১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা)

১. 'সমাজবিজ্ঞান' (Sociology) শব্দটো কোনে পোনপ্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল? [GU 2024]

উত্তৰ: আগষ্ট কঁপ্টে (Auguste Comte, ১৮৩৯ চনত)।

২. শিক্ষা সমাজবিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি কাক গণ্য কৰা হয়? [GU 2024]

উত্তৰ: জৰ্জ পেইন (George Payne)।

৩. 'Sociology' শব্দটো কোন দুটা ভাষাৰ শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে?

উত্তৰ: লেটিন শব্দ 'Socius' (সঙ্গী/সমাজ) আৰু গ্ৰীক শব্দ 'Logos' (জ্ঞান/বিজ্ঞান)।

৪. 'Socious' শব্দটোৰ অৰ্থ কি? [GU 2024]

উত্তৰ: সঙ্গী বা সমাজ (Companion or Society)।

৫. শৈক্ষিক সমাজবিজ্ঞানৰ প্ৰথমখন প্ৰামাণ্য পুথি "Principles of Educational Sociology" কোনে ৰচনা কৰিছিল?

উত্তৰ: জৰ্জ পেইনে (১৯২৮ চনত)।

৬. সমাজবিজ্ঞানৰ যিকোনো এটা গৱেষণা পদ্ধতিৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: নিৰীক্ষণ পদ্ধতি (Observation Method)।

৭. "সমাজবিজ্ঞান হ'ল সামাজিক সম্পৰ্কৰ বিজ্ঞান" — এই উক্তিটো কাৰ?

উত্তৰ: মেকআইভাৰ আৰু পেজ (MacIver and Page)।

৮. 'Sociology of Education' আৰু 'Educational Sociology' শব্দ দুটাৰ মাজত কোনে ব্যৱহাৰিক পাৰ্থক্য দেখুৱাইছিল?

উত্তৰ: চাৰ্লছ বুকঅ'ভাৰ (Charles Brookover)।

৯. সমাজবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি বিজ্ঞানসন্মত নে দৰ্শনভিত্তিক?

উত্তৰ: সমাজবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি বিজ্ঞানসন্মত আৰু বাস্তৱধৰ্মী।

১০. সমাজবিজ্ঞানক সামাজিক প্ৰপঞ্চৰ অধ্যয়ন বুলি কোনে অভিহিত কৰিছিল?

উত্তৰ: এমিল ডুৰখেইম (Emile Durkheim)।

১১. শিক্ষা আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ সম্পৰ্ক কি ধৰণৰ?

উত্তৰ: শিক্ষা আৰু সমাজবিজ্ঞান পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল আৰু পৰিপূৰক।

১২. সমাজবিজ্ঞানৰ ঐতিহাসিক পদ্ধতিৰ এটা মূল উৎস কি?

উত্তৰ: পুৰণি নথি-পত্ৰ, আত্মজীৱনী আৰু ঐতিহাসিক দলিল।

১৩. শিক্ষাই সমাজৰ কোনটো দিশ সুৰক্ষিত আৰু স্থানান্তৰ কৰে?

উত্তৰ: সংস্কৃতি আৰু সামাজিক মূল্যবোধ।

১৪. 'Educational Sociology' বিষয়টো মূলতঃ সমাজবিজ্ঞানৰ নে শিক্ষাবিজ্ঞানৰ প্ৰায়োগিক শাখা?

উত্তৰ: সমাজবিজ্ঞানৰ এক প্ৰায়োগিক শাখা।

১৫. সমাজমিতি (Sociometry) পদ্ধতিৰ উদ্ভাৱক কোন?

উত্তৰ: জে. এল. মৰেনো (J.L. Moreno)।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা) :

১. সমাজবিজ্ঞানৰ এটা সৰল আৰু প্ৰামাণিক সংজ্ঞা দিয়া। [GU 2024]

উত্তৰ: মেকআইভাৰ আৰু পেজৰ মতে, "সমাজবিজ্ঞান হৈছে সামাজিক সম্পৰ্কৰ এক বিজ্ঞান আৰু সামাজিক জালিকাৰ (Web of social relationships) শৃংখলাবদ্ধ অধ্যয়ন।" সমাজবিজ্ঞান মানৱ সমাজৰ উৎপত্তি, বিকাশ আৰু সামাজিক মিথস্ক্ৰিয়াৰ বিজ্ঞানভিত্তিক বিশ্লেষণ।

২. শৈক্ষিক সমাজবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা? [GU 2024]

