নম্বৰীয়া অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: টাইপিং বিদ্ৰোহৰ মূল কাণ্ডাৰী বা নেতাগৰাকী কোন আছিল?

উত্তৰ: হং চিউছুৱান (Hong Xiuquan) আছিল টাইপিং বিদ্ৰোহৰ প্ৰধান নেতা।

প্ৰশ্ন ২: চীনৰ বুৰঞ্জীত 'আত্ম-সবলীকৰণ আন্দোলন' (Self-Strengthening Movement) কোনটো শতিকাত গঢ় লৈ উঠিছিল?

উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয় অৰ্ধত (প্ৰায় ১৮৬১ চনৰ পৰা ১৮৯৫ চনৰ ভিতৰত) এই আন্দোলন হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: বক্সাৰ বিদ্ৰোহ (Boxer Rebellion) মূলতঃ কাৰ বিৰুদ্ধে পৰিচালিত হৈছিল?

উত্তৰ: চীন ভূমিত থকা বিদেশী শক্তি আৰু খ্ৰীষ্টান ধৰ্মপ্ৰচাৰকসকলৰ বৰ্ধিত প্ৰভাৱৰ বিৰুদ্ধে এই বিদ্ৰোহ গঢ়ি উঠিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: কোনটো ঐতিহাসিক বিপ্লৱে চীনৰ বহু পুৰণি 'চিং ৰাজবংশ' (Qing Dynasty) ৰ শাসনৰ অন্ত পেলাইছিল?

উত্তৰ: ১৯১১ চনৰ চীনা বিপ্লৱে (Xinhai Revolution) চিং শাসনৰ অৱসান ঘটাইছিল।

প্ৰশ্ন ৫: আধুনিক চীনৰ জাতীয়তাবাদৰ পিতৃস্বৰূপ হিচাপে কাক গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: ড° ছান য়াত সেনক (Sun Yat-sen) আধুনিক চীনৰ জাতীয়তাবাদৰ জনক বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৬: ছান য়াত চেনে আগবঢ়োৱা 'তিনিটা জননীতি' বা নীতিৰ ধাৰণাটোক কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: ইয়াক 'চান-মিন-চু-ই' (San-Min-Chu-I) বা 'Three Peoples Principles' বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: ১৯১১ চনৰ ঐতিহাসিক বিপ্লৱৰ পাছত চীনত কোনটো নতুন শাসন ব্যৱস্থাৰ সূচনা হৈছিল?

উত্তৰ: চীন গণৰাজ্য বা প্ৰজাতন্ত্ৰৰ (Republic of China) সূচনা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৮: চীন প্ৰজাতন্ত্ৰৰ প্ৰথমগৰাকী আনুষ্ঠানিক ৰাষ্ট্ৰপতি কোন আছিল?

উত্তৰ: য়ুয়ান শ্বি কাই (Yuan Shikai) আছিল চীন প্ৰজাতন্ত্ৰৰ প্ৰথম আনুষ্ঠানিক ৰাষ্ট্ৰপতি।

প্ৰশ্ন ৯: চীনৰ বুৰঞ্জীত 'যুদ্ধবাজ যুগ' (Warlordism) ৰ সূচনা কোনটো বছৰৰ পৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯১৬ চনত ৰাষ্ট্ৰপতি য়ুয়ান শ্বি কাইৰ মৃত্যুৰ পাছৰে পৰা এই যুগৰ আৰম্ভণি ঘটিছিল।

প্ৰশ্ন ১০: মে' ফৰ্থ (চাৰি মে') আন্দোলনটো কোন চনত সংঘটিত হৈছিল?

উত্তৰ: এই ঐতিহাসিক আন্দোলন ১৯১৯ চনৰ ৪ মে' তাৰিখে আৰম্ভ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১১: ১৯১৯ চনৰ চাৰি মে' আন্দোলনৰ প্ৰধান কাৰণ হিচাপে কোনখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তিক জগৰীয়া কৰা হয়?

উত্তৰ: প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পৰিণতিত হোৱা 'ভাৰ্ছাই সন্ধি' (Treaty of Versailles) ৰ বৈষম্যমূলক নীতিৰ বিৰুদ্ধে এই আন্দোলন হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১২: 'মে' ফৰ্থ আন্দোলন' চীনৰ কোনখন প্ৰখ্যাত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰসকলৰ নেতৃত্বত আৰম্ভ হৈছিল?

