অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১ নম্বৰীয়া) :
প্ৰশ্ন ১: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ পিতৃ বুলি কাক অভিহিত কৰা হয়?
উত্তৰ: প্ৰাচীন গ্ৰীচৰ প্ৰখ্যাত দাৰ্শনিক এৰিষ্ট’টলক তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ পিতৃ বুলি গণ্য কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ অধ্যয়নৰ পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগীৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগী মূলতঃ অনুষ্ঠানকেন্দ্ৰিক অৰ্থাৎ ই কেৱল আনুষ্ঠানিক আৰু আইনী গাঁথনিৰ বৰ্ণনাত্মক অধ্যয়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৩: তুলনামূলক চৰকাৰ আৰু তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ মাজৰ এটা মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: তুলনামূলক চৰকাৰে কেৱল চৰকাৰী অনুষ্ঠানসমূহৰ মাজত তুলনা কৰে, আনহাতে তুলনামূলক ৰাজনীতিয়ে চৰকাৰী আৰু অনা-চৰকাৰী (যেনে: জনমত, চাপ সৃষ্টিকাৰী গোষ্ঠী) উভয় দিশকে সামৰি লয়।
প্ৰশ্ন ৪: আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ জন্ম কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: কুৰি শতিকাৰ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত (বিশেষকৈ ১৯৫০-ৰ দশকত) তুলনামূলক ৰাজনীতিত আধুনিক বা আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগীৰ বিকাশ ঘটে।
প্ৰশ্ন ৫: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ অধ্যয়নত 'ব্যৱহাৰিক পদ্ধতি' (Behavioral Approach)ৰ মূল লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: ৰাজনৈতিক অনুষ্ঠানবোৰৰ পৰিৱৰ্তে মানুহ তথা ৰাজনৈতিক ব্যক্তিসকলৰ প্ৰকৃত কাৰ্যকলাপ আৰু আচৰণক বৈজ্ঞানিকভাৱে বিশ্লেষণ কৰাটোৱেই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ৬: এৰিষ্ট’টলে তেওঁৰ বিখ্যাত তুলনামূলক অধ্যয়নৰ বাবে কিমানখন দেশৰ সংবিধান পৰীক্ষা কৰিছিল?
উত্তৰ: এৰিষ্ট’টলে সেই সময়ৰ গ্ৰীক নগৰ-ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ প্ৰায় ১৫৮ খন ভিন্ন সংবিধানৰ এক তুলনামূলক পৰ্যালোচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭: তুলনামূলক পদ্ধতিৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ: বিভিন্ন দেশৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ মাজত থকা সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্যসমূহ বিচাৰি উলিয়াই এক সাৰ্বজনীন ৰাজনৈতিক তত্ত্ব গঠন কৰা।
প্ৰশ্ন ৮: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগীৰ এজন প্ৰধান সমৰ্থকৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ আইনবিদ তথা ৰাজনীতিবিদ জেমচ ব্ৰাইচ (James Bryce) পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগীৰ এজন অন্যতম প্ৰবক্তা আছিল।
প্ৰশ্ন ৯: আধুনিক দৃষ্টিভংগী প্ৰকৃতিগতভাৱে কেনেকুৱা?
উত্তৰ: আধুনিক দৃষ্টিভংগী প্ৰকৃতিগতভাৱে অভিজ্ঞতাভিত্তিক, বস্তুনিষ্ঠ আৰু আন্তঃশৃঙ্খলামূলক (Interdisciplinary)।
প্ৰশ্ন ১০: 'The Process of Government' নামৰ কালজয়ী গ্ৰন্থখনৰ ৰচক কোন?
উত্তৰ: আমেৰিকান ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানী আৰ্থাৰ বেণ্টলী (Arthur Bentley) এই গ্ৰন্থখনৰ লেখক, যিয়ে আধুনিক ৰাজনৈতিক বিশ্লেষণৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: তুলনামূলক ৰাজনীতিত 'ব্যৱস্থা বিশ্লেষণ' (System Analysis) দৃষ্টিভংগীৰ মূল প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰ: আমেৰিকান ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানী ডেভিদ ইষ্টন (David Easton)।
প্ৰশ্ন ১২: পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগীৰ ঘাইকৈ ব্যৱহৃত হোৱা এটা পদ্ধতিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ঐতিহাসিক পদ্ধতি (Historical Method) বা আইনী-আনুষ্ঠানিক পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ১৩: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অনা-ৰাজনৈতিক উপাদানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: নাগৰিক সমাজৰ ভূমিকা আৰু ৰাজনৈতিক সংস্কৃতি (Political Culture)।
প্ৰশ্ন ১৪: আধুনিক দৃষ্টিভংগীয়ে 'মূল্যবোধ' (Values)-ৰ ক্ষেত্ৰত কেনে অৱস্থান গ্ৰহণ কৰে?