উত্তৰ: শৈক্ষিক সমাজবিজ্ঞান হৈছে সমাজবিজ্ঞানৰ এনে এক শাখা, য'ত শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ সমস্যা, লক্ষ্য আৰু নীতিসমূহ সমাজতাত্ত্বিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা অধ্যয়ন কৰা হয়। ই ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্ব বিকাশ আৰু সামাজিক প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া বিশ্লেষণ কৰে।

৩. সমাজবিজ্ঞানৰ যিকোনো দুটা মূল পদ্ধতি উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• নিৰীক্ষণ পদ্ধতি (Observation Method): সামাজিক ঘটনাসমূহ প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰ্যবেক্ষণ কৰি তথ্য সংগ্ৰহ কৰা।

• সমীক্ষা পদ্ধতি (Survey Method): প্ৰশ্নাৱলী বা সাক্ষাৎকাৰৰ জৰিয়তে এক নিৰ্দিষ্ট সামাজিক গোটৰ পৰা তথ্য আহৰণ কৰা।

৪. সমাজবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতিৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ:

• সমাজবিজ্ঞান এক বস্তুনিষ্ঠ আৰু অনুভৱমূলক বিজ্ঞান (Empirical Science), ই কি হ'ব লাগে তাৰ পৰিৱৰ্তে 'কি হৈছে' তাৰ বিশ্লেষণ কৰে।

• ই এক বিশুদ্ধ সামাজিক বিজ্ঞান, প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান নহয়।

৫. শৈক্ষিক সমাজবিজ্ঞানৰ দুটা প্ৰধান লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত সুস্থ সামাজিক চেতনা আৰু দায়িত্ববোধ গঢ়ি তোলা।

• শিক্ষাৰ জৰিয়তে সমাজৰ জটিল সমস্যা সমাধান কৰি সুস্থ সামাজিক পৰিৱৰ্তন অনাত সহায় কৰা।

৬. শিক্ষা আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ মাজৰ দুটা সাদৃশ্য/সম্পৰ্ক লিখা।

উত্তৰ:

• শিক্ষাই সমাজবিজ্ঞানক সামাজিক মূল্যবোধ আৰু সংহতি ৰক্ষাত ব্যৱহাৰিক মাধ্যম হিচাপে সহায় কৰে।

• সমাজবিজ্ঞানে শিক্ষাক পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণ আৰু সামাজিক প্ৰয়োজনীয়তা নিৰ্ধাৰণৰ বৈজ্ঞানিক ভিত্তি যোগান ধৰে।

৭. সমাজবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন (Field Study) পদ্ধতি কি?

উত্তৰ: ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন হ'ল এনে এক গৱেষণা পদ্ধতি য'ত গৱেষকে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত সামাজিক গোট বা সম্প্ৰদায়ৰ মাজত প্ৰত্যক্ষভাৱে উপস্থিত থাকি তথ্য সংগ্ৰহ আৰু সামাজিক আচৰণ বিশ্লেষণ কৰে।

৮. শৈক্ষিক সমাজবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে শিক্ষকক কেনেদৰে সহায় কৰে?

উত্তৰ: ই শিক্ষকক শ্ৰেণীকোঠাৰ সামাজিক বাতাবৰণ, ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পাৰিবাৰিক পটভূমি আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ প্ৰভাৱ বুজি উঠি ফলপ্ৰসূ শিক্ষাদান পৰিকল্পনা কৰাত সহায় কৰে।

৯. সমাজতাত্ত্বিক অধ্যয়নত সাক্ষাৎকাৰ পদ্ধতিৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: সাক্ষাৎকাৰ পদ্ধতিৰ জৰিয়তে গৱেষকে উত্তৰদাতাৰ লগত মুখামুখি যোগাযোগ স্থাপন কৰি তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভঙ্গী, আৱেগ আৰু গভীৰ সামাজিক মানসিকতা প্ৰত্যক্ষভাৱে সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে।

১০. সমাজবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত দুটা বিষয় কি কি?