উত্তৰ: বেইজিং বিশ্ববিদ্যালয়ৰ (Peking University) বৌদ্ধিক তথা সজাগ ছাত্ৰসমাজৰ উদ্যোগত ইয়াৰ সূচনা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: বক্সাৰ বিদ্ৰোহকাৰীসকলে নিজক কি গোপন সংগঠনৰ সদস্য বুলি চিনাকি দিছিল?

উত্তৰ: তেওঁলোকে নিজক 'ধাৰ্মিক আৰু সম্প্ৰীতি সমৰ্থক মুষ্টিযোদ্ধা' (Righteous and Harmonious Fists) নামৰ সংগঠনৰ অন্তৰ্ভুক্ত বুলি গণ্য কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: ছান য়াত চেনে গঢ়ি তোলা চীনৰ সৰ্বপ্ৰথম বিপ্লৱী দলটোৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: দলটোৰ নাম আছিল 'চিং চুং হুই' (Hsing Chung Hui) বা 'চীন পুনৰুদ্ধাৰ সমিতি'।

প্ৰশ্ন ১৫: যুদ্ধবাজ যুগত (Warlord Era) চীনৰ শাসন কাৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত আছিল?

উত্তৰ: দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ স্থানীয় সামৰিক প্ৰধান বা আঞ্চলিক সেনাধ্যক্ষসকলৰ (Warlords) হাতত।

২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: টাইপিং বিদ্ৰোহৰ (Taiping Rebellion) অন্তৰালত থকা ধৰ্মীয় আদৰ্শটো কি আছিল?

উত্তৰ: এই আন্দোলনৰ মূল চালিকাশক্তি আছিল খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত এক নতুন ধাৰণা। বিদ্ৰোহৰ নেতা হং চিউছুৱানে নিজক ঈশ্বৰৰ পুত্ৰ আৰু যীশু খ্ৰীষ্টৰ ভাতৃ বুলি দাবী কৰি চীন ভূমিত এক সমতাভিত্তিক 'স্বৰ্গীয় সাম্ৰাজ্য' প্ৰতিষ্ঠাৰ লক্ষ্য স্থিৰ কৰি লৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: চীনৰ 'আত্ম-সবলীকৰণ আন্দোলন'ৰ মূল মন্ত্ৰ কি আছিল?

উত্তৰ: এই আন্দোলনৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল বঞ্চনাবাদী বিদেশী শক্তিসমূহৰ সৈতে ফেৰ মাৰিব পৰাকৈ চীনৰ সামৰিক আৰু প্ৰযুক্তিগত দিশটো শক্তিশালী কৰা। ইয়াৰ মূল মন্ত্ৰ আছিল— "বিদেশী প্ৰযুক্তি আয়ত্ত কৰা, কিন্তু নিজৰ পৰম্পৰাগত চীনা সংস্কৃতি আৰু শাসন ব্যৱস্থাক অক্ষুণ্ণ ৰখা।"

প্ৰশ্ন ৩: বক্সাৰ বিদ্ৰোহৰ সময়ত চীনৰ সাধাৰণ সমাজৰ ক্ষোভৰ প্ৰধান কাৰণ দুটা কি আছিল?

উত্তৰ: প্ৰথম কাৰণটো আছিল বৰ্ধিত হাৰত হোৱা বিদেশী অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপ। দ্বিতীয় কাৰণটো আছিল প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ (খৰাং আৰু বানপানী), যাৰ বাবে অন্ধবিশ্বাসী বক্সাৰসকলে খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ আৰু বিদেশী শক্তিৰ আগমনকেই জগৰীয়া কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ছান য়াত চেনে আগবঢ়োৱা 'জাতীয়তাবাদ' (Nationalism) ৰ ধাৰণাটোৱে কি বুজাইছিল?