উত্তৰ: আধুনিক দৃষ্টিভংগীয়ে মূল্যবোধ-মুক্ত (Value-free) তথা নিৰপেক্ষ গৱেষণাৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে।
প্ৰশ্ন ১৫: কেনেধৰণৰ দেশসমূহৰ অধ্যয়নক আধুনিক তুলনামূলক ৰাজনীতিয়ে বিশেষভাৱে গুৰুত্ব প্ৰদান কৰিছে?
উত্তৰ: এচিয়া, আফ্ৰিকা আৰু লেটিন আমেৰিকাৰ সদ্য স্বাধীন প্ৰাপ্ত তথা উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ (Third World Countries) ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাক।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২ নম্বৰীয়া):
প্ৰশ্ন ১: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: তুলনামূলক ৰাজনীতি হৈছে ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ এনে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা, য’ত বিভিন্ন দেশৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা, চৰকাৰী অনুষ্ঠান, প্ৰক্ৰিয়া আৰু জনসাধাৰণৰ ৰাজনৈতিক আচৰণৰ মাজত পদ্ধতিগতভাৱে সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্যৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ২: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ প্ৰকৃতিৰ দুটা প্ৰধান দিশ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ইয়াৰ দুটা ঘাই প্ৰকৃতি হ’ল:
ই কেৱল বৰ্ণনাত্মক নহৈ বিশ্লেষণাত্মক আৰু তত্ত্ব-গঠনমুখী।
ই এক গতিশীল আৰু ক্ৰমবিকাশমান বিজ্ঞান, যি সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে নিজৰ অধ্যয়নৰ ধাৰা সলনি কৰি থাকে।
প্ৰশ্ন ৩: তুলনামূলক পদ্ধতি (Comparative Method) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: দুই বা ততোধিক ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা বা চলকৰ (Variables) মাজত থকা সাধাৰণ ধৰ্ম আৰু ব্যতিক্ৰমসমূহ চিনাক্ত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক বিজ্ঞানসন্মত অনুসন্ধান প্ৰক্ৰিয়াই হ’ল তুলনামূলক পদ্ধতি। ইয়াৰ জৰিয়তে সাধাৰণীকৰণ সম্ভৱ হৈ উঠে।
প্ৰশ্ন ৪: পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগীৰ দুটা মূল ত্ৰুটি বা সীমাবদ্ধতা আঙুলিয়াই দিয়া।
উত্তৰ:
এই দৃষ্টিভংগী কেৱল ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ পাশ্চাত্য গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল (পাশ্চাত্য-কেন্দ্ৰিকতা)।
ই সমাজৰ প্ৰকৃত ৰাজনৈতিক গতিশীলতা আৰু অনানুষ্ঠানিক উপাদানসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে উপেক্ষা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ দুটা মৌলিক বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
অভিজ্ঞতাভিত্তিক অধ্যয়ন: ই কেৱল আইনী ধাৰণাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি বাস্তৱ ক্ষেত্ৰৰ তথ্য আৰু প্ৰমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গৱেষণা কৰে।
আন্তঃশৃঙ্খলামূলক চৰিত্ৰ: ৰাজনীতিক ভালদৰে বুজিবলৈ ই সমাজশাস্ত্ৰ, অৰ্থনীতি আৰু মনোবিজ্ঞানৰ তত্ত্বসমূহ প্ৰয়োগ কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: তুলনামূলক ৰাজনীতিত 'গাঁথনিগত-কাৰ্য্যগত দৃষ্টিভংগী' (Structural-Functional Approach)ৰ মূল বক্তব্য কি?
উত্তৰ: এই দৃষ্টিভংগী অনুসৰি প্ৰতিখন সমাজৰে একোখন ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা থাকে আৰু সেই ব্যৱস্থাটো টিকাই ৰাখিবলৈ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক গাঁথনি বা অনুষ্ঠানে (যেনে: কাৰ্যপালিকা, দল) কিছুমান অপৰিহাৰ্য কাৰ্য সম্পাদন কৰিব লগা হয়। গ্যাব্রিয়েল আলমণ্ড ইয়াৰ মুখ্য প্ৰবক্তা।
প্ৰশ্ন ৭: তুলনামূলক চৰকাৰৰ পৰিসৰ কিয় সংকীৰ্ণ বুলি ধৰা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ তুলনামূলক চৰকাৰে কেৱল বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰৰ আনুষ্ঠানিক সংবিধান, আইন আৰু চৰকাৰৰ তিনিটা ঘাই অংগৰ (কাৰ্যপালিকা, বিধানমণ্ডল, ন্যায়পালিকা) মাজতে নিজৰ অধ্যয়ন সীমিত কৰি ৰাখে। ই বাস্তৱ ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াটোক স্পৰ্শ নকৰে।
প্ৰশ্ন ৮: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ অধ্যয়নত কি পৰিৱৰ্তন আহিছিল?
উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত এচিয়া আৰু আফ্ৰিকাত বহু নতুন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ জন্ম হয়। এই নৱ-উত্থিত দেশসমূহৰ জটিল ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি বুজিবলৈ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহ অপৰ্যাপ্ত প্ৰমাণিত হয়, যাৰ ফলত নতুন বৈজ্ঞানিক আৰু আচৰণবাদী দৃষ্টিভংগীৰ সূচনা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: তুলনামূলক পদ্ধতিৰ গুৰুত্ব ক’ত?
উত্তৰ:
ই আমাক নিজৰ দেশৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাটোক অন্য দেশৰ তুলনাত অধিক স্পষ্টভাৱে মূল্যাংকন কৰাত সহায় কৰে।
ই বিশ্বৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ সু-প্ৰশাসনৰ আৰ্হিসমূহ গ্ৰহণ কৰাত নীতি-নিৰ্ধাৰকসকলক পথ প্ৰদৰ্শন কৰে।
প্ৰশ্ন ১০: পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগীৰ 'আইনী-আনুষ্ঠানিক' (Legal-Institutional) ধাৰণাটো কি?
উত্তৰ: এই ধাৰণা অনুসৰি ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল ৰাষ্ট্ৰ আৰু ইয়াৰ আইনী অনুষ্ঠানসমূহ। ইয়াৰ অধীনত চৰকাৰী সংস্থাসমূহৰ ক্ষমতা, কাৰ্যাৱলী আৰু সাংবিধানিক স্থিতিৰ ওপৰত আইনী দৃষ্টিকোণৰ পৰা আলোচনা কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: তুলনামূলক ৰাজনীতিত 'ৰাজনৈতিক উন্নয়ন' (Political Development) মানে কি বুজায়?
উত্তৰ: আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ অন্তৰ্গত এই ধাৰণাটোৱে এটা ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাই সমাজৰ নতুন নতুন দাবী, প্ৰত্যাহ্বান আৰু আধুনিকীকৰণৰ সৈতে খাপ খুৱাই লব পৰা কাৰ্যক্ষমতা আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিপক্কতা বৃদ্ধিক বুজায়।
প্ৰশ্ন ১২: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ অধ্যয়নত 'পৰিসংখ্যাগত পদ্ধতি' (Statistical Method) কিদৰে প্ৰয়োগ কৰা হয়?
উত্তৰ: যেতিয়া গৱেষণাত বিশাল পৰিমাণৰ তথ্য বা চলক থাকে (যেনে: নিৰ্বাচনী ভোটদানৰ হাৰ বা জনমত জৰীপ), তেতিয়া গাণিতিক আৰু পৰিসংখ্যাগত সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন দেশ বা অঞ্চলৰ ৰাজনৈতিক ধাৰাসমূহ নিখুঁতভাৱে তুলনা কৰিবলৈ এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ পৰিসৰত 'ৰাজনৈতিক সংস্কৃতি' (Political Culture)-ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: ৰাজনৈতিক সংস্কৃতিয়ে এটা জাতিৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি থকা জনসাধাৰণৰ দৃষ্টিভংগী, বিশ্বাস আৰু মূল্যবোধক সূচায়। আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ মতে, কোনো দেশৰ আনুষ্ঠানিক আইন যিয়েই নহওক কিয়, তাৰ প্ৰকৃত ৰাজনৈতিক সুস্থিৰতা জনসাধাৰণৰ ৰাজনৈতিক সংস্কৃতিৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪: পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ মাজত থকা মূল শৈক্ষিক পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগী আছিল মূলতঃ 'আদৰ্শবাদী' আৰু 'বৰ্ণনাত্মক' (কি হোৱা উচিত তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব), আনহাতে আধুনিক দৃষ্টিভংগী হ’ল সম্পূৰ্ণৰূপে 'বাস্তৱবাদী' আৰু 'বিশ্লেষণাত্মক' (প্ৰকৃততে কি ঘটি আছে আৰু কিয় ঘটিছে তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব)।
প্ৰশ্ন ১৫: ৰাজনৈতিক সমাজতত্ত্বই (Political Sociology) তুলনামূলক ৰাজনীতিক কেনেকৈ চহকী কৰিছে?