উত্তৰ:

• সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ (যেনে- পৰিয়াল, বিবাহ, ধৰ্ম, বিদ্যালয়)।

• সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু পৰিৱৰ্তন (যেনে- সামাজিকীকৰণ, সামাজিক গতিশীলতা, আধুনিকীকৰণ)।

১১. শিক্ষা ব্যৱস্থাত সমাজবিজ্ঞানৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: শিক্ষাই কেনেদৰে সমাজৰ প্ৰচলিত ব্যৱস্থা, সংস্কৃতি আৰু মূল্যবোধ নতুন প্ৰজন্মলৈ স্থানান্তৰ কৰে আৰু সমাজৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে, তাক সমাজবিজ্ঞানে নিৰ্ণয় আৰু পথপ্ৰদৰ্শন কৰে।

১২. ব্যক্তি অধ্যয়ন পদ্ধতি (Case Study Method) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: কোনো এজন ব্যক্তি, এক বিশেষ গোট বা এটা সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানক নিবিড় আৰু পুঙ্খানুপুঙ্খভাৱে বিশ্লেষণ কৰি গভীৰ তথ্য আহৰণ কৰা পদ্ধতিক ব্যক্তি অধ্যয়ন পদ্ধতি বোলে।

১৩. শৈক্ষিক সমাজবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তুৰ অন্তৰ্ভুক্ত দুটা দিশ লিখা।

উত্তৰ:

• বিদ্যালয়ক এক ক্ষুদ্ৰ সামাজিক সংস্থা হিচাপে অধ্যয়ন কৰা।

• সমাজতত্ত্বৰ নীতিসমূহৰ প্ৰয়োগৰ দ্বাৰা পাঠ্যক্ৰম আৰু শিক্ষণ পদ্ধতি সংস্কাৰ কৰা।

১৪. সমাজবিজ্ঞানৰ তুলনামূলক পদ্ধতি কি?

উত্তৰ: বিভিন্ন সমাজ, সম্প্ৰদায় বা একেখন সমাজৰে বিভিন্ন সময়ৰ সামাজিক প্ৰথা, অনুষ্ঠান আৰু আচৰণৰ মাজত তুলনা কৰি সাধাৰণ সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা পদ্ধতিয়েই হৈছে তুলনামূলক পদ্ধতি।

১৫. শিক্ষা আৰু সমাজৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা কেনেধৰণৰ?

উত্তৰ: সমাজ অবিহনে শিক্ষাৰ কোনো অস্তিত্ব বা লক্ষ্য নাথাকে; একেদৰে শিক্ষা অবিহনে সমাজৰ বিকাশ, স্থায়িত্ব আৰু ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন সম্ভৱ নহয়।

৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১০ টা) :

১. সমাজবিজ্ঞানৰ ধাৰণা আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃতি আলোচনা কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: সমাজবিজ্ঞান হৈছে মানৱ সমাজ, মানুহৰ সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু সামাজিক আচৰণৰ শৃংখলাবদ্ধ বিজ্ঞানভিত্তিক অধ্যয়ন। সমাজবিজ্ঞানী মেকআইভাৰৰ মতে, ই সামাজিক জালিকা আৰু তাৰ পৰিৱৰ্তনৰ অধ্যয়ন।

সমাজবিজ্ঞানৰ মূল প্ৰকৃতিসমূহ হ'ল:

• অনুভৱমূলক আৰু বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান: সমাজবিজ্ঞান কাল্পনিক ধাৰণাৰ ওপৰত নহয়, প্ৰত্যক্ষ তথ্য আৰু নিৰীক্ষণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

• সামাজিক বিজ্ঞান: ই প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ দৰে জড় পদাৰ্থ অধ্যয়ন নকৰে, বৰঞ্চ মানুহ আৰু তেওঁলোকৰ সামাজিক আন্তঃক্ৰিয়া অধ্যয়ন কৰে।

• বিশ্লেষণাত্মক বিজ্ঞান: ই কেৱল সামাজিক ঘটনা বৰ্ণনা নকৰে, তাৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱ বিশদভাৱে বিশ্লেষণ কৰে।

• সাধাৰণীকৰণমুখী: ই কোনো বিশেষ ঘটনাৰ পৰা সাধাৰণ সামাজিক সূত্ৰ আৰু তত্ত্ব গঠনৰ প্ৰয়াস কৰে।

২. শিক্ষা সমাজবিজ্ঞানৰ ধাৰণা আৰু ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: শিক্ষা সমাজবিজ্ঞান (Educational Sociology) হৈছে সমাজবিজ্ঞানৰ এক প্ৰায়োগিক শাখা, যিয়ে শিক্ষামূলক সমস্যা আৰু প্ৰক্ৰিয়াসমূহ সমাজতাত্ত্বিক দৃষ্টিভঙ্গীৰে বিশ্লেষণ কৰে। জৰ্জ পেইনৰ মতে, ব্যক্তিয়ে শিক্ষাৰ জৰিয়তে সমাজৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰি কেনেদৰে সমাজৰ উপযোগী হয়, তাৰ অধ্যয়নেই শৈক্ষিক সমাজবিজ্ঞান।

ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্যসমূহ:

• ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্বৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ ঘটাই এক দায়িত্বশীল সামাজিক নাগৰিক হিচাপে গঢ় দিয়া।

• বিদ্যালয় আৰু সমাজৰ মাজত এক নিবিড় আৰু ইতিবাচক সমন্বয় স্থাপন কৰা।

• সামাজিক সমস্যা (যেনে- অন্ধবিশ্বাস, নিৰক্ষৰতা, বৈষম্য) নিৰ্মূলৰ বাবে শিক্ষা ব্যৱস্থাক কাৰ্যক্ষম কৰা।

• ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত ভাতৃত্ববোধ, গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ আৰু সামাজিক সংহতি বৃদ্ধি কৰা।

৩. শিক্ষা সমাজবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ আলোচনা কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: শিক্ষা সমাজবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক আৰু বহুমুখী:

• সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান আৰু শিক্ষা: পৰিয়াল, ধৰ্ম, সম্প্ৰদায় আৰু ৰাজ্যৰ দৰে সংস্থাসমূহে শিক্ষাৰ ওপৰত কিদৰে প্ৰভাৱ পেলায়, তাৰ অধ্যয়ন।

• বিদ্যালয়ক এক সামাজিক সংগঠন হিচাপে অধ্যয়ন: বিদ্যালয় হৈছে সমাজৰ ক্ষুদ্ৰ ৰূপ (Society in miniature)। বিদ্যালয়ৰ আভ্যন্তৰীণ সামাজিক বাতাবৰণ, শিক্ষক-ছাত্ৰ সম্পৰ্ক আদি ইয়াৰ পৰিসৰত পৰে।

• সামাজিক পৰিৱৰ্তন আৰু শিক্ষা: সামাজিক ৰূপান্তৰ আৰু আধুনিকীকৰণত শিক্ষাই কেনেদৰে অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে, তাৰ বিশ্লেষণ।

• পাঠ্যক্ৰম নিৰ্ধাৰণ: সমাজৰ ঐতিহাসিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰি শৈক্ষিক পাঠ্যক্ৰম যুগোপযোগী কৰা।

৪. শিক্ষা আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: শিক্ষা আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ মাজত অবিচ্ছেদ্য সম্পৰ্ক আছে:

• শিক্ষাৰ সমাজতাত্ত্বিক ভিত্তি: সমাজে শিক্ষাৰ লক্ষ্য, নীতি আৰু পাঠ্যক্ৰম নিৰ্ধাৰণ কৰে। সমাজবিজ্ঞানৰ জ্ঞান অবিহনে ফলপ্ৰসূ শিক্ষা ব্যৱস্থা গঢ়িব নোৱাৰি।

• সামাজিকীকৰণ আৰু শিক্ষা: শিক্ষাই শিশুক এক জৈৱিক সত্তাৰ পৰা সামাজিক সত্তালৈ ৰূপান্তৰ কৰে, যি সমাজবিজ্ঞানৰ এক মূল লক্ষ্য।

• সমাজ সংস্কাৰত শিক্ষা: সমাজৰ কু-প্ৰথা, অন্ধবিশ্বাস আৰু বৈষম্য দূৰ কৰি সুস্থ সমাজ গঢ়াত শিক্ষাই মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে।

• পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক: সংক্ষেপে, সমাজবিজ্ঞানে সমাজৰ প্ৰয়োজন আৰু সমস্যা উদঙাই দিয়ে আৰু শিক্ষাই তাৰ প্ৰায়োগিক সমাধান আগবঢ়ায়।

৫. সমাজবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নত নিৰীক্ষণ পদ্ধতিৰ (Observation Method) ভূমিকা আৰু প্ৰকাৰসমূহ লিখা।

উত্তৰ: সমাজবিজ্ঞানৰ তথ্য সংগ্ৰহৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য পদ্ধতি হ'ল নিৰীক্ষণ পদ্ধতি। গৱেষকে সামাজিক ঘটনা বা আচৰণ স্বচক্ষে প্ৰত্যক্ষ কৰি ইয়াৰ বস্তুনিষ্ঠ তথ্য লিপিবদ্ধ কৰে।

পদ্ধতিটো প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত বিভক্ত:

• অংশগ্ৰহণকাৰী নিৰীক্ষণ (Participant Observation): ইয়াত গৱেষক নিজে নিৰীক্ষিত দল বা সমাজখনৰ সদস্য হৈ তেওঁলোকৰ জীৱনধাৰাত অংশ লয় আৰু স্বাভাৱিক আচৰণ অধ্যয়ন কৰে।

