহে চোৱা হৈছিল, যদিও বৰ্তমান বিজ্ঞানসন্মত সুৰক্ষাত তেওঁলোকে বেছি গুৰুত্ব দিয়ে।
থলুৱা জ্ঞান: জনজাতীয় লোকসকলে নিজৰ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিৰে অৰণ্য আৰু বন্যপ্ৰাণী সুন্দৰকৈ সংৰক্ষণ কৰি আহিছে।
৯. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সংৰক্ষণত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ কেনেকৈ বৃদ্ধি কৰিব পাৰি ?
উত্তৰ: চৰকাৰী আইনতকৈ জনসাধাৰণৰ সহযোগেহে পৰিৱেশ বেছি সুৰক্ষিত কৰিব পাৰে।
সামাজিক আন্দোলন: চিপকো আন্দোলন বা নৰ্মদা বচাও আন্দোলনৰ দৰে জনসাধাৰণে সজাগ হৈ প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষাত নামিব লাগিব।
স্থানীয় সংগঠন: গাওঁ বা অঞ্চল পৰ্যায়ত পৰিৱেশ সুৰক্ষা গোট গঠন কৰি বৃক্ষৰোপণ আৰু আৱৰ্জনা চাফ-চিকুণ কৰিব পাৰি।
প্ৰনোদনা (Incentives): যিসকল লোকে পৰিৱেশ সুৰক্ষাত কাম কৰে, তেওঁলোকক চৰকাৰীভাৱে পুৰস্কৃত কৰিলে আন দহজনেও অনুপ্ৰেৰণা পাব।
১০. "প্ৰকৃতিৰ সম্পদ সকলোৰে প্ৰয়োজনৰ বাবে যথেষ্ট, কিন্তু এজনৰো লোভৰ বাবে নহয়"— গান্ধীজীৰ এই উক্তিটোৰ পোহৰত আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মহাত্মা গান্ধীৰ এই উক্তিটোৱে পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ মূল সাৰাংশ প্ৰকাশ কৰে।
সীমিত ব্যৱহাৰ: পৃথিৱীত সম্পদৰ অভাৱ নাই, কিন্তু আমাৰ অত্যাধিক লালসাই ইয়াক শেষ কৰি পেলাইছে।
সৰল জীৱনযাপন: গান্ধীজীয়ে কৈছিল যে আমি যিমানেই কম সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি জীৱন কটাম, সিমানেই প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষা হ’ব।
সম্পদৰ সংৰক্ষণ: আমি সম্পদসমূহৰ মালিক নহয়, বৰঞ্চ ট্ৰাষ্টী (Trustee) হে। আমি ইয়াক ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে সুৰক্ষিত কৰি থৈ যাব লাগে।
************