উত্তৰ: ৰাজনৈতিক সমাজতত্ত্বই ৰাজনীতিক কেৱল এক সুকীয়া ক্ষেত্ৰ হিচাপে নোচাই সমাজৰ জাতি, ধৰ্ম, শ্ৰেণী আৰু অৰ্থনৈতিক গাঁথনিৰ সৈতে ৰাজনীতিৰ থকা আন্তঃসম্পৰ্কক বিশ্লেষণ কৰে। ইয়াৰ ফলত তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ আধুনিক দৃষ্টিভংগী অত্যন্ত গভীৰ আৰু বাস্তৱসন্মত হৈ পৰিছে।
৫ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ দীঘল প্ৰশ্ন আৰু তাৰ সবিশেষ উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰা আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃতি আলোচনা কৰা। (নম্বৰ: ৫)
উত্তৰ: ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ গতিশীল আৰু পদ্ধতিগত শাখা হৈছে তুলনামূলক ৰাজনীতি। সাধাৰণ অৰ্থত, বিশ্বৰ বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা, শাসন প্ৰণালী, অনুষ্ঠান আৰু প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ মাজত থকা সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্যসমূহ বিজ্ঞানসন্মতভাৱে পৰীক্ষা কৰা কাৰ্যকেই তুলনামূলক ৰাজনীতি বোলা হয়। ই কেৱল চৰকাৰৰ আনুষ্ঠানিক গাঁথনিৰ তুলনামূলক অধ্যয়নতে সীমাবদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাক প্ৰভাৱিত কৰা অনানুষ্ঠানিক উপাদান, যেনে— জনসাধাৰণৰ আচৰণ, সংস্কৃতি আৰু সামাজিক শক্তিৰো এক গভীৰ বিশ্লেষণ।
প্ৰকৃতি (Nature):
তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ প্ৰকৃতি বুজিবলৈ তলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশসমূহ লক্ষ্য কৰিব পাৰি—
১. বিশ্লেষণাত্মক আৰু তত্ত্ব-গঠনমুখী: পৰম্পৰাগত ৰাজনীতিৰ দৰে ই কেৱল বৰ্ণনাত্মক নহয়। ই বিভিন্ন ঘটনা বা চলকৰ মাজত কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক (Cause-and-Effect Relationship) বিচাৰি উলিয়াই এক সাৰ্বজনীন ৰাজনৈতিক তত্ত্ব গঠন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
২. অনুভৱভিত্তিক বা অভিজ্ঞতাভিত্তিক (Empirical) অধ্যয়ন: আধুনিক তুলনামূলক ৰাজনীতি কোনো কাল্পনিক বা দৰ্শনভিত্তিক ধাৰণাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত নহয়। ই বাস্তৱ ক্ষেত্ৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা তথ্য, পৰিসংখ্যা আৰু প্ৰত্যক্ষ পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
৩. আন্তঃশৃঙ্খলামূলক দৃষ্টিভংগী (Interdisciplinary Character): ইয়াৰ প্ৰকৃতি কেৱল ৰাজনৈতিক পৰিসৰতে আৱদ্ধ নহয়। মানুহৰ ৰাজনৈতিক কাৰ্যকলাপক নিখুঁতভাৱে বুজিবলৈ ই সমাজশাস্ত্ৰ, অৰ্থনীতি, বুৰঞ্জী আৰু মনোবিজ্ঞানৰ বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিসমূহ ধাৰ কৰে।
৪. পৰিৱৰ্তনশীল আৰু গতিশীল: গোলকীকৰণ আৰু প্ৰযুক্তিৰ দ্ৰুত বিকাশৰ লগে লগে তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ প্ৰকৃতিও ক্ৰমাৎ সলনি হৈছে। বৰ্তমান সময়ত ই পৰিৱেশ তন্ত্ৰ, বিশ্বায়নৰ প্ৰভাৱ আৰু অনা-ৰাষ্ট্ৰীয় কাৰকসমূহকো (Non-state actors) নিজৰ অৱয়বত স্থান দিছে।
প্ৰশ্ন ২: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ অধ্যয়নত ব্যৱহৃত মুখ্য তুলনামূলক পদ্ধতিসমূহৰ (Comparative Methods) এটা চমু পৰ্যালোচনা আগবঢ়োৱা। (নম্বৰ: ৫)
উত্তৰ: ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাসমূহৰ বস্তুনিষ্ঠ মূল্যায়ণৰ বাবে তুলনামূলক ৰাজনীতিত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তলত ইয়াৰ মুখ্য পদ্ধতিসমূহ আলোচনা কৰা হ’ল—
১. পৰীক্ষামূলক পদ্ধতি (Experimental Method): পদাৰ্থ বা ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ দৰে নিয়ন্ত্ৰিত পৰীক্ষাগাৰত ৰাজনৈতিক ঘটনাৰ পৰীক্ষা অসম্ভৱ যদিও, ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানীসকলে নীতি পৰিৱৰ্তনৰ পূৰ্বে আৰু পিছৰ স্থিতি তুলনা কৰিবলৈ সীমিত পৰিসৰত ‘ক্ষেত্ৰভিত্তিক পৰীক্ষা’ (Field Experiments) ব্যৱহাৰ কৰে।
২. পৰিসংখ্যাগত পদ্ধতি (Statistical Method): যেতিয়া তুলনামূলক অধ্যয়নৰ বাবে তথ্যৰ পৰিমাণ বহুত বেছি থাকে, তেতিয়া এই পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা হয়। যেনে— বিভিন্ন গণতান্ত্ৰিক দেশৰ নিৰ্বাচনী ভোটদানৰ হাৰ, অৰ্থনৈতিক বৈষম্য আৰু ৰাজনৈতিক সুস্থিৰতাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক গাণিতিক সূত্ৰৰে নিৰূপণ কৰিবলৈ কম্পিউটাৰাইজড্ পৰিসংখ্যা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৩. ঐতিহাসিক-তুলনামূলক পদ্ধতি (Historical Method): বৰ্তমানৰ ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বিকাশ কেনেকৈ হ’ল, তাৰ মূল কাৰণ বুজিবলৈ অতীতৰ ঐতিহাসিক ঘটনাৱলীৰ তুলনা কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপ, ইউৰোপৰ ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ আৰু এচিয়া-আফ্ৰিকাৰ ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ পৰৱৰ্তী সময়ৰ ৰাজনৈতিক বিৱৰ্তনৰ মাজত কৰা তুলনা।
৪. উদ্ধৃতি বা ঘটনা অধ্যয়ন পদ্ধতি (Case Study Method): ইয়াত বহুতো দেশৰ সলনি কেৱল এখন বা দুখন নিৰ্দিষ্ট দেশৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাক অতি গভীৰভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়। যিকোনো নতুন তত্ত্বৰ সত্যতা পৰীক্ষা কৰিবলৈ এই পদ্ধতি অত্যন্ত কাৰ্যকৰী।
৫. সাদৃশ্য আৰু বৈসাদৃশ্যৰ পদ্ধতি (Methods of Agreement and Difference): জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ যুক্তিবিজ্ঞানৰ ওপৰত আধাৰিত এই পদ্ধতিৰ দ্বাৰা দুখন ভিন্ন সামাজিক পটভূমিৰ দেশৰ মাজত একেধৰণৰ ৰাজনৈতিক ফলাফল কিয় দেখা গ’ল (সাদৃশ্য), অথবা একেধৰণৰ ব্যৱস্থা থকা সত্ত্বেও ফলাফল কিয় বেলেগ হ’ল (বৈসাদৃশ্য), তাৰ প্ৰকৃত কাৰকসমূহ চিনাক্ত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: তুলনামূলক ৰাজনীতি বুজি পোৱাৰ পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগীৰ (Traditional Approach) মূল বৈশিষ্ট্য আৰু সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা। (নম্বৰ: ৫)
উত্তৰ: ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ আৰম্ভণিৰে পৰা দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পূৰ্বৰ সময়ছোৱালৈকে তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ অধ্যয়নত পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰভাৱ আছিল সৰ্বাধিক।
মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
১. আইনী আৰু আনুষ্ঠানিক অধ্যয়ন: এই দৃষ্টিভংগীৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু আছিল ৰাষ্ট্ৰ, চৰকাৰ আৰু সংবিধানে স্বীকৃতি দিয়া আনুষ্ঠানিক অংগসমূহ (কাৰ্যপালিকা, বিধানমণ্ডল আৰু ন্যায়পালিকা)।
২. বৰ্ণনাত্মক শৈলী: ইয়াত ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাসমূহৰ কাৰ্যকাৰিতাৰ গভীৰ বিশ্লেষণ কৰাতকৈ সেইবোৰৰ গাঁথনি কেনেকুৱা, তাৰ এক বহল বৰ্ণনাহে দাঙি ধৰা হৈছিল।
৩. দৰ্শন আৰু মূল্যবোধৰ প্ৰাধান্য: এই ধাৰণাটোৱে 'ৰাজনীতি প্ৰকৃততে কেনেকুৱা' তাৰ পৰিৱৰ্তে 'ৰাজনীতি কেনেকুৱা হোৱা উচিত' (আদৰ্শবাদ) তাৰ ওপৰতহে বেছি গুৰুত্ব দিছিল।
সীমাবদ্ধতাসমূহ (Limitations):
১. পাশ্চাত্যকৈন্দ্ৰিকতা (Eurocentric): পৰম্পৰাগত চিন্তাবিদসকলৰ গৱেষণা কেৱল ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ কেইখনমান উন্নত গণতান্ত্ৰিক দেশৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল। তেওঁলোকে বিশ্বৰ বাকী অংশক প্ৰায় উপেক্ষাই কৰিছিল।
২. অনানুষ্ঠানিক কাৰকৰ প্ৰতি উদাসীনতা: সমাজত সক্ৰিয় হৈ থকা অনা-ৰাজনৈতিক শক্তি যেনে— চাপ সৃষ্টিকাৰী গোষ্ঠী, ধৰ্ম, জাতিগত ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনৈতিক শ্ৰেণীৰ প্ৰভাৱক এই দৃষ্টিভংগীয়ে কোনো স্থান দিয়া নাছিল।
৩. স্থবিৰতা: ই পৰিৱৰ্তনশীল সমাজৰ গতিশীলতাক ধৰি ৰখাত ব্যৰ্থ হৈছিল, যাৰ ফলত ই এক সংকীৰ্ণ আৰু স্থবিৰ পদ্ধতিত পৰিণত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪: আধুনিক দৃষ্টিভংগীয়ে (Modern Approach) কিদৰে তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ অধ্যয়নৰ পৰিসৰ বৈপ্লৱিকভাৱে সম্প্ৰসাৰিত কৰিলে? বুজাই লিখা। (নম্বৰ: ৫)
উত্তৰ: কুৰি শতিকাৰ মাজভাগত, বিশেষকৈ ১৯৫০-ৰ দশকত হোৱা আচৰণবাদী বিপ্লৱৰ (Behavioral Revolution) ফলস্বৰূপ তুলনামূলক ৰাজনীতিত আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ উত্থান ঘটে। ই পূৰ্বৰ সংকীৰ্ণ আইনী পৰিসৰ ভাঙি এক নতুন দিগন্তৰ সূচনা কৰে।
সম্প্ৰসাৰণৰ মূল দিশসমূহ:
১. চৰকাৰৰ পৰা 'ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা'লৈ উত্তৰণ: আধুনিক দৃষ্টিভংগীয়ে কেৱল 'চৰকাৰ' শব্দটোতে আৱদ্ধ নাথাকি সমগ্ৰ 'ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা' (Political System)টোক অধ্যয়নৰ পৰিসৰলৈ আনিলে। ইয়াৰ ফলত ৰাজনীতিক প্ৰভাৱিত কৰা সমাজ, অৰ্থনীতি আৰু সংস্কৃতিও ইয়াৰ অংগ হৈ পৰিল।
২. তৃতীয় বিশ্বৰ দেশসমূহৰ অন্তৰ্ভুক্তি: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত এচিয়া, আফ্ৰিকা আৰু লেটিন আমেৰিকাত যিবোৰ নতুন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ উদয় হৈছিল, সেই উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ জটিল সামাজিক-ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াক আধুনিক দৃষ্টিভংগীয়ে বিশেষ গুৰুত্বেৰে অধ্যয়ন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
৩. প্ৰক্ৰিয়া আৰু আচৰণৰ ওপৰত জোৰ: ইয়াৰ অধীনত আনুষ্ঠানিক আইনৰ বিপৰীতে বাস্তৱিক ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া যেনে— সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা, ভোটাৰৰ মনস্তত্ত্ব, অভিজাত শ্ৰেণীৰ ভূমিকা আৰু ৰাজনৈতিক আধুনিকীকৰণৰ দৰে বিষয়সমূহৰ ওপৰত গৱেষণা আৰম্ভ হ’ল।
৪. নতুন আৰ্হিৰ প্ৰয়োগ: আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ ফলতেই কেইবাটাও নতুন বৈজ্ঞানিক আৰ্হি যেনে— ডেভিদ ইষ্টনৰ ‘ব্যৱস্থা বিশ্লেষণ’ (System Analysis), আলমণ্ড আৰু পাৱেলৰ ‘গাঠনিগত-কাৰ্যগত বিশ্লেষণ’ (Structural-Functional Analysis) আদিৰ বহুল প্ৰয়োগ সম্ভৱ হ’ল।
প্ৰশ্ন ৫: তুলনামূলক ৰাজনীতি বুজি পোৱাৰ ক্ষেত্ৰত পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ দেখুৱাই এখন তুলনামূলক তালিকা প্ৰস্তুত কৰা। (নম্বৰ: ৫)
উত্তৰ: তুলনামূলক ৰাজনীতিৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাসত পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ মাজত স্পষ্ট আদৰ্শগত আৰু পদ্ধতিগত পাৰ্থক্য দেখিবলৈ পোৱা যায়। এই পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাখনৰ জৰিয়তে স্পষ্ট কৰা হ’ল:
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | পৰম্পৰাগত দৃষ্টিভংগী (Traditional Approach) | আধুনিক দৃষ্টিভংগী (Modern Approach) |
| ১. অধ্যয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু | কেৱল আনুষ্ঠানিক, সাংবিধানিক আৰু আইনী অনুষ্ঠান (যেনে— ৰাষ্ট্ৰ, চৰকাৰ)ৰ মাজতে সীমাবদ্ধ আছিল। | সমগ্ৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা আৰু তাৰ ভিতৰত থকা অনানুষ্ঠানিক উপাদানসমূহক সামৰি লয়। |
| ২. ভৌগোলিক পৰিসৰ | ই আছিল প্ৰধানকৈ পাশ্চাত্য-কেন্দ্ৰিক অৰ্থাৎ ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ মাজতে আৱদ্ধ। | ই বিশ্বজনীন; বিশেষকৈ এচিয়া, আফ্ৰিকা আৰু লেটিন আমেৰিকাৰ উন্নয়নশীল দেশসমূহকো গুৰুত্ব দিয়ে। |
| ৩. মূল্যবোধৰ স্থান | আদৰ্শবাদী আৰু মূল্যবোধ-যুক্ত (Value-laden)। 'কি হোৱা উচিত' তাৰ ওপৰতহে ইয়াত জোৰ দিয়া হৈছিল। | বস্তুনিষ্ঠ, বিজ্ঞানসন্মত আৰু মূল্যবোধ-নিৰপেক্ষ (Value-free)। বাস্তৱত 'কি ঘটিছে' তাকহে বিশ্লেষণ কৰে। |
| ৪. গৱেষণাৰ পদ্ধতি | মূলতঃ বৰ্ণনাত্মক, বুৰঞ্জীমূলক আৰু দাৰ্শনিক পদ্ধতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। | অনুভৱভিত্তিক, পৰিসংখ্যাগত, জোখ-মাখযুক্ত আৰু আন্তঃশৃঙ্খলামূলক পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা হয়। |
| ৫. প্ৰকৃতি | ই প্ৰকৃতিগতভাৱে স্থবিৰ (Static) আছিল, যিহেতু ই সমাজৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনক ধৰি ৰাখিব নোৱাৰিছিল। | ই প্ৰকৃতিগতভাৱে অত্যন্ত গতিশীল (Dynamic) আৰু সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে ক্ৰমবিকাশমান। |
Very Short Answer Questions (1 Mark Each) :
1. What is Comparative Politics?
Answer: Comparative Politics is the branch of Political Science that studies and compares the political systems, institutions, and processes of different countries.
2. What is the main objective of Comparative Politics?
Answer: The main objective is to identify similarities and differences among political systems and explain how they function.
3. What does the word "comparative" mean?
Answer: "Comparative" means examining two or more political systems to identify their similarities and differences.
4. Is Comparative Politics limited only to the study of governments?
Answer: No. It also studies political parties, interest groups, political culture, public opinion, and political behaviour.
5. What is meant by the nature of Comparative Politics?
Answer: The nature of Comparative Politics refers to its characteristics, scope, and methods of studying political systems.
6. What is a comparative method?
Answer: The comparative method is a systematic way of studying political systems by comparing them to understand political phenomena.
7. Why is comparison important in Political Science?
Answer: Comparison helps explain why political institutions and policies differ across countries.
8. What is the traditional approach in Comparative Politics?
Answer: The traditional approach mainly focuses on constitutions, legal rules, and political institutions.
9. What is the modern approach in Comparative Politics?
Answer: The modern approach studies political behaviour, political culture, and the functioning of political systems.
10. Which approach gives importance to political behaviour?
Answer: The modern approach gives importance to political behaviour.
11. Name one feature of the traditional approach.
Answer: It mainly studies formal political institutions.
12. Name one feature of the modern approach.
Answer: It uses scientific methods and empirical data.
13. What is meant by empirical study?
Answer: An empirical study is based on observation, evidence, and real-life facts.
14. Which approach is considered more scientific?
Answer: The modern approach is considered more scientific.
15. Why is Comparative Politics important today?
Answer: It helps us understand political developments, democracy, governance, and public policies across different countries.
Part-B: Short Answer Questions (2 Marks Each)
1. Define Comparative Politics.
Answer: Comparative Politics is the study of political systems by comparing their institutions, processes, and political behaviour. It helps explain why governments function differently in different countries.
2. State any two characteristics of Comparative Politics.
Answer:
- It compares political systems of different countries.
- It studies both political institutions and political behaviour.
3. Mention two objectives of Comparative Politics.
Answer:
- To identify similarities and differences among political systems.
- To explain political change and improve the understanding of governance.
4. What is meant by the comparative method?
Answer: The comparative method is a research technique in which two or more political systems are systematically compared to understand political similarities, differences, and causes of political outcomes.
5. Write two advantages of the comparative method.
Answer:
- It improves the understanding of political institutions.
- It helps explain why political systems develop differently.
6. What are the main features of the traditional approach?
Answer: The traditional approach focuses on constitutions, legal structures, political institutions, and descriptive analysis rather than political behaviour.
7. What are the main features of the modern approach?
Answer: The modern approach studies political behaviour, political culture, decision-making, and uses scientific methods supported by empirical evidence.
8. Give any two differences between the traditional and modern approaches.
Answer:
- The traditional approach studies institutions, whereas the modern approach studies political behaviour.
- The traditional approach is descriptive, while the modern approach is analytical and scientific.
9. Why is the modern approach considered scientific?
Answer: It relies on observation, data collection, hypothesis testing, and empirical evidence to explain political phenomena.
10. Why is Comparative Politics important in the modern world?
Answer: Comparative Politics helps understand democratic development, public policy, political stability, and governance across different countries.
11. What is political behaviour?
Answer: Political behaviour refers to the actions and attitudes of individuals and groups in politics, including voting, campaigning, and participation in political activities.
12. What is political culture?
Answer: Political culture refers to the beliefs, values, attitudes, and traditions that influence how people view politics and participate in the political system.
13. Why does Comparative Politics study both developed and developing countries?
Answer: Studying different types of countries helps explain how history, society, economy, and political institutions influence governance.
14. What is the scope of Comparative Politics?
Answer: The scope includes the study of constitutions, governments, political parties, pressure groups, elections, political culture, political behaviour, and public policies.
15. How do the traditional and modern approaches complement each other?
Answer: The traditional approach explains the formal structure of political institutions, while the modern approach explains how these institutions actually function through political behaviour. Together, they provide a more complete understanding of Comparative Politics.
5 Most Important Long Answer Questions (5 Marks) :
Q1. Define Comparative Politics. Discuss its meaning, nature, and scope.
Answer: Comparative Politics is a branch of Political Science that studies and compares the political systems of different countries. Its main objective is to understand how political institutions, governments, and political processes function under different social, economic, and cultural conditions. Instead of studying only one country, Comparative Politics examines similarities and differences among various political systems to explain political behaviour and governance. The nature of Comparative Politics is broad, scientific, and analytical. It studies both formal institutions, such as the legislature, executive, judiciary, and constitution, and informal factors like political culture, public opinion, interest groups, and political participation. Modern Comparative Politics also relies on observation, data collection, and empirical research. The scope of Comparative Politics includes the study of constitutions, political parties, electoral systems, pressure groups, public administration, political development, democracy, authoritarianism, and public policy. It also examines the relationship between politics and society, economy, and culture.
Therefore, Comparative Politics is essential because it helps explain why political systems differ across countries and provides valuable knowledge for improving governance, democratic institutions, and policy-making.
Q2. Explain the Comparative Method. Discuss its importance and limitations.
Answer: The comparative method is a systematic technique used in Political Science to compare the political systems, institutions, and processes of different countries. It helps researchers identify similarities and differences and understand the reasons behind political outcomes. This method allows scholars to examine how different political systems respond to similar challenges. The comparative method is important because it improves our understanding of political institutions, political behaviour, governance, and public policy. It helps identify successful political practices that may be adapted by other countries. It also assists in testing political theories through evidence and promotes scientific research in Political Science. However, the comparative method has certain limitations. Every country has its own history, culture, economy, and social structure, making direct comparison difficult. Political data may not always be complete or reliable. In addition, political events are influenced by many factors, making it challenging to establish clear cause-and-effect relationships.
Despite these limitations, the comparative method remains one of the most effective tools for understanding political systems and explaining political change across different societies.
Q3. Discuss the Traditional Approach to Comparative Politics. Mention its merits and limitations.
Answer: The traditional approach is one of the earliest methods of studying Comparative Politics. It mainly focuses on the formal structure of government, including constitutions, legislatures, executives, judiciaries, and legal institutions. This approach aims to describe political systems by examining constitutional rules and governmental organizations. The traditional approach has several merits. It provides a clear understanding of constitutional arrangements and political institutions. It is useful for studying the legal framework of governments and understanding the historical development of political systems. It also serves as the foundation for modern political studies. However, the traditional approach has important limitations. It pays little attention to political behaviour, public opinion, political culture, and informal institutions that strongly influence political decision-making. It mainly uses descriptive analysis and lacks scientific methods based on empirical evidence.
As political systems became more complex, scholars recognized that studying only formal institutions was insufficient. This led to the development of modern approaches that include behavioural and scientific methods. Nevertheless, the traditional approach remains valuable for understanding the constitutional and institutional aspects of politics.
Q4. Explain the Modern Approach to Comparative Politics. How is it different from the Traditional Approach?
Answer: The modern approach to Comparative Politics emerged after the Second World War to overcome the limitations of the traditional approach. It studies politics as it actually functions in society rather than focusing only on constitutions and legal institutions. This approach gives importance to political behaviour, political culture, voting patterns, interest groups, public opinion, and decision-making. One of the major features of the modern approach is its use of scientific methods. Researchers collect empirical data through observation, surveys, interviews, and statistical analysis to explain political events objectively. It also examines the influence of social, economic, and cultural factors on political systems. The traditional approach differs from the modern approach in several ways. The traditional approach concentrates mainly on formal political institutions and descriptive analysis, whereas the modern approach studies both formal and informal political processes using analytical and scientific methods. The traditional approach is legal and institutional, while the modern approach is behavioural and empirical.
Overall, the modern approach provides a more realistic and comprehensive understanding of politics and is widely used in contemporary political research.
Q5. Compare the Traditional and Modern Approaches to Comparative Politics.
Answer: The traditional and modern approaches are two important methods used in Comparative Politics. Although both aim to understand political systems, they differ in their methods and areas of study. The traditional approach mainly studies constitutions, legal institutions, legislatures, executives, and judiciaries. It is descriptive, historical, and legal in nature. It focuses on how political institutions are formally organized but gives less attention to political behaviour or social influences. The modern approach studies politics in practice. It examines political behaviour, political culture, public opinion, political participation, pressure groups, and decision-making. It uses scientific methods, empirical evidence, surveys, observation, and statistical analysis to explain political events objectively.
The traditional approach provides a strong foundation for understanding constitutional structures, while the modern approach offers a broader and more realistic understanding of political life. The traditional approach is institution-centred, whereas the modern approach is people-centred and behaviour-oriented.