পাঠ্যক্ৰমৰ সাৰাংশ:
এই পাঠটি মূলতঃ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিত্তীয় গাঁথনিৰ আধাৰত ৰচিত। ইয়াত বিশ্ব বাণিজ্য সুচাৰুৰূপে পৰিচালনা কৰা 'আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থা'ৰ সংজ্ঞা আৰু এটা আদৰ্শ মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত থাকিবলগীয়া তাৰল্য, সুস্থিৰতা আদি বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। দ্বিতীয়তে, ঐতিহাসিক স্বৰ্ণমান প্ৰথাৰ পৰা ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা অতিক্ৰমি বৰ্তমানৰ ভাসমান বিনিময় হাৰলৈকে হোৱা ইয়াৰ ক্ৰমবিকাশ বা বিৱৰ্তন ইয়াত পৰিস্ফুট হৈছে। শেষত, সীমাৰ প্ৰাচীৰ ভাঙি মূলধনৰ আদান-প্ৰদান কৰা 'বিত্তীয় গোলকীকৰণ'ৰ ধাৰণাটো বুজোৱাৰ লগতে ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ১৯৩০ চনৰ মহামন্দা, ১৯৯৭ চনৰ এছিয়ান সংকট আৰু ২০০৮ চনৰ বিশ্ব বিত্তীয় সংকটৰ দৰে ঐতিহাসিক অৰ্থনৈতিক বিপৰ্যয়সমূহৰ এক খতিয়ান দাঙি ধৰা হৈছে।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মাজত বাণিজ্যিক লেনদেন সহজ কৰিবলৈ আৰু বৈদেশিক বিনিময় হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত গ্ৰহণ কৰা নীতি, নিয়ম আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সন্মিলিত গাঁথনিটোকে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থা বোলে।
প্ৰশ্ন ২: এটা আদৰ্শ বা ‘ভাল’ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ এটা প্ৰধান লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সুচাৰুৰূপে চলাই নিবলৈ বিশ্বৰ বজাৰত বিনিময় হাৰৰ সুস্থিৰতা (Exchange Rate Stability) বজাই ৰখা।
প্ৰশ্ন ৩: স্বৰ্ণমান প্ৰথা (Gold Standard) কি আছিল?
উত্তৰ: স্বৰ্ণমান প্ৰথা আছিল এক ঐতিহাসিক মুদ্ৰা ব্যৱস্থা, য’ত অংশগ্ৰহণকাৰী দেশসমূহে নিজৰ দেশৰ কাগজী মুদ্ৰাৰ মূল্য এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ সোণৰ ওজনৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ কৰি লৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা (Bretton Woods System) কেতিয়া আৰু ক’ত আনুষ্ঠানিকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৪৪ চনৰ জুলাই মাহত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নিউ হেম্পশায়াৰৰ ‘ব্ৰেটন উডছ’ নামৰ স্থানত অনুষ্ঠিত হোৱা এক সন্মিলনত এই ব্যৱস্থা আনুষ্ঠানিকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ব্ৰেটন উডছ যুগৰ মূল ভিত্তি হিচাপে কোনটো মুদ্ৰাক স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: আমেৰিকান ডলাৰক (US Dollar), যাক পোনপটীয়াকৈ সোণৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬: আই.এম.এফ. (IMF)-ৰ সম্পূৰ্ণ নামটো কি?
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা পুজি বা International Monetary Fund।
প্ৰশ্ন ৭: বিত্তীয় গোলকীকৰণ (Financial Globalization) কি?
উত্তৰ: বিভিন্ন দেশৰ ঘৰুৱা বিত্তীয় বজাৰসমূহ বিশ্বৰ অন্যান্য দেশৰ বিত্তীয় ব্যৱস্থা আৰু মূলধন প্ৰবাহৰ সৈতে একত্ৰিত বা সংযোজিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকে বিত্তীয় গোলকীকৰণ বোলে।
প্ৰশ্ন ৮: ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাটোৰ পতন কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৭১ চনত আমেৰিকাৰ তদানীন্তন ৰাষ্ট্ৰপতি ৰিচাৰ্ড নিক্সনে ডলাৰক সোণলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰথাটো স্থগিত কৰাৰ পিছত (যাক ‘নিক্সন শ্বক’ বোলা হয়) এই ব্যৱস্থাৰ পতন ঘটে।
প্ৰশ্ন ৯: ভাসমান বিনিময় হাৰ (Floating Exchange Rate) মানে কি?
উত্তৰ: যি ব্যৱস্থাত কোনো মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰ চৰকাৰৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত নহৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আপোনা-আপুনি সলনি হৈ থাকে, তাক ভাসমান বিনিময় হাৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ১০: বিত্তীয় সংকট (Financial Crisis) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো দেশৰ বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান বা সম্পদসমূহৰ মূল্য হঠাত্ ব্যাপক হাৰত হ্ৰাস পায় আৰু দেশখনৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাটো অচল হৈ পৰে, তাকে বিত্তীয় সংকট বোলে।
প্ৰশ্ন ১১: ১৯৩০ দশকৰ ‘মহামন্দা’ (Great Depression) ক’ৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯২৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ শ্বেয়াৰ বজাৰৰ (Wall Street) অভূতপূৰ্ব পতনৰ জৰিয়তে ইয়াৰ সূত্ৰপাত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২: এচ.ডি.আৰ. (SDR)-ৰ পূৰ্বৰ নাম বা সম্পূৰ্ণ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: Special Drawing Rights (বিশেষ আহৰণ অধিকাৰ), যাক আই.এম.এফ.-ৰ এক কৃত্ৰিম মুদ্ৰা বা হিচাপৰ একক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৩: পূব এছিয়াৰ বিত্তীয় সংকট (East Asian Financial Crisis) কেতিয়া সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৯৭ চনত থাইলেণ্ডৰ মুদ্ৰা 'বাট' (Baht)-ৰ পতনৰ লগে লগে এই সংকটৰ আৰম্ভণি হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: ২০০৮ চনৰ বিশ্ব বিত্তীয় সংকটৰ মূল কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰ: আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৃহ ঋণ বজাৰত সৃষ্টি হোৱা 'চাবপ্ৰাইম মৰ্টগেজ সংকট' (Subprime Mortgage Crisis)।
প্ৰশ্ন ১৫: স্থিৰ বিনিময় হাৰ (Fixed Exchange Rate) কি?