উত্তৰ: তেওঁৰ মতে জাতীয়তাবাদ মানে আছিল মাঞ্চু বা চিং ৰাজবংশৰ বিদেশী দাসত্বৰ পৰা চীনা জনসাধাৰণক মুক্ত কৰা। একে সময়তে ই চীন ভূখণ্ডৰ পৰা সাম্ৰাজ্যবাদী বিদেশী শক্তিসমূহৰ আধিপত্য সম্পূৰ্ণৰূপে উৎখাত কৰি সাৰ্বভৌমত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰাক বুজাইছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ছান য়াত চেনে উল্লেখ কৰা 'গণতন্ত্ৰ' (Democracy) ধাৰণাটো চমুকৈ বুজাই লিখা।

উত্তৰ: তেওঁ চীনত থকা পুৰণি ৰাজতন্ত্ৰৰ অন্ত পেলাই এক সাংবিধানিক চৰকাৰ গঠনৰ পোষকতা কৰিছিল। য’ত সাধাৰণ নাগৰিকে নিৰ্বাচন, প্ৰত্যাহাৰ, উদ্যোগ আৰু গণভোট— এই চাৰিটা মৌলিক অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰাৰ সুযোগ পায়।

প্ৰশ্ন ৬: ছান য়াত চেনে সমাজৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে 'সমাজবাদ' (Socialism/People's Livelihood) ক কেনেকৈ বাখ্যা কৰিছিল?

উত্তৰ: তেওঁৰ এই নীতিৰ মূল লক্ষ্য আছিল দেশৰ দৰিদ্ৰ জনসাধাৰণৰ অৰ্থনৈতিক মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰা। ইয়াৰ বাবে তেওঁ ভূমি সংস্কাৰ কৰা (মাটিৰ ওপৰত কৃষকৰ সমান অধিকাৰ) আৰু কৰ ব্যৱস্থা সংস্কাৰৰ জৰিয়তে ধনী-দুখীয়াৰ ব্যৱধান কমাবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল।

প্ৰশ্ন ৭: ১৯১১ চনৰ চীনা বিপ্লৱ ক্ষিপ্ৰতাৰে সফল হোৱাৰ অন্তৰালৰ দুটা প্ৰধান কাৰক কি আছিল?

উত্তৰ: এফালে চিং চৰকাৰৰ দুৰ্বল সামৰিক শক্তি আৰু অৰ্থনৈতিক দেউলীয়া অৱস্থা, আৰু আনফালে চীনৰ থলুৱা ব্যৱসায়ী তথা সেনা বাহিনীৰ এটা বৃহৎ অংশই ড° ছান য়াত সেনৰ বৈপ্লৱিক আদৰ্শৰ প্ৰতি জনোৱা ব্যাপক সঁহাৰি।

প্ৰশ্ন ৮: য়ুয়ান শ্বি কাই (Yuan Shikai) কোন আছিল আৰু তেওঁ কিয় বুৰঞ্জীত বিতৰ্কিত?

উত্তৰ: য়ুয়ান শ্বি কাই আছিল এজন শক্তিশালী সামৰিক নেতা যি প্ৰজাতন্ত্ৰ স্থাপনৰ পাছত চীনৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হৈছিল। তেওঁ বিতৰ্কিত হোৱাৰ কাৰণটো হ’ল, গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়াৰ পাছতো পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ নিজক চীনৰ নতুন সম্ৰাট বুলি ঘোষণা কৰি একনায়কত্ববাদ চলাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: চীনৰ ইতিহাসত 'যুদ্ধবাজ যুগ' (Warlordism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ১৯১৬ চনৰ পৰা ১৯২৫ চনৰ ভিতৰৰ সময়ছোৱাক চীনত যুদ্ধবাজ যুগ বোলা হয়। এই সময়ছোৱাত দেশখনত কোনো কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ নাছিল আৰু সমগ্ৰ চীন ভূখণ্ড বিভিন্ন আঞ্চলিক সামৰিক প্ৰধান বা 'ৱাৰৰ্লৰ্ড'ৰ মাজত বিভক্ত হৈ পৰিছিল, যিয়ে ক্ষমতাৰ বাবে ইজনে সিজনৰ সৈতে যুদ্ধত লিপ্ত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: মে' ফৰ্থ আন্দোলনে চীনৰ সমাজলৈ অনা দুটা প্ৰধান বৌদ্ধিক পৰিৱৰ্তন কি আছিল?