• অনা-অংশগ্ৰহণকাৰী নিৰীক্ষণ (Non-participant Observation): ইয়াত গৱেষকে দলটোত বাহিৰৰ পৰ্যবেক্ষক হৈ থাকি দলৰ কাম-কাজত ভাগ নোলোৱাকৈ লক্ষ্য কৰে।

  এই পদ্ধতিৰ জৰিয়তে মানুহৰ প্ৰকৃত আৰু কৃটিমহীন সামাজিক আচৰণ সঠিকভাৱে অনুধাৱন কৰিব পাৰি।

৬. সমাজবিজ্ঞানৰ সমীক্ষা পদ্ধতি (Survey Method) আৰু ইয়াৰ সুবিধা-অসুবিধা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: সমীক্ষা পদ্ধতি হৈছে এক বহুল ব্যৱহৃত সমাজতাত্ত্বিক পদ্ধতি, য'ত এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক বা সামাজিক পৰিসৰৰ বহু ব্যক্তিৰ পৰা প্ৰশ্নাৱলী বা সাক্ষাৎকাৰৰ দ্বাৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়।

• সুবিধাসমূহ:

  1. কম সময়ৰ ভিতৰতে এক বৃহৎ জনসংখ্যাৰ পৰা তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব পাৰি।

  2. তথ্যসমূহ পৰিসাংখ্যিকভাৱে (Statistically) বিশ্লেষণ কৰা সহজ।

  3. সামাজিক সমস্যাৰ সাধাৰণ ধাৰা বুজিবলৈ ই অতি উপযোগী।

• অসুবিধাসমূহ:

  1. উত্তৰদাতাই কেতিয়াবা ভুল বা কৃত্ৰিম তথ্য দিয়াৰ সম্ভাৱনা থাকে।

  2. মানৱ মনৰ গভীৰ আৱেগ আৰু জটিল মানসিকতা অনুধাৱন কৰাত ই আংশিকভাৱেহে সফল হয়।

৭. শিক্ষা সমাজবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব শিক্ষক আৰু শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বাবে কিয় অপৰিহাৰ্য?

উত্তৰ: শিক্ষক আৰু সামগ্ৰিক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বাবে শিক্ষা সমাজবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম:

• শিক্ষাৰ্থীক বুজি উঠা: শ্ৰেণীকোঠাৰ বিভিন্ন আৰ্থ-সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পটভূমিৰ পৰা অহা শিক্ষাৰ্থীসকলৰ ব্যৱহাৰ আৰু সমস্যা বুজাত শিক্ষকে সহায় পায়।

• গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ গঠন: বিদ্যালয়ৰ চৌহদত সমতা, ভাতৃত্ববোধ আৰু সহযোগিতাৰ মনোভাৱ সৃষ্টি কৰাত সহায় কৰে।

• সামাজিক গতিশীলতা বৃদ্ধি: শিক্ষাৰ জৰিয়তে পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোকসকলে কেনেকৈ নিজৰ সামাজিক মৰ্যাদা উন্নত কৰিব পাৰে, তাৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে।

• পাঠ্যক্ৰমৰ প্ৰাসংগিকতা: সমাজৰ প্ৰচলিত বাস্তৱ চাহিদাৰ লগত সংগতি ৰাখি শিক্ষাৰ পাঠ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰাত ই দিকদৰ্শন দিয়ে।

৮. ব্যক্তি অধ্যয়ন পদ্ধতিৰ (Case Study Method) বৈশিষ্ট্য আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ব্যক্তি অধ্যয়ন পদ্ধতি হৈছে কোনো এক সামাজিক গোট, প্ৰতিষ্ঠান বা এজন নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিৰ জীৱন আৰু আচৰণৰ এক গভীৰ, বিশদ আৰু সামগ্ৰিক গুণগত বিশ্লেষণ।

• মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:

  1. ই সংখ্যাগত তুলনাত গুণগত তথ্যৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।

  2. ব্যক্তিৰ অতীত ইতিহাস, পাৰিবাৰিক অৱস্থা আৰু মানসিক বিকাশৰ তথ্য পুঙ্খানুপুঙ্খভাৱে সংগ্ৰহ কৰা হয়।

• গুৰুত্ব:

  শিক্ষা ব্যৱস্থাত সমস্যাজৰ্জৰ শিশু, অপৰাধী প্ৰৱণতা থকা কিশোৰ বা ব্যতিক্ৰমী প্ৰতিভাধৰ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ সমস্যাৰ গভীৰতালৈ গৈ তাৰ উপযুক্ত কাৰণ নিৰ্ণয় আৰু নিদানমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাত এই পদ্ধতি অপৰিহাৰ্য।

৯. সমাজবিজ্ঞানত ঐতিহাসিক পদ্ধতিৰ (Historical Method) তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ঐতিহাসিক পদ্ধতি হৈছে অতীতৰ সামাজিক ঘটনা, প্ৰতিষ্ঠান আৰু পৰম্পৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বৰ্তমানৰ সামাজিক স্থিতি আৰু বিকাশৰ অধ্যয়ন।

• তাৎপৰ্য:

  1. সমাজৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহ (যেনে— শিক্ষা, বিবাহ, জাতিভেদ প্ৰথা) কেনেদৰে কালক্ৰমত বৰ্তমানৰ ৰূপ পালেহি, তাৰ ঐতিহাসিক ধাৰাবাহিকতা এই পদ্ধতিয়ে স্পষ্ট কৰে।

  2. অতীতৰ ভুল-ত্ৰুটি আৰু অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিক্ষা লৈ ভৱিষ্যতৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু সামাজিক নীতি পৰিকল্পনা কৰাত সহায় কৰে।

  3. ই ঐতিহাসিক নথি, চৰকাৰী দলিল, পুৰণি পুথি আৰু স্মৃতিগ্ৰন্থসমূহৰ তথ্যক বিশ্লেষণৰ আধাৰ হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।

১০. শৈক্ষিক সমাজবিজ্ঞান (Educational Sociology) আৰু শিক্ষাৰ সমাজবিজ্ঞানৰ (Sociology of Education) মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: দুয়োটা ধাৰণা ঘনিষ্ঠ হ'লেও ইহঁতৰ মাজত মূলগত পাৰ্থক্য আছে:

1-Mark Questions (15 Questions)

Q. Who coined the term 'Sociology' for the first time? [GU 2024]

Answer: Auguste Comte (in 1839).

Q. Who is regarded as the father of Educational Sociology? [GU 2024]

Answer: George Payne.

Q. From which two linguistic roots is the word 'Sociology' derived?

 Answer: The Latin word 'Socius' (companion/society) and the Greek word 'Logos' (knowledge/science).

Q. What is the meaning of the term 'Socius'? [GU 2024]

Answer: Companion or Society.

Q. Who authored the seminal textbook "Principles of Educational Sociology"?

Answer: George Payne (in 1928).

Q. Name any one research method used in Sociology.

Answer: Observation Method.

Q. "Sociology is the science of social relationships" — Who stated this?

Answer: MacIver and Page.

Q. Who made a functional distinction between the terms 'Sociology of Education' and 'Educational Sociology'?

Answer: Charles Brookover.

Q. Is the nature of Sociology scientific or philosophical?

Answer: The nature of Sociology is scientific and empirical.

Q. Who defined Sociology as the study of social facts and collective phenomena?

Answer: Émile Durkheim.

Q. What is the functional relationship between Education and Sociology?

Answer: Education and Sociology are interdependent and complementary.

Q. What constitutes a primary source in the Historical Method of Sociology?

Answer: Archival records, autobiographies, and historical documents.

Q. Which core dimension of society is preserved and transmitted through Education?

Answer: Culture and social values.

Q. Is 'Educational Sociology' primarily an applied branch of Sociology or Pedagogical theory?

Answer: An applied branch of Sociology.

Q. Who developed the Sociometric technique (Sociometry)?

Answer: J. L. Moreno.

2-Mark Questions (15 Questions)

Q. Provide a standard, authentic definition of Sociology. [GU 2024]

Answer: According to MacIver and Page, "Sociology is the science of social relationships, and it is the study of the web of social relationships." It represents the systematic, scientific analysis of the origin, growth, and structural patterns of human social interactions.

Q. What is meant by Educational Sociology? [GU 2024]

Answer: Educational Sociology is an applied branch of sociology that studies educational institutions, processes, and problems through a sociological lens. It investigates the reciprocal interaction between an individual’s personality development and prevailing social processes.

Q. Mention any two primary research methods in Sociology.

Answer:

• Observation Method: Systematically gathering data by directly watching and recording social events in their natural setting.

• Survey Method: Eliciting information from a designated sample of respondents using questionnaires or structured interviews.

Q. State two distinctive characteristics of the nature of Sociology.

Answer:

• It is an empirical and objective science, focusing on "what is" rather than normative judgments of "what ought to be."