উত্তৰ: চৰকাৰ বা কেন্দ্ৰীয় বেংকে যেতিয়া নিজৰ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য আন এক শক্তিশালী বিদেশী মুদ্ৰা বা সোণৰ বিপৰীতে এক নিৰ্দিষ্ট স্তৰত স্থায়ীভাৱে ধৰি ৰাখে, তাক স্থিৰ বিনিময় হাৰ বোলে।
১৫ টা চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: এটা সুপ্ত বা সফল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:
তাৰল্য যোগান (Liquidity): বিশ্ব বাণিজ্য বৃদ্ধিৰ লগে লগে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিশোধৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মুদ্ৰা বা সংৰক্ষিত সম্পদৰ পৰ্যাপ্ত যোগান ধৰিব পৰা ক্ষমতা থাকিব লাগিব।
সমন্বয় সাধন (Adjustment): সদস্য দেশসমূহৰ বৈদেশিক লেনদেনৰ সন্তুলনত দেখা দিয়া ঘাটি বা উদ্বৃত্তসমূহ সহজে সংশোধন কৰাৰ নমনীয় উপায় থাকিব লাগিব।
প্ৰশ্ন ২: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ ক্ৰমবিকাশৰ দুটা প্ৰধান পৰ্যায় উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পূৰ্বৰ স্বৰ্ণমান যুগ (১৮৭০-১৯১৪): য’ত বিশ্বৰ প্ৰধান মুদ্ৰাসমূহ সোণৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযুক্ত আছিল।
ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা (১৯৪৪-১৯৭১): য’ত ডলাৰক সোণৰ সৈতে আৰু আন বিদেশী মুদ্ৰাসমূহক ডলাৰৰ সৈতে এক স্থিৰ বিনিময় হাৰত বান্ধি দিয়া হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩: স্বৰ্ণমান প্ৰথা পতনৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰ:
প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সময়ত হোৱা অত্যধিক সামৰিক খৰচৰ বাবে চৰকাৰসমূহে সোণৰ মজুততকৈ অধিক কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰিবলগীয়া হৈছিল।
যুদ্ধোত্তৰ কালত দেশসমূহৰ মাজত সহযোগিতাৰ অভাৱ আৰু ১৯৩০ চনৰ মহামন্দাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা অৰ্থনৈতিক জাতীয়তাবাদ।
প্ৰশ্ন ৪: ‘ব্ৰেটন উডছ যমজ’ (Bretton Woods Twins) বুলিলে কোন দুটা প্ৰতিষ্ঠানক বুজায় আৰু কিয়?
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা পুজি (IMF) আৰু বিশ্ব বেংক (World Bank)-ক ‘ব্ৰেটন উডছ যমজ’ বোলা হয়। কাৰণ এই দুয়োটা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান ১৯৪৪ চনৰ ব্ৰেটন উডছ সন্মিলনৰ সিদ্ধান্ত মৰ্মেই সমসাময়িকভাৱে গঢ়ি উঠিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ত্ৰিফেনৰ বিপৰ্যয় (Triffin Dilemma) কি আছিল?
উত্তৰ: অৰ্থনীতিবিদ ৰবাৰ্ট ত্ৰিফেনে ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাৰ এক ত্ৰুটি আঙুলিয়াই দিছিল। তেওঁ কৈছিল যে যদি আমেৰিকাই বিশ্ব বাণিজ্যৰ বাবে পৰ্যাপ্ত ডলাৰ যোগান ধৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে আমেৰিকাৰ লেনদেনৰ সন্তুলনত ঘাটি হ’ব। কিন্তু এই ঘাটিয়ে আকৌ ডলাৰৰ প্ৰতি থকা বিশ্বস্ততা আৰু ডলাৰক সোণলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ ক্ষমতাক দুৰ্বল কৰি তুলিব।
প্ৰশ্ন ৬: বিত্তীয় গোলকীকৰণে উন্নয়নশীল দেশসমূহলৈ অনা দুটা ইতিবাচক প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰ:
বৈদেশিক মূলধনৰ প্ৰবাহ: ইয়াৰ ফলত উন্নয়নশীল দেশসমূহে পোনপটীয়া বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) আৰু প্ৰযুক্তি লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
বিত্তীয় বজাৰৰ আধুনিকীকৰণ: ঘৰুৱা বেংকিং আৰু শ্বেয়াৰ বজাৰসমূহ বিশ্বমানৰ প্ৰতিযোগিতামূলক আৰু দক্ষ হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৭: বিত্তীয় গোলকীকৰণৰ দুটা ঋণাত্মক দিশ বা আশংকা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
সংকটৰ দ্ৰুত সংক্ৰমণ (Contagion Effect): পৃথিৱীৰ এটা প্ৰান্তত হোৱা বিত্তীয় সংকট অতি সহজে আৰু অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে আন দেশসমূহলৈ বিয়পি পৰে।