উত্তৰ: এই আন্দোলনে চীনৰ পুৰণি আৰু সংকীৰ্ণ কনফুচীয় চিন্তাধাৰাক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে চীনৰ ডেকা সমাজৰ মাজত আধুনিক বিজ্ঞান, পাশ্চাত্য দৰ্শন, গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ আৰু মাৰ্ক্সবাদী ভাৱধাৰাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ তীব্ৰতৰ কৰি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ১১: ১৯১১ চনৰ বিপ্লৱৰ ঠিক আগে আগে হোৱা 'ৰেলপথ সুৰক্ষা আন্দোলন' (Railway Protection Movement) কি আছিল?

উত্তৰ: চিং চৰকাৰে চীনৰ থলুৱা পুঁজিৰে নিৰ্মিত ৰেলপথসমূহ জাতীয়কৰণ কৰি বিদেশী বেংক বা কোম্পানীৰ হাতত বন্ধক থবলৈ চুক্তি কৰিছিল। ইয়াৰ বিৰুদ্ধে চীনৰ জনসাধাৰণ আৰু থলুৱা বিনিয়োগকাৰীসকলে যি তীব্ৰ প্ৰতিবাদ গঢ়ি তুলিছিল, তাকেই ৰেলপথ সুৰক্ষা আন্দোলন বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১২: আত্ম-সবলীকৰণ আন্দোলনটো কিয় সম্পূৰ্ণ সফল হ’ব নোৱাৰিলে?

উত্তৰ: এই আন্দোলনটো কেৱল সামৰিক আধুনিকীকৰণৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল। ইয়াৰ উদ্যোক্তাসকলে দেশৰ পুৰণি ৰাজনৈতিক গাঁথনি, অৰ্থনৈতিক নীতি বা প্ৰশাসনিক দুৰ্নীতি আঁতৰাবলৈ কোনো বৈপ্লৱিক পদক্ষেপ লোৱা নাছিল, যাৰ বাবে এই প্ৰচেষ্টা অৰ্ধফেৰুৱা হৈ ৰ’ল।

প্ৰশ্ন ১৩: ১৯১৯ চনৰ মে' ফৰ্থ আন্দোলনত ব্যৱহাৰ হোৱা দুটা মূল শ্লোগান বা ধ্বনি কি আছিল?

উত্তৰ: আন্দোলনৰ দুটা অতি জনপ্ৰিয় শ্লোগান আছিল: "বাহিৰৰ শত্ৰু খেদা, ভিতৰৰ দেশদ্ৰোহীক শাস্তি দিয়া" (Exterminate the foreigners abroad, punish the traitors at home) আৰু "ভাৰ্ছাই চুক্তিত স্বাক্ষৰ নকৰিবা"।

প্ৰশ্ন ১৪: যুদ্ধবাজ যুগৰ অৱসান ঘটাবলৈ ড° ছান য়াত চেনে কি ৰাজনৈতিক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰ: তেওঁ নিজৰ 'কুওমিণ্টাং' (KMT) দলটোক পুনৰ সংগঠিত কৰিছিল আৰু ছোভিয়েট ৰাছিয়াৰ সামৰিক সহায় লৈ দেশৰ পৰা যুদ্ধবাজসকলক উৎখাত কৰিবলৈ এটা শক্তিশালী জাতীয় সেনা বাহিনী (Whampoa Military Academy) গঢ়ি তুলিছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: মে' ফৰ্থ আন্দোলনক চীনৰ ইতিহাসত 'নতুন সাংস্কৃতিক আন্দোলন' (New Culture Movement) ৰ অংশ বুলি কিয় কোৱা হয়?

উত্তৰ: কাৰণ এই আন্দোলন কেৱল ৰাজনৈতিক প্ৰতিবাদৰ মাজতে সীমাবদ্ধ থকা নাছিল; ই চীনৰ সাহিত্য, ভাষা (সহজ-সৰল কথিত ভাষাৰ ব্যৱহাৰ) আৰু পুৰণি সামাজিক কু-প্ৰথাসমূহৰ বিৰুদ্ধে এক ব্যাপক পৰিৱৰ্তনৰ জোৱাৰ আনিছিল, যিয়ে আধুনিক চীনা সমাজৰ ভেটি তৈয়াৰ কৰিছিল।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: চীনৰ বুৰঞ্জীত 'আত্ম-সবলীকৰণ আন্দোলন' (Self-Strengthening Movement) ব্যৰ্থ হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ পৰ্যালোচনা কৰা।