• It is classified as a pure social science rather than a natural or physical science.

Q. State two principal objectives of Educational Sociology.

Answer:

• To foster democratic values, civic consciousness, and social responsibility in learners.

• To apply sociological principles to resolve systemic educational issues and facilitate constructive social change.

Q. Outline two fundamental points of connection between Education and Sociology.

Answer:

• Education serves as an instrumental medium through which society preserves its cultural legacy and social cohesion.

• Sociology provides education with the theoretical foundation and empirical data required to construct responsive curricula and policies.

Q. What is the Field Study Method in sociological research?

Answer: The Field Study Method involves direct, firsthand investigation where the researcher observes and interacts with a specific community or group in its natural social setting to collect qualitative and quantitative data.

Q. How does the study of Educational Sociology assist a classroom teacher?

Answer: It enables teachers to evaluate classroom social dynamics, understand the varied socio-economic backgrounds of learners, and structure pedagogical strategies that address social disparities effectively.

Q. What is the significance of the Interview Method in sociological inquiry?

Answer: The interview method allows direct, interpersonal communication between the researcher and the respondent, enabling the collection of nuanced qualitative insights, emotional perspectives, and underlying social attitudes.

Q. Mention two core components falling within the scope of Sociology.

Answer:

• The study of basic social institutions (such as the family, religion, state, and educational structures).

• The study of ongoing social processes (such as socialization, social stratification, and social mobility).

Q. What is the sociological role of the educational system in society?

Answer: Education functions as a social apparatus that transmits cultural values, integrates individuals into the social order, and supplies the technical and moral competencies demanded by contemporary society.

Q. What is meant by the Case Study Method?

Answer: The Case Study Method is an intensive, qualitative research technique that involves an in-depth, longitudinal examination of a single social unit, such as an individual, family, community, or specific institution.

Q. State two central themes within the subject matter of Educational Sociology.

Answer:

• Conceptualizing and studying the school as a micro-level social system.

• Applying sociological theories to the reform of curricula and classroom pedagogical practices.

Q. What is the Comparative Method in Sociology?

Answer: The Comparative Method involves systematically comparing distinct social systems, institutions, or historical epochs to identify shared patterns, institutional variations, and general social laws.

Q. Describe the mutual interdependence between Education and Society.

Answer: Society gives education its functional objectives, values, and structural framework; conversely, education drives the continuity, progress, modernization, and reform of the social order.

5-Mark Questions (10 Questions)

Q. Discuss the concept and the scientific nature of Sociology. [GU 2024]

Answer:  Sociology is the systematic and objective study of human society, social relationships, and collective behavior. As MacIver and Page highlighted, sociology investigates the dynamic "web of social relationships" that structures human life.

The nature of sociology is defined by several core characteristics:

• Empirical and Objective: Sociology relies on systematic observation, field data, and verifiable evidence rather than speculative or philosophical abstractions.

• Social Science Category: It focuses on human interactions, social institutions, and collective behavior rather than physical matter or biological structures.

• Categorical, Not Normative: It limits itself to examining social phenomena as they exist ("what is"), maintaining value-neutrality rather than prescribing what they should be.

• Generalizing Discipline: Sociology seeks to formulate general social principles, structural patterns, and theories from the analysis of discrete social occurrences.

Q. Explain the concept and primary objectives of Educational Sociology. [GU 2024]

Answer: Educational Sociology is the applied study of sociological principles within the field of educational theory and institutional practice. George Payne defined it as the discipline that examines the total social interaction through which an individual acquires social experience and organizes their personality.

The primary objectives of Educational Sociology are:

• Personality and Social Development: Assisting learners in developing balanced personalities suited for effective participation in democratic society.

• Institutional Alignment: Strengthening the operational link between the school and the broader local community.

• Social Problem Solving: Utilizing educational planning to mitigate systemic issues like social inequality, educational backwardness, and prejudice.

• Democratic Socialization: Instilling core democratic values, fraternal cooperation, and social cohesion among students.

Q. Elaborate on the scope of Educational Sociology. [GU 2024]

Answer: The scope of Educational Sociology is comprehensive and spans multiple structural areas within the educational ecosystem:

• Social Institutions and Educational Interactions: Analyzing how fundamental institutions—such as the family, peer groups, state, and religious organizations—influence educational access and outcomes.

• The School as a Social System: Examining the internal social structure of the school, including teacher-student interactions, student subcultures, and institutional leadership patterns.

• Education and Social Change: Investigating how educational systems function as instruments for technological modernization, cultural evolution, and structural social reform.