অস্থিৰ মূলধন প্ৰবাহ: বিদেশী বিনিয়োগকাৰীসকলে যিকোনো সময়তে দেশ এখনৰ পৰা হঠাত্ মূলধন উঠাই লৈ যাব পাৰে, যাৰ ফলত ঘৰুৱা অৰ্থনীতি বিপৰ্যস্ত হয়।
প্ৰশ্ন ৮: ১৯৩০ চনৰ মহামন্দাৰ (Great Depression) দুটা অন্যতম কু-প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
বিশ্বজুৰি উদ্যোগিক উৎপাদন আৰু কৃষি সামগ্ৰীৰ মূল্য হঠাত্ তীব্ৰভাৱে হ্ৰাস পাইছিল।
কোটি কোটি মানুহ কৰ্মসংস্থাপনহীন হৈ পৰিছিল আৰু বিশ্ব বাণিজ্যৰ পৰিমাণ প্ৰায় ৬০ শতাংশলৈ হ্ৰাস পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৯: ১৯৯৭ চনৰ এছিয়ান বিত্তীয় সংকটৰ দুটা কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ:
পূব এছিয়াৰ দেশসমূহে নিজৰ দেশৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য ডলাৰৰ সৈতে স্থিৰ কৰি ৰাখিছিল, যাৰ ফলত ডলাৰ শক্তিশালী হোৱাৰ লগে লগে তেওঁলোকৰ ৰপ্তানি বজাৰ দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।
অত্যধিক হ্ৰস্বম্যাদী বৈদেশিক ঋণ গ্ৰহণ আৰু অনুত্পাদক সম্পত্তি (যেনে- ৰিয়েল এষ্টেট) ত জধেমধে কৰা বিনিয়োগ।
প্ৰশ্ন ১০: ২০০৮ চনৰ বিশ্ব বিত্তীয় সংকটৰ সময়ত আমেৰিকাৰ চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা ‘বেইলআউট’ (Bailout) নীতি কি আছিল?
উত্তৰ: বেইলআউট হ’ল এক বিত্তীয় উদ্ধাৰ অভিযান, য’ত দেউলীয়া হ’বলগীয়া ডাঙৰ ডাঙৰ বেংক আৰু বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহক সামগ্ৰিক অৰ্থনীতি ভাঙি পৰাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ চৰকাৰে ৰাজহুৱা ধনেৰে জৰুৰীকালীন সাহায্য প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: নিৰ্বাচিত আৰু নিয়ন্ত্ৰিত ভাসমান বিনিময় হাৰ (Managed Floating Rate) মানে কি?
উত্তৰ: এইটো হৈছে স্থিৰ আৰু ভাসমান বিনিময় হাৰৰ এক সংমিশ্ৰণ। ইয়াত সাধাৰণতে বজাৰৰ শক্তিয়ে বিনিময় হাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে, কিন্তু যেতিয়া বিনিময় হাৰৰ উঠা-নমা অতি বেছি হয়, তেতিয়া দেশখনৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকে বজাৰত হস্তক্ষেপ কৰি ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: ১৯ ব শতিকাৰ ক্লাছিকেল স্বৰ্ণমান প্ৰথাৰ কাম-কাজৰ দুটা মূল চৰ্ত কি আছিল?
উত্তৰ:
প্ৰতিখন অংশগ্ৰহণকাৰী দেশে নিজৰ দেশৰ মুদ্ৰা সোণলৈ মুক্তভাৱে সলনি কৰাৰ আইনী গেৰাণ্টি দিব লাগিছিল।
দেশসমূহৰ মাজত সোণৰ আমদানি আৰু ৰপ্তানিৰ ওপৰত কোনো ধৰণৰ চৰকাৰী নিষেধাজ্ঞা বা বাধা থাকিব নোৱাৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত ‘লেনদেনৰ সমতাৰ সংকট’ (Balance of Payments Crisis) মানে কি?
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো এখন দেশে ইয়াৰ আমদানি আৰু অন্যান্য বৈদেশিক দেনা পৰিশোধ কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বা সংৰক্ষিত সম্পত্তিৰ অভাৱত পৰে, তেতিয়া সেই অৱস্থাক লেনদেনৰ সমতাৰ সংকট বোলে।
প্ৰশ্ন ১৪: ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা ভংগ হোৱাৰ পিছত সৃষ্টি হোৱা ‘স্মিথচোনিয়ান চুক্তি’ (Smithsonian Agreement, 1971) ৰ গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰ: ১৯৭১ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত ১০ খন প্ৰধান ঔদ্যোগিক দেশে ডলাৰৰ মূল্য কিছু হ্ৰাস কৰি আৰু অন্যান্য মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰৰ সীমা অলপ শিথিল কৰি ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাটোক এক নতুন ৰূপত জীয়াই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, যদিও ই দীৰ্ঘস্থায়ী নহ’ল।
প্ৰশ্ন ১৫: বিত্তীয় গোলকীকৰণৰ প্ৰেক্ষাপটত ‘সৰ্বজনীন বেংকিং’ (Universal Banking) কি?
উত্তৰ: সৰ্বজনীন বেংকিং হৈছে এনে এক বিত্তীয় ব্যৱস্থা য’ত বাণিজ্যিক বেংকসমূহে কেৱল পৰম্পৰাগত ঋণ দিয়া বা জমা লোৱা কামতে সীমাবদ্ধ নাথাকি গোলকীয় পৰ্যায়ত বিনিয়োগ বেংকিং, বীমা আৰু অন্যান্য বিত্তীয় সেৱা একেখন চালিৰ তলৰ পৰাই আগবঢ়ায়।
৫ টা অতি দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৫ নম্বৰীয়া) :
প্ৰশ্ন ১: এটা আদৰ্শ বা 'ভাল' আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য বা ধৰ্মসমূহ (Properties of a good International Monetary System) আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বিশ্ব বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মূলধনৰ সুচল প্ৰবাহৰ বাবে এটা সুপ্ত বা কাৰ্যক্ষম আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ অত্যন্ত প্ৰয়োজন। অৰ্থনীতিবিদসকলৰ মতে, এটা আদৰ্শ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত তলত উল্লেখ কৰা তিনিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য বা ধৰ্ম থকাটো বাঞ্ছনীয়, যাক অৰ্থনীতিত ‘আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ত্ৰিমূৰ্তি’ বুলিও ক’ব পাৰি:
১. পৰ্যাপ্ত তাৰল্য (Adequate Liquidity): এটা ভাল মুদ্ৰা ব্যৱস্থাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় লেনদেন সম্পন্ন কৰিবলৈ বিশ্বৰ বজাৰত পৰ্যাপ্ত পৰিমাণৰ সৰ্বজনগ্ৰাহ্য মুদ্ৰা বা সংৰক্ষিত সম্পদৰ (Reserve Assets) যোগান ধৰিব লাগিব। যদি তাৰল্য কম হয়, তেন্তে বিশ্ব বাণিজ্য স্থৱিৰ হৈ পৰিব আৰু যদি ই অত্যধিক হয়, তেন্তে গোলকীয় মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সৃষ্টি হ’ব। সেয়েহে, বাণিজ্যৰ বিকাশৰ সৈতে সংগতি ৰাখি তাৰল্যৰ সঠিক ভাৰসাম্য ৰখাটো ইয়াৰ এক অন্যতম ধৰ্ম।
২. লেনদেনৰ সমতাৰ সমন্বয় সাধন (Adjustment Facility): যেতিয়া কোনো সদস্য দেশৰ বৈদেশিক লেনদেনৰ সমতাত (Balance of Payments) দীৰ্ঘকালীন ঘাটি বা উদ্বৃত্তৰ সৃষ্টি হয়, তেতিয়া তাক সহজতে আৰু কম খৰচতে সংশোধন বা সমন্বয় কৰাৰ এক নমনীয় ব্যৱস্থা এই গাঁথনিটোৰ ভিতৰত থাকিব লাগে। ঘৰুৱা অৰ্থনীতিক ধ্বংস নকৰাকৈ যাতে দেশখনে এই অৱস্থাৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাব পাৰে, তাৰ বাবে নীতিগত নিৰ্দেশনা বা জৰুৰীকালীন ঋণৰ সুবিধা থকাটো জৰুৰী।
৩. বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু সুস্থিৰতা (Confidence and Stability): ব্যৱস্থাটোৰ কেন্দ্ৰীয় সংৰক্ষিত সম্পদ বা মূল মুদ্ৰাটোৰ সুস্থিৰতাৰ ওপৰত সমগ্ৰ বিশ্বৰে আস্থা থাকিব লাগিব। যদি বিশ্বৰ দেশসমূহে অনুভৱ কৰে যে কেন্দ্ৰীয় মুদ্ৰাটোৰ মূল্য হঠাত্ ব্যাপকভাৱে হ্ৰাস পাব পাৰে, তেন্তে সমগ্ৰ ব্যৱস্থাটোৰ ওপৰতে বিশ্বাসযোগ্যতা হেৰাই যাব, যিটো ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থাৰ শেষৰ কালছোৱাত ডলাৰৰ ক্ষেত্ৰত ঘটিছিল।
প্ৰশ্ন ২: অতীতৰ পৰা বৰ্তমানলৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ ক্ৰমবিকাশৰ (Evolution) এক চমু খতিয়ান দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থা কোনো স্থিৰ ধাৰণা নহয়, বৰঞ্চ ই সময় আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজনৰ তাগিদাত কেইবাটাও ঐতিহাসিক পৰ্যায়ৰ মাজেৰে বিৱৰ্তিত হৈ বৰ্তমানৰ ৰূপ পাইছেহি। ইয়াৰ ক্ৰমবিকাশক প্ৰধানকৈ চাৰিটা ঐতিহাসিক অধ্যায়ত ভগাব পাৰি:
১. ধ্ৰুপদী স্বৰ্ণমান যুগ (Classical Gold Standard: ১৮৭০-১৯১৪): এইটো আছিল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম আনুষ্ঠানিক পৰ্যায়। এই সময়ছোৱাত বিশ্বৰ বেছিভাগ প্ৰধান অৰ্থনীতিৰ (বিশেষকৈ যুক্তৰাজ্য বা ব্ৰিটেইনৰ নেতৃত্বত) নিজা কাগজী মুদ্ৰাৰ মূল্য এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ সোণৰ ওজনৰ সৈতে আইনীভাৱে বান্ধি দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত বিনিময় হাৰ সম্পূৰ্ণ স্থিৰ আছিল আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য অতি শান্তিপূৰ্ণভাৱে চলিছিল। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ সূত্ৰপাতৰ লগে লগে এই ব্যৱস্থাৰ অন্ত পৰে।
২. যুদ্ধৰ মধ্যৱৰ্তীকালীন বিশৃংখলতা (Interwar Period: ১৯১৮-১৯৩৯): প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ মধ্যৱৰ্তী সময়ছোৱাত বিশ্ব অৰ্থনীতিত চৰম অস্থিৰতাই দেখা দিছিল। দেশসমূহে পুনৰ স্বৰ্ণমানলৈ ঘূৰি যাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও ১৯৩০ চনৰ ঐতিহাসিক ‘মহামন্দা’ (Great Depression)-ৰ ফলত অৰ্থনৈতিক জাতীয়তাবাদ আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক মুদ্ৰা অৱমূল্যায়নৰ সূচনা হয়, যাৰ ফলত এই প্ৰয়াস ব্যৰ্থ হয়।
৩. ব্ৰেটন উডছ ব্যৱস্থা (Bretton Woods System: ১৯৪৪-১৯৭১): দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ শেষৰ পিনে অৰ্থনৈতিক সুস্থিৰতা ঘূৰাই আনিবলৈ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নিউ হেম্পশায়াৰৰ ব্ৰেটন উডছত ৪৪ খন দেশৰ প্ৰতিনিধিয়ে এক নতুন গাঁথনি তৈয়াৰ কৰে। ইয়াত আমেৰিকান ডলাৰক সোণৰ সৈতে (১ আউন্স সোণ = ৩৫ ডলাৰ) আৰু বাকী বিশ্বৰ মুদ্ৰাসমূহক ডলাৰৰ সৈতে এক স্থিৰ বিনিময় হাৰত সংযোজিত কৰা হয়। এই যুগতে আই.এম.এফ. আৰু বিশ্ব বেংকৰ জন্ম হৈছিল। ১৯৭১ চনত আমেৰিকাৰ আভ্যন্তৰীণ ঘাটি আৰু ডলাৰৰ নাটনিৰ বাবে ইয়াৰ পতন ঘটে।
৪. উত্তৰ-ব্ৰেটন উডছ বা বৰ্তমানৰ মিশ্ৰিত ব্যৱস্থা (১৯৭৩-বৰ্তমান): ব্ৰেটন উডছৰ পতনৰ পিছত বিশ্বই এক আনুষ্ঠানিক স্থিৰ বিনিময় ব্যৱস্থা ত্যাগ কৰে। বৰ্তমান সময়ত বজাৰৰ চাহিদা আৰু যোগানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা ‘ভাসমান বিনিময় হাৰ’ (Floating Exchange Rate) প্ৰথাই সৰ্বত্ৰ প্ৰাধান্য লাভ কৰিছে, য’ত কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহে কেৱল চৰম সংকটৰ সময়তহে হস্তক্ষেপ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: বিত্তীয় গোলকীকৰণ (Financial Globalization) বুলিলে কি বুজায়? ইয়াৰ চালিকা শক্তিসমূহ আৰু বিশ্ব অৰ্থনীতিত ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বিত্তীয় গোলকীকৰণ হৈছে এনে এক অৰ্থনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে পৃথিৱীৰ বিভিন্ন দেশৰ ঘৰুৱা বিত্তীয় বজাৰ, বেংকিং ব্যৱস্থা আৰু শ্বেয়াৰ বজাৰসমূহ সীমাৰ প্ৰাচীৰ ভেদ কৰি এখন একক গোলকীয় বিত্তীয় বজাৰৰ সৈতে একত্ৰিত হৈ পৰে। সৰল অৰ্থত, ই হৈছে দেশসমূহৰ মাজত মূলধন, বিনিয়োগ আৰু বিত্তীয় সেৱাৰ বাধাহীন আৰু দ্ৰুত আদান-প্রদান।
বিত্তীয় গোলকীকৰণৰ প্ৰধান চালিকা শক্তিসমূহ:
নিয়ন্ত্ৰণ শিথিলকৰণ (Deregulation): ১৯৮০ আৰু ১৯৯০-ৰ দশকত বিশ্বৰ বহু দেশে (ভাৰতকে ধৰি) তেওঁলোকৰ পুজি বজাৰৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী কড়াকড়ি আৰু বিদেশী বিনিয়োগৰ ওপৰত থকা আইনী বাধা-নিষেধসমূহ আঁতৰাই পেলায়।
প্ৰযুক্তিগত বিপ্লৱ (Technological Advancement): কম্পিউটাৰ, ইণ্টাৰনেট আৰু ডিজিটেল পেমেণ্ট ব্যৱস্থাৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশে বিশ্বৰ একোণৰ পৰা আন একোণলৈ চকুৰ পচাৰতে কোটি কোটি টকা স্থানান্তৰ কৰাটো সম্ভৱ কৰি তুলিলে।
বিশ্ব অৰ্থনীতিত ইয়াৰ গুৰুত্ব বা ইতিবাচক প্ৰভাৱ:
১. মূলধনৰ দক্ষ বিতৰণ: যিবোৰ উন্নত দেশত সঞ্চয় বেছি কিন্তু বিনিয়োগৰ সুযোগ কম, সেই দেশসমূহৰ পৰা মূলধন সহজে ভাৰত বা পূব এছিয়াৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশসমূহলৈ বৈ আহে, য’ত সম্পদৰ নাটনি আছে কিন্তু বিকাশৰ সম্ভাৱনা প্ৰচুৰ।
2. আশংকা বা বিপদাশংকাৰ বিভাজন (Risk Diversification): বিনিয়োগকাৰীসকলে কেৱল এখন দেশৰ বজাৰতে আবদ্ধ নাথাকি বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ শ্বেয়াৰ বা বণ্ডত ধন খটুৱাব পাৰে। ইয়াৰ ফলত কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট দেশত অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থা আহিলেও তেওঁলোকৰ সামগ্ৰিক ক্ষতিৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায়।
৩. আৰ্থিক অন্তৰ্ভুক্তিকৰণ আৰু প্ৰতিযোগিতা: বিদেশী বেংক আৰু বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ আগমনৰ ফলত ঘৰুৱা বেংকিং খণ্ড অধিক আধুনিক, গ্ৰাহক-অনুকূল আৰু দক্ষ হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৪: ১৯৩০ দশকৰ ঐতিহাসিক 'মহামন্দা' (Great Depression)-ৰ কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থাত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৯২৯ চনৰ শেষৰ পিনে আৰম্ভ হৈ সমগ্ৰ ১৯৩০-ৰ দশকলৈকে চলি থকা ‘মহামন্দা’ আছিল আধুনিক বিশ্ব ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ভয়াৱহ আৰু গভীৰ অৰ্থনৈতিক বিপৰ্যয়। ই কেৱল আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰতে সীমাবদ্ধ নাথাকি অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে সমগ্ৰ ইউৰোপ আৰু ঔপনিবেশিক বিশ্বলৈ বিয়পি পৰিছিল।
মহামন্দাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ:
১. আমেৰিকাৰ শ্বেয়াৰ বজাৰৰ পতন (১৯২৯): ১৯২৯ চনৰ ২৯ অক্টোবৰৰ (যাক ‘Black Tuesday’ বুলি জনা যায়) আমেৰিকাৰ ৱাল ষ্ট্ৰীট (Wall Street) শ্বেয়াৰ বজাৰ হঠাত্ সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি পৰে। ইয়াৰ ফলত লাখ লাখ বিনিয়োগকাৰী সৰ্বস্বান্ত হয় আৰু ক্ৰয় ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।
২. বেংকিং ব্যৱস্থাৰ বিপৰ্যয়: শ্বেয়াৰ বজাৰৰ পতনৰ পিছত আতংকিত গ্ৰাহকসকলে বেংকৰ পৰা নিজৰ জমা ধন উঠাবলৈ লানি পাতি থিয় দিয়ে। ফলত আমেৰিকা আৰু ইউৰোপৰ হাজাৰ হাজাৰ বেংক দেউলীয়া হৈ পৰে, যাৰ বাবে বজাৰত ঋণৰ যোগান সম্পূৰ্ণ বন্ধ হৈ যায়।
৩. ভুল মুদ্ৰা নীতি: আমেৰিকাৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক ‘ফেডাৰেল ৰিজাৰ্ভ’ (Federal Reserve)-এ সংকটৰ সময়ত বজাৰত ধনৰ যোগান বৃদ্ধি কৰাৰ পৰিৱৰ্তে সূদৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰিছিল, যিয়ে মন্দাৱস্থাক অধিক তীব্ৰতৰ কৰি তুলিছিল।
৪. সংৰক্ষণবাদ বা বাণিজ্য যুদ্ধ: ১৯৩০ চনত আমেৰিকাই বিদেশী সামগ্ৰীৰ ওপৰত অত্যধিক কৰ আৰোপ কৰিবলৈ ‘Smoot-Hawley Tariff Act’ পাছ কৰে। প্ৰত্যুত্তৰত আন দেশসমূহেও একে নীতি গ্ৰহণ কৰাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য ধ্বংস হৈ পৰে।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থাত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:
ইয়াৰ ফলত তদানীন্তন গোলকীয় ‘স্বৰ্ণমান প্ৰথা’ সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি পৰে, কাৰণ ব্ৰিটেইন (১৯৩১) আৰু আমেৰিকাই (১৯৩৩) নিজৰ মুদ্ৰাক সোণৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
বিশ্বজুৰি উদ্যোগিক উৎপাদন আৰু কৃষি সামগ্ৰীৰ মূল্য হ্ৰাস পায়, কোটি কোটি মানুহ নিবনুৱা হয় আৰু বিশ্ব বাণিজ্যৰ পৰিমাণ প্ৰায় ৬০% কমি যায়। ইয়েই পৰৱৰ্তী সময়ত দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰো এক পৰোক্ষ কাৰণ হৈ পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ১৯৯৭ চনৰ পূব এছিয়াৰ বিত্তীয় সংকট (East Asian Financial Crisis) আৰু ২০০৮ চনৰ গোলকীয় বিত্তীয় সংকটৰ (Global Financial Crisis) মাজৰ এক তুলনাত্মক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: ১৯৯৭ চনৰ পূব এছিয়াৰ সংকট আৰু ২০০৮ চনৰ বিশ্ব বিত্তীয় সংকট—এই দুয়োটা ঘটনাই বিত্তীয় গোলকীকৰণৰ অন্ধকাৰ দিশটো আৰু গোলকীয় বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ দুৰ্বলতা উদঙাই দেখুৱাইছিল। এই দুই সংকটৰ মাজত থকা কাৰণ আৰু প্ৰকৃতিগত পাৰ্থক্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
| তুলনাত্মক দিশ | ১৯৯৭ চনৰ পূব এছিয়াৰ সংকট | ২০০৮ চনৰ বিশ্ব বিত্তীয় সংকট |
| উত্সস্থল বা কেন্দ্ৰবিন্দু | এই সংকটৰ সূত্ৰপাত হৈছিল উন্নয়নশীল এছিয়ান বাঘ (Asian Tigers) হিচাপে পৰিচিত থাইলণ্ড, ইণ্ডোনেছিয়া আৰু দক্ষিণ কোৰিয়াৰ দৰে দেশত। | এই সংকটৰ উত্পত্তি হৈছিল বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ মূল কেন্দ্ৰবিন্দু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA) আৰু ইউৰোপৰ উন্নত দেশসমূহত। |
| মূল কাৰণ | ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল অতিমাত্ৰা হ্ৰস্বম্যাদী বৈদেশিক ঋণ গ্ৰহণ, দুৰ্বল ঘৰুৱা বেংকিং তদাৰকী আৰু ডলাৰৰ সৈতে নিজৰ মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰ স্থিৰ (Pegged) কৰি ৰখাৰ ভুল নীতি। | ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল আমেৰিকাৰ গৃহ ঋণ বজাৰত হোৱা ‘চাবপ্ৰাইম মৰ্টগেজ সংকট’, য’ত ঋণ পৰিশোধৰ ক্ষমতা নথকা লোককো জধেমধে গৃহ ঋণ দিয়া হৈছিল আৰু তাক জটিল বিত্তীয় সামগ্ৰীলৈ (Derivatives) ৰূপান্তৰ কৰা হৈছিল। |
| সংকটৰ প্ৰকৃতি | ই আছিল মূলতঃ এটা ‘বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংকট’ (Currency Crisis), য’ত থাইলেণ্ডৰ মুদ্ৰা ‘বাট’ (Baht)-ৰ পতনৰ পিছত বিদেশী বিনিয়োগকাৰীসকলে হঠাত্ মূলধন প্ৰত্যাহাৰ কৰিছিল। | ই আছিল এটা গভীৰ ‘তাৰল্য আৰু বেংকিং সংকট’ (Credit Crunch), য’ত আমেৰিকাৰ লেহমেন ব্ৰদাৰ্ছ (Lehman Brothers)-ৰ দৰে বিশাল বিনিয়োগকাৰী বেংক দেউলীয়া হৈ পৰিছিল। |
| গোলকীয় প্ৰভাৱ | ইয়াৰ প্ৰভাৱ মূলতঃ আঞ্চলিক আছিল। এছিয়াৰ উদীয়মান বজাৰসমূহ ধূলিস্যাত হৈছিল যদিও উন্নত পশ্চিমীয়া দেশসমূহত ইয়াৰ প্ৰভাৱ তীব্ৰ নাছিল। | ই আছিল ১৯৩০ চনৰ মহামন্দাৰ পিছৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ ‘গোলকীয় মন্দাৱস্থা’, যিয়ে সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ সৰ্বমুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (Global GDP) হ্ৰাস কৰিছিল আৰু উন্নত-উন্নয়নশীল সকলো দেশকে চুই গৈছিল। |
| উদ্ধাৰৰ উপায় | ক্ষতিগ্ৰস্ত এছিয়ান দেশসমূহে ‘আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা পুজি’ (IMF)-ৰ পৰা কঠোৰ চৰ্তসাপেক্ষ জৰুৰীকালীন সাহায্য ল’বলগীয়া হৈছিল। | উন্নত দেশসমূহৰ চৰকাৰে নিজে বৃহৎ পৰিমাণৰ ৰাজহুৱা ধনেৰে বেংকসমূহক দেউলীয়া হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ‘বেইলআউট’ (Bailout) পেকেজ আৰু নমনীয় মুদ্ৰা নীতি ঘোষণা কৰিছিল। |
VERY SHORT ANSWER QUESTIONS (1 MARK)
1. What is the International Monetary System (IMS)?
Answer: The International Monetary System is the set of rules, institutions, and agreements that regulate international payments, exchange rates, and financial relations among countries.
2. What is an exchange rate?
Answer: An exchange rate is the price of one country's currency in terms of another country's currency.
3. What is the main objective of the International Monetary System?
Answer: Its main objective is to facilitate smooth international trade, investment, and payments while maintaining exchange rate stability.
4. Name one institution associated with the International Monetary System.
Answer: The International Monetary Fund (IMF) is the most important institution associated with the International Monetary System.
5. What is meant by exchange rate stability?
Answer: Exchange rate stability means avoiding excessive fluctuations in the value of currencies.
6. What is the Gold Standard?
Answer: The Gold Standard was a monetary system in which currencies were directly linked to gold.
7. What was the Bretton Woods System?
Answer: The Bretton Woods System was an international monetary arrangement established in 1944 with fixed exchange rates linked to the US dollar.
8. What is a floating exchange rate?
Answer: A floating exchange rate is determined by market demand and supply without direct government control.
9. What is financial globalization?
Answer: Financial globalization is the increasing integration of financial markets and capital flows across countries.
10. What is foreign direct investment (FDI)?
Answer: FDI is an investment made by a company or individual in business activities located in another country.
11. What is capital mobility?
Answer: Capital mobility refers to the free movement of financial capital across national borders.
12. What is a financial crisis?
Answer: A financial crisis is a situation in which financial institutions or markets experience severe disruption.
13. Name one major global financial crisis.
Answer: The Global Financial Crisis of 2008 is one of the most important financial crises in history.
14. What is the role of the IMF during financial crises?
Answer: The IMF provides financial assistance and policy advice to countries facing balance of payments problems.
15. Why is international monetary cooperation important?
Answer: It promotes stable exchange rates, economic growth, and smooth international trade.
PART B – SHORT ANSWER QUESTIONS (2 MARKS)
1. Define the International Monetary System.
Answer: The International Monetary System is the global framework that governs exchange rates, international payments, and financial cooperation among countries. It ensures smooth international trade and maintains stability in the global financial system.
2. State any two objectives of the International Monetary System.
Answer: The International Monetary System aims to promote exchange rate stability and facilitate international trade. It also encourages balanced economic growth and smooth international payments among nations.
3. Mention any two characteristics of a good International Monetary System.
Answer: A good International Monetary System should maintain stable exchange rates and provide adequate international liquidity. It should also encourage international cooperation and ensure confidence in the global financial system.
4. Explain the importance of exchange rate stability.
Answer: Exchange rate stability reduces uncertainty in international trade and investment. It helps businesses plan transactions efficiently and encourages economic growth by minimizing currency-related risks.
5. Write a short note on the Gold Standard.
Answer: The Gold Standard was an international monetary system where the value of currencies was fixed in terms of gold. It promoted exchange rate stability but limited governments' flexibility in monetary policy.
6. Explain the Bretton Woods System.
Answer: The Bretton Woods System was established in 1944 to create a stable international monetary framework. Countries fixed their currencies to the US dollar, while the dollar was convertible into gold.
7. What is the present International Monetary System?
Answer: Today, most countries follow a floating exchange rate system where currency values are determined by market forces. Central banks may intervene occasionally to reduce excessive fluctuations.
8. Define financial globalization. Mention one advantage.
Answer: Financial globalization refers to the increasing integration of financial markets across countries. One major advantage is easier access to foreign investment, which supports economic growth and development.
9. Mention two advantages of financial globalization.
Answer: Financial globalization increases the availability of investment funds and promotes technology transfer. It also improves financial efficiency and supports international business expansion.
10. Mention two disadvantages of financial globalization.
Answer: Financial globalization can increase the risk of financial crises spreading across countries. It may also lead to sudden capital outflows, creating economic instability.
11. What is capital mobility? Why is it important?
Answer: Capital mobility means the free movement of funds between countries. It helps investors earn better returns and allows developing countries to receive foreign investment for economic development.
12. What is a financial crisis?
Answer: A financial crisis occurs when financial institutions or markets experience severe instability, leading to loss of confidence, falling asset prices, and economic slowdown. Governments and central banks often intervene to restore stability.
13. Write a short note on the Global Financial Crisis of 2008.
Answer: The Global Financial Crisis of 2008 began in the United States due to the collapse of the housing market and banking sector. It spread worldwide, causing recession, unemployment, and financial instability.
14. Explain the role of the IMF in the International Monetary System.
Answer: The International Monetary Fund promotes international monetary cooperation, provides financial assistance to countries facing balance of payments problems, and advises governments on economic policies to maintain global financial stability.
15. Why is the International Monetary System important for international trade?
Answer: The International Monetary System provides stable exchange rates and efficient payment mechanisms, reducing uncertainty in international trade. It builds confidence among trading partners and supports the smooth flow of goods, services, and capital across countries.
5 Important Long Answer Questions (5 Marks):
Q1. Define the International Monetary System (IMS). Explain its objectives and importance. (5 Marks)
Answer: The International Monetary System (IMS) is the global framework of rules, institutions, agreements, and practices that governs international payments, exchange rates, and financial transactions between countries. It facilitates smooth international trade and investment by ensuring monetary cooperation among nations. The International Monetary Fund (IMF) plays a central role in maintaining this system.
Objectives:
- To promote stable exchange rates.
- To facilitate international trade and investment.
- To ensure smooth international payments.
- To provide adequate international liquidity.
- To encourage international monetary cooperation.
Importance:
- Reduces uncertainty in international trade.
- Promotes economic growth and employment.
- Encourages foreign investment.
- Helps maintain balance of payments stability.
- Supports financial stability during global economic crises.
Thus, the International Monetary System is essential for the efficient functioning of the global economy by promoting confidence, stability, and cooperation among countries.
Q2. What are the characteristics of a good International Monetary System? Explain. (5 Marks)
Answer: A good International Monetary System should ensure stability, efficiency, and confidence in international economic relations. The main characteristics are:
- Exchange Rate Stability: Exchange rates should not fluctuate excessively.
- Adequate International Liquidity: Countries should have sufficient reserves to meet international payment obligations.
- Free Convertibility: Currencies should be easily exchanged for international transactions.
- Balance of Payments Adjustment: The system should help countries correct payment imbalances smoothly.
- International Cooperation: Countries should cooperate through institutions like the IMF.
- Confidence and Credibility: The system should build trust among nations and investors.
- Flexibility: It should adapt to changes in the global economy without causing instability.
A good monetary system promotes international trade, investment, economic growth, and financial stability while minimizing the risk of currency and financial crises.
Q3. Explain the evolution of the International Monetary System from the Gold Standard to the present system. (5 Marks)
Answer: The International Monetary System has evolved through several important stages.
Gold Standard (1870–1914): Currencies were directly linked to gold, ensuring stable exchange rates but limiting monetary policy flexibility.
Interwar Period (1919–1944): The Gold Standard collapsed due to World War I, leading to exchange rate instability and economic problems.
Bretton Woods System (1944–1971): Countries agreed to fix exchange rates against the US dollar, which was convertible into gold. The IMF and World Bank were established during this period.
Present System (Since 1973): Most countries follow a floating exchange rate system where currency values are determined by market demand and supply. Central banks intervene only when necessary.
This evolution reflects the changing needs of the global economy and aims to balance exchange rate stability with monetary policy flexibility.
Q4. What is Financial Globalization? Discuss its advantages and disadvantages. (5 Marks)
Answer: Financial globalization refers to the increasing integration of financial markets and the free movement of capital across countries. It enables investors, banks, and businesses to operate internationally.
Advantages:
- Increases foreign investment (FDI and portfolio investment).
- Promotes economic growth and industrial development.
- Facilitates technology transfer and innovation.
- Improves efficiency of financial markets.
- Expands access to international capital.
Disadvantages:
- Increases vulnerability to global financial crises.
- Sudden capital outflows may create economic instability.
- Can widen income inequality.
- Developing countries may become dependent on foreign capital.
- Financial shocks spread quickly across countries.
Therefore, financial globalization offers significant opportunities for growth but also requires strong financial regulation to reduce risks.
Q5. Discuss the major historical financial crises and explain their impact on the world economy. (5 Marks)
Answer: A financial crisis is a situation where financial institutions and markets experience severe instability, causing economic disruption.
Major historical financial crises include:
- The Great Depression (1929): Triggered by the US stock market crash, leading to massive unemployment and global economic decline.
- Asian Financial Crisis (1997): Began in Thailand and spread across East Asia due to currency depreciation and capital flight.
- Global Financial Crisis (2008): Originated in the US housing market because of subprime mortgage failures and spread worldwide, causing recession and banking failures.
Impact:
- Decline in economic growth.
- Increase in unemployment.
- Fall in international trade and investment.
- Banking and financial instability.
- Government intervention through stimulus packages and financial reforms.
These crises highlight the importance of international monetary cooperation, effective financial regulation, and the role of institutions like the IMF in maintaining global financial stability.