উত্তৰ: ঊনবিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত চীনক সামৰিক আৰু প্ৰযুক্তিগতভাৱে শক্তিশালী কৰাৰ উদ্দেশ্যে 'আত্ম-সবলীকৰণ আন্দোলন' গঢ়ি তোলা হৈছিল। কিন্তু কেইবাটাও আভ্যন্তৰীণ ত্ৰুটিৰ বাবে এই আন্দোলন চূড়ান্তভাৱে ব্যৰ্থ হয়। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• সংকীর্ণ দৃষ্টিভংগী: এই আন্দোলনৰ নেতাসকলে কেৱল সামৰিক আধুনিকীকৰণ আৰু আধুনিক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ নিৰ্মাণৰ ওপৰতহে গুৰুত্ব দিছিল। দেশৰ পুৰণি ৰাজনৈতিক গাঁথনি, প্ৰশাসনিক সংস্কাৰ বা শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে তেওঁলোকে কোনো দূৰদৰ্শী পদক্ষেপ লোৱা নাছিল।

• কেন্দ্ৰীয় সমন্বয়ৰ অভাৱ: আন্দোলনটো সমগ্ৰ চীন দেশত একত্ৰিতভাৱে পৰিচালিত হোৱা নাছিল। লি হংঝাং বা জেং গুওফানৰ দৰে আঞ্চলিক প্ৰশাসকসকলে নিজ নিজ প্ৰান্তত স্বতন্ত্ৰভাৱে এই আঁচনি ৰূপায়ণ কৰিছিল, যাৰ ফলত কোনো কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ বা একতা নাছিল।

• ৰাজকীয় আদালতৰ মেৰামতিহীন দুৰ্নীতি: মাঞ্চু বা চিং ৰাজদৰবাৰৰ শীৰ্ষ পৰ্যায়ৰ বিষয়া আৰু সম্ৰাজ্ঞী চি-প্ৰসাদৰ (Empress Dowager Cixi) ৰক্ষণশীল মনোভাৱ তথা দুৰ্নীতিৰ বাবে এই আন্দোলনৰ বাবে আৱণ্টিত ধন অন্য বিলাসী কামত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল (যেনে— নৌসেনাৰ ধনেৰে গ্ৰীষ্মকালীন ৰাজপ্ৰসাদ নিৰ্মাণ)।

• আদৰ্শগত বৈপৰীত্য: "চীনা জ্ঞানক মূল ভেটি আৰু পশ্চিমীয়া প্ৰযুক্তিক ব্যৱহাৰিক আহিলা" হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ যি নীতি লোৱা হৈছিল, সেয়া ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰত খাপ নোখাৱা আছিল। পুৰণি কনফুচীয় প্ৰমূল্যবোধ ধৰি ৰাখি আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ বিকাশ সম্ভৱ নাছিল। অৱশেষত, ১৮৯৪-৯৫ চনৰ প্ৰথম চীন-জাপান যুদ্ধত চীনৰ শোচনীয় পৰাজয়ে এই আন্দোলনৰ ফোঁপোলাস্বৰূপটো সম্পূৰ্ণৰূপে উদঙাই দিয়ে।

প্ৰশ্ন ২: বক্সাৰ বিদ্ৰোহৰ (Boxer Rebellion) অন্তৰালত থকা সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰকসমূহৰ ওপৰত এটি চমু আলোকপাত কৰা।

উত্তৰ: ১৯০০ চনৰ ওচৰা-উচৰি সময়ত চীনত গঢ়ি উঠা বক্সাৰ বিদ্ৰোহ আছিল মূলতঃ এক সশস্ত্ৰ বিদেশী-বিৰোধী গণজাগৰণ। এই বিদ্ৰোহৰ সৃষ্টিত চীনৰ তৎকালীন সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক পৰিস্থিতিয়ে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল:

• বিদেশী হস্তক্ষেপ আৰু সাৰ্বভৌমত্ব লুণ্ঠন: আফিং যুদ্ধসমূহৰ পাছৰে পৰা ইখনৰ পিছত সিখন বৈষম্যমূলক চুক্তিৰ জৰিয়তে বিদেশী শক্তিসমূহে চীনৰ অৰ্থনীতিৰ ওপৰত একচেটিয়া আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত থলুৱা চীনা সমাজৰ মাজত নিজৰ পৰিচয় আৰু সাৰ্বভৌমত্ব হেৰুৱাই পেলোৱাৰ তীব্ৰ ক্ষোভ আৰু ভয়ৰ সঞ্চাৰ হৈছিল।

• খ্ৰীষ্টান ধৰ্মপ্ৰচাৰকৰ প্ৰভাৱ আৰু সামাজিক সংঘাত: চীনৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলসমূহত বিদেশী খ্ৰীষ্টান ধৰ্মপ্ৰচাৰকসকলৰ বৰ্ধিত প্ৰভাৱে পৰম্পৰাগত চীনা সামাজিক ৰীতি-নীতিত আউল লগাইছিল। ধৰ্মান্তৰিত চীনা খ্ৰীষ্টানসকলে আদালত আৰু প্ৰশাসনৰ পৰা বিশেষ ৰেহাই পাইছিল, যিয়ে অনা-খ্ৰীষ্টান থলুৱা সমাজখনক ক্ষুব্ধ কৰি তুলিছিল।

• প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আৰু অৰ্থনৈতিক বিপৰ্যয়: ঊনবিংশ শতিকাৰ শেষৰ ফালে চীনৰ বিশেষকৈ শানদং (Shandong) প্ৰান্তত ধাৰাবাহিকভাৱে খৰাং আৰু ভয়ংকৰ বানপানী হৈছিল। ইয়াৰ ফলত কৃষি ব্যৱস্থা ধ্বংস হৈ পৰে আৰু লাখ লাখ মানুহ গৃহহীন তথা ভোকাতুৰ হৈ পৰে।

• অন্ধবিশ্বাস আৰু ক্ষোভৰ বহিঃপ্ৰকাশ: তৎকালীন অন্ধবিশ্বাসী চীনা কৃষক সমাজে বিশ্বাস কৰিছিল যে বিদেশীসকলৰ আগমনেই প্ৰকৃতিৰ এই ৰুদ্ৰৰূপ বা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ মূল কাৰণ। এই সকলোবোৰ কাৰক একত্ৰিত হৈ 'ৰাইটচিয়াচ এণ্ড হাৰমোনিয়াচ ফিষ্টচ' (বক্সাৰ) নামৰ গোপন সংগঠনটোৰ নেতৃত্বত এক ভয়াবহ হিংসাত্মক বিদ্ৰোহৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: ড° ছান য়াত সেনৰ 'তিনিটা জননীতি' (Three Peoples Principles) চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: আধুনিক চীনৰ জনক ড° ছান য়াত চেনে চীনক এক আধুনিক আৰু শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ এক ত্ৰিমুখী আদৰ্শ আগবঢ়াইছিল, যাক 'চান-মিন-চু-ই' বা 'Three Peoples Principles' বুলি জনা যায়। এই নীতি তিনিটা তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• জাতীয়তাবাদ (Minzu): ছান য়াত সেনৰ প্ৰথম লক্ষ্য আছিল চীনক বিদেশী দাসত্বৰ পৰা মুক্ত কৰা। ইয়াৰ দুটা দিশ আছিল— আভ্যন্তৰীণভাৱে চীনৰ সংখ্যালঘু মাঞ্চু (চিং) শাসনৰ অৱসান ঘটাই সংখ্যাগুৰু হান চীনা সমাজৰ মৰ্যাদা ঘূৰাই অনা, আৰু বাহ্যিকভাৱে সমগ্ৰ চীন ভূখণ্ডৰ পৰা পশ্চিমীয়া আৰু জাপানী সাম্ৰাজ্যবাদী শক্তিসমূহৰ ঔপনিৱেশিক নিয়ন্ত্ৰণ সম্পূৰ্ণৰূপে উৎখাত কৰা।

• গণতন্ত্ৰ বা জনসাধাৰণৰ অধিকাৰ (Minquan): তেওঁ চীনত শতিকা পুৰণি একনায়কত্ববাদী ৰাজতন্ত্ৰৰ পৰিৱৰ্তে এক পশ্চিমীয়া আৰ্হিৰ সাংবিধানিক প্ৰজাতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰিব বিচাৰিছিল। তেওঁ চৰকাৰ পৰিচালনাৰ বাবে পাঁচটা স্বতন্ত্ৰ বিভাগ (Five-Yuan Constitution) আৰু নাগৰিকসকলৰ বাবে ভোটদান, গণভোট, উদ্যোগ আৰু প্ৰত্যাহাৰৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰাৰ সপক্ষে মত দিছিল।

• সমাজবাদ বা জনসাধাৰণৰ জীৱিকা (Minsheng): ই আছিল এক প্ৰকাৰৰ অৰ্থনৈতিক ন্যায়ৰ ধাৰণা। ছান য়াত চেনে বুজি পাইছিল যে দৰিদ্ৰ খেতিয়ক আৰু শ্ৰমিকৰ অৰ্থনৈতিক উন্নতি নোহোৱাকৈ দেশ আগবাঢ়িব নোৱাৰে। গতিকে তেওঁ মাতিৰ ওপৰত কৃষকৰ ন্যায়সংগত অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিবলৈ ভূমি সংস্কাৰ আৰু পুঁজিপতিসকলৰ একচেটিয়া লাভ বন্ধ কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যোগ স্থাপনৰ পৰামৰ্শ দিছিল। এই তিনিটা আদৰ্শই ১৯১১ চনৰ বিপ্লৱৰ মূল আধাৰ আছিল আৰু ই আধুনিক চীন গঠনৰ পথ প্ৰদৰ্শক হিচাপে কাম কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ১৯১৬ চনৰ পৰা ১৯২৫ চনলৈ চীনৰ বুৰঞ্জীত 'যুদ্ধবাজ যুগ' (Warlord Era) নামৰ অৰাজকতাৰ সৃষ্টি কিয় হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯১৬ চনত ৰাষ্ট্ৰপতি য়ুয়ান শ্বি কাইৰ মৃত্যুৰ পিছৰে পৰা ১৯২৫ চনলৈকে সমগ্ৰ চীন দেশত এক ভয়াৱহ ৰাজনৈতিক শূন্যতা আৰু সামৰিক অৰাজকতাৰ সৃষ্টি হৈছিল, যাক বুৰঞ্জীত 'যুদ্ধবাজ যুগ' বোলা হয়। এই পৰিস্থিতি সৃষ্টি হোৱাৰ অন্তৰালৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ আছিল:

• কেন্দ্ৰীয় ক্ষমতাৰ খহনীয়া: ১৯১১ চনৰ বিপ্লৱৰ পিছত চিং বংশৰ পতন ঘটিল যদিও চীনত কোনো শক্তিশালী আৰু সুস্থিৰ গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ প্ৰতিষ্ঠা নহ’ল। বেজিং চৰকাৰখন কেৱল নাম সৰ্বস্ব হৈ পৰিল আৰু সমগ্ৰ দেশখন নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলালে।

• য়ুয়ান শ্বি কাইৰ সামৰিক নীতি: ৰাষ্ট্ৰপতি হৈ থকা সময়ত য়ুয়ান শ্বি কাইয়ে নিজৰ ক্ষমতা খোপনি ধৰিবলৈ দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত নিজৰ অনুগত সেনাধ্যক্ষসকলক গৱৰ্ণৰ হিচাপে নিযুক্তি দিছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত এই সামৰিক গৱৰ্ণৰ বা জেনেৰেলসকলে কাৰো নিৰ্দেশ নামানি নিজক একো একোটা অঞ্চলৰ স্বতন্ত্ৰ ভাগ্যবিধাতা বা 'ৱাৰৰ্লৰ্ড' বুলি ঘোষণা কৰিলে।

• আঞ্চলিকতাবাদ আৰু ক্ষমতাৰ লালসা: চীন ভূখণ্ড কেইবাটাও সামৰিক গোটত (যেনে— আনহুই, ঝিলি আৰু ফেংটিয়েন গোট) বিভক্ত হৈ পৰে। এই গোটসমূহৰ যুদ্ধবাজসকলে বেজিং চৰকাৰ আৰু দেশৰ সম্পদ দখল কৰিবলৈ নিজৰ ভিতৰতে ধাৰাবাহিক গৃহযুদ্ধত লিপ্ত হৈছিল।

• বিদেশী শক্তিৰ ইন্ধন: পশ্চিমীয়া সাম্ৰাজ্যবাদী দেশসমূহ আৰু জাপানে নিজৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ বেলেগ বেলেগ যুদ্ধবাজক ধন আৰু আধুনিক অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰে সহায় কৰিছিল, যিয়ে এই অশান্তি দীৰ্ঘম্যাদী কৰি তুলিছিল। ইয়াৰ পৰিণতিত দেশৰ অৰ্থনীতি ভাঙি পৰিছিল, বাণিজ্য স্তব্ধ হৈছিল আৰু সাধাৰণ কৃষক সমাজ তীব্ৰ শোষণ আৰু নিৰ্যাতনৰ বলি হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ১৯১৯ চনৰ 'মে' ফৰ্থ (চাৰি মে') আন্দোলন'ক আধুনিক চীনৰ ইতিহাসত এক নতুন বৌদ্ধিক নৱজাগৰণ বুলি কিয় গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: ১৯১৯ চনৰ ৪ মে' তাৰিখে বেইজিং বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ছাত্ৰসমাজৰ নেতৃত্বত আৰম্ভ হোৱা 'মে' ফৰ্থ আন্দোলন' কেৱল এটা সাময়িক ৰাজনৈতিক প্ৰতিবাদ নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল চীনৰ এক সুদূৰপ্ৰসাৰী বৌদ্ধিক আৰু সাংস্কৃতিক নৱজাগৰণ। ইয়াক তলত দিয়া কাৰণসমূহৰ বাবে নৱজাগৰণ বোলা হয়:

• পুৰণি কনফুচীয় চিন্তাধাৰাক প্ৰত্যাহ্বান: এই আন্দোলনে শতিকা পুৰণি, ৰক্ষণশীল আৰু অন্ধবিশ্বাসেৰে ভৰা কনফুচীয় সামাজিক মূল্যবোধক প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে সমাজত যুক্তি আৰু আধুনিকতাৰ মৰ্যাদা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ আহ্বান জনোৱা হৈছিল।

• 'মিষ্টাৰ ছায়েন্স' আৰু 'মিষ্টাৰ ডেম’ক্ৰেচি'ৰ আগমন: আন্দোলনৰ বুদ্ধিজীৱীসকলে (যেনে— চেন দুক্সিইউ আৰু হু শ্বি) চীনৰ সমাজখনক সলনি কৰিবলৈ দুটা মূল মন্ত্ৰ আগবঢ়াইছিল— বিজ্ঞান (Science) আৰু গণতন্ত্ৰ (Democracy)। তেওঁলোকৰ মতে, বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগী আৰু গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰ অবিহনে চীনৰ আধুনিকীকৰণ অসম্ভৱ।

• ভাষাগত আৰু সাহিত্যিক সংস্কাৰ: এই আন্দোলনৰ ফলস্বৰূপে পুৰণি, কঠিন ক্লাছিয়েল চীনা ভাষাৰ পৰিৱৰ্তে সাধাৰণ মানুহে বুজি পোৱা কথিত ভাষাৰ (Baihua) সাহিত্যিক ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হয়। ইয়াৰ ফলত দেশত শিক্ষাৰ সম্প্ৰসাৰণ দ্ৰুততৰ হয় আৰু সাধাৰণ জনতা সজাগ হৈ পৰে।

• বিকল্প আদৰ্শ আৰু মাৰ্ক্সবাদৰ প্ৰসাৰ: পশ্চিমীয়া গণতন্ত্ৰই ভাৰ্ছাই চুক্তিত চীনৰ স্বাৰ্থক প্ৰতাৰণা কৰাৰ বাবে চীনা ডেকাসকল বিকল্প আদৰ্শৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়। এই আন্দোলনৰ পৰাই চীনত ৰাছিয়ান বিপ্লৱৰ আদৰ্শ আৰু মাৰ্ক্সবাদ-লেনিনবাদৰ চৰ্চা ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পায়, যিয়ে পৰৱৰ্তী সময়ত (১৯২১ চনত) চীনা কমিউনিষ্ট পাৰ্টী (CCP) গঠনৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।

সামগ্ৰিকভাৱে, এই আন্দোলনে চীনা সমাজৰ চিন্তাৰ ধাৰা একেবাৰে সলনি কৰি দি এক আধুনিক, জাতীয়তাবাদী আৰু সজাগ সমাজৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।