• Curriculum Construction: Aligning educational programs with the changing cultural, economic, and technological demands of the surrounding society.

Q. Analyze the reciprocal relationship between Education and Sociology.

Answer: Education and Sociology are fundamentally interconnected, functioning as complementary disciplines:

• Sociological Foundations of Education: Society determines the overarching goals, institutional forms, and curricular materials of the educational system. Without sociological insights, educational planning risks becoming disconnected from social realities.

• Education as a Socialization Mechanism: Sociology identifies socialization as the central process by which biological individuals are integrated into social beings; education serves as the deliberate, institutional agency carrying out this process.

• Instrument of Social Reform: Sociological analysis uncovers social dysfunction, stratification, and systemic inequities, while education serves as the practical tool to mitigate these issues and foster mobility.

• Mutual Feedback Loop: Sociology diagnoses social conditions and needs, and education operationalizes those insights into practical learning experiences to sustain social progress.

Q. Discuss the role and typology of the Observation Method in sociological research.

Answer: The Observation Method is one of the primary and historically grounded techniques for empirical data collection in Sociology. It involves systematic viewing, monitoring, and recording of human behavior and social phenomena in natural conditions.

The method is classified into two primary forms:

• Participant Observation: The investigator actively joins the daily life, rituals, and activities of the community or social group under study to gain an insider's (emic) perspective on their cultural practices and interpersonal relations.

• Non-Participant Observation: The researcher observes social events and group dynamics from a detached, external standpoint without interfering in the natural flow of group activities.

  This method enables researchers to capture authentic, spontaneous social behavior without relying solely on secondary reports.

Q. Examine the Survey Method in Sociology, outlining its key advantages and limitations.

Answer: The Survey Method is a widely adopted quantitative and descriptive research approach in Sociology, used to collect standardized data from a representative sample of a population through structured questionnaires or interviews.

• Advantages:

  • Facilitates the gathering of extensive data across large, geographically dispersed populations within limited time frames.

  • Yields structured, quantifiable data suitable for statistical testing and empirical generalization.

  • Well-suited for assessing public opinions, literacy patterns, and broad socio-economic trends.

• Limitations:

  • Inflexible structure may fail to capture subtle qualitative emotions, deep motivations, and personal contexts.

  • Subject to response bias, non-response errors, or inaccurate self-reporting by participants.

Q. Why is the study of Educational Sociology indispensable for prospective educators and educational planners?

Answer: Educational Sociology is an essential component of professional teacher education and systemic educational policy:

• Understanding Diverse Learner Backgrounds: It equips educators to recognize how differing home environments, socio-economic strata, and cultural identities shape student performance and classroom behavior.

• Fostering Equitable Classrooms: It guides teachers in creating democratic, inclusive learning spaces that actively counter discrimination and marginalization.

• Facilitating Upward Social Mobility: It helps educators recognize schools as engines of meritocracy and social transformation for historically disadvantaged groups.

• Contextualizing Curricular Delivery: It aids teachers in adapting standard educational curricula to the immediate cultural and operational context of the local community.

Q. Explain the core features and methodological significance of the Case Study Method.

Answer: The Case Study Method is a detailed, longitudinal, and qualitative approach to social research focusing on a single social unit—such as an individual, a family, a specific school, or a subcultural group.

• Key Features:

  • Focuses on qualitative depth, holism, and contextual nuance rather than statistical breadth.

  • Synthesizes multiple data sources, including personal life histories, cumulative records, personal diaries, and depth interviews.

• Significance in Education:

  In educational diagnostics, this method is useful for analyzing cases of chronic academic underachievement, behavioral maladjustment, delinquency, and intellectual giftedness. It enables practitioners to identify root etiologies and devise targeted pedagogical or clinical interventions.

Q. Explain the significance of the Historical Method in sociological analysis.

Answer: The Historical Method in Sociology involves examining past events, archives, and institutional developments to understand the evolutionary trajectories of contemporary social structures.

• Methodological Significance:

  • Evolutionary Context: Explains how modern social institutions (such as primary education, family dynamics, and social stratification) developed from earlier historical frameworks.

  • Informing Policy: Allows policymakers to study previous educational reforms, avoiding past policy failures while adapting historically successful models.

  • Reliance on Documentary Sources: Utilizes primary materials (state archives, legal charters, historical letters) and secondary historical texts to reconstruct the social shifts that shaped present-day educational systems.

Q. Distinguish clearly between 'Educational Sociology' and 'Sociology of Education'.

Answer: Although closely linked, these two fields feature distinct theoretical perspectives, scopes, and orientations: