পাঠ্যক্ৰমৰ চমু সাৰাংশ (Summary):

​অৰ্থনৈতিক সংহতি (Economic Integration) হ'ল এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য'ত একাধিক ৰাষ্ট্ৰই বাণিজ্যিক বাধা-নিষেধ দূৰ কৰি পাৰস্পৰিক অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ কেইবাটাও স্তৰ আছে, যেনে— মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল, শুল্ক সংঘ, উমৈহতীয়া বজাৰ আৰু পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সংঘ। জেকব ভায়নাৰৰ তত্ত্ব অনুসৰি, শুল্ক সংঘই বাণিজ্য সৃষ্টি (Trade Creation) কৰি কল্যাণ সাধন কৰিব পাৰে, অথবা বাণিজ্য অপসাৰণ (Trade Diversion) কৰি সম্পদৰ অপচয় কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰি, এনে সংহতিৰ ফলত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে কিছু পৰিমাণে নিজৰ নীতিগত সাৰ্বভৌমত্ব হেৰুৱাবলগীয়া হোৱা আৰু আঞ্চলিক বৈষম্যৰ দৰে প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ'ব পাৰে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক সংহতি (Economic Integration) বুলিলে কি বুজি পোৱা যায়?

উত্তৰ: বিভিন্ন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰই যেতিয়া নিজৰ মাজৰ বাণিজ্য সম্পৰ্ক দৃঢ় কৰিবলৈ আৰু ব্যৱসায়িক বাধা-নিষেধসমূহ দূৰ কৰিবলৈ এক উমৈহতীয়া নীতিগত চুক্তি বা মঞ্চত উপনীত হয়, তাকে অৰ্থনৈতিক সংহতি বোলে।

প্ৰশ্ন ২: মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল (Free Trade Area) ৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চলত অন্তৰ্ভুক্ত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত আমদানি-ৰপ্তানিৰ ওপৰত কোনো ধৰণৰ শুল্ক বা বাধা নাথাকে, কিন্তু অনা-সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিখন দেশে নিজাকৈ স্বতন্ত্ৰ শুল্ক নীতি বৰ্তাই ৰাখে।

প্ৰশ্ন ৩: শুল্ক সংঘ (Customs Union) আৰু মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চলৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰ: মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চলত অনা-সদস্য দেশৰ প্ৰতি একোটা উমৈহতীয়া শুল্ক নীতি নাথাকে, কিন্তু শুল্ক সংঘৰ ক্ষেত্ৰত সকলো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই বহিৰাগত বা অনা-সদস্য দেশসমূহৰ বিৰুদ্ধে এক একেধৰণৰ উমৈহতীয়া বাহ্যিক শুল্ক (Common External Tariff) আৰোপ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ আটাইতকৈ উচ্চ বা পূৰ্ণাংগ পৰ্যায়টো কি?

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্যায়টো হৈছে পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক সংহতি (Total Economic Integration), য’ত সদস্য দেশসমূহৰ মাজত একক মুদ্ৰা, একত্ৰিত বিত্তীয় নীতি আৰু এটা উমৈহতীয়া কেন্দ্ৰীয় প্ৰাধিকৰণ থাকে।

প্ৰশ্ন ৫: বাণিজ্য সৃষ্টি (Trade Creation) ধাৰণাটো পোনপ্ৰথমে কোনে আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰ: বিখ্যাত অৰ্থনীতিবিদ জেকব ভায়নাৰে (Jacob Viner) ১৯৫০ চনত তেওঁৰ গৱেষণাত শুল্ক সংঘৰ প্ৰসংগত 'বাণিজ্য সৃষ্টি'ৰ ধাৰণাটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৬: বাণিজ্য অপসাৰণ বা ডাইভাৰচন (Trade Diversion) মানে কি?

উত্তৰ: শুল্ক সংঘ গঠনৰ ফলত যেতিয়া কোনো সদস্য দেশে সংঘৰ বাহিৰৰ এটা কম খৰচী (দক্ষ) উৎপাদনকাৰী উৎসৰ পৰা সামগ্ৰী অনাটো বন্ধ কৰি সংঘৰ ভিতৰৰে কোনো অধিক খৰচী (অদক্ষ) উৎসৰ পৰা আমদানি কৰিবলৈ বাধ্য হয়, তাক বাণিজ্য অপসাৰণ বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণ (Partial Equilibrium Analysis) ত কি ধাৰণা কৰা হয়?

উত্তৰ: এই বিশ্লেষণত ধৰি লোৱা হয় যে এক নিৰ্দিষ্ট বজাৰ বা উদ্যোগত ঘটা পৰিৱৰ্তনে অৰ্থনীতিৰ অন্যান্য খণ্ড বা বজাৰসমূহৰ ওপৰত কোনো উল্লেখনীয় প্ৰভাৱ নেপেলায় (অৰ্থাৎ অন্য সকলো অৱস্থা অপৰিৱৰ্তিত থাকে)।

প্ৰশ্ন ৮: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ এটা প্ৰধান ব্যয় (Cost) উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: সংহতিৰ ফলত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে নিজৰ স্বতন্ত্ৰ অৰ্থনৈতিক আৰু মুদ্ৰা নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ জাতীয় সাৰ্বভৌমত্ব আংশিক বা পূৰ্ণভাৱে হেৰুৱাবলগীয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৯: শুল্ক সংঘৰ তত্ত্বত ‘উপভোক্তাৰ ৰাহি’ (Consumer Surplus) ৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: শুল্ক প্ৰত্যাহাৰৰ ফলত যেতিয়া ঘৰুৱা বজাৰত সামগ্ৰীৰ মূল্য হ্ৰাস পায়, তেতিয়া উপভোক্তাৰ ক্ৰয় ক্ষমতা বৃদ্ধি পায় আৰু ই উপভোক্তাৰ ৰাহি ধনাত্মকভাৱে বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: উমৈহতীয়া বজাৰ (Common Market) ত শ্ৰম আৰু মূলধনৰ গতিশীলতা কেনেকুৱা হয়?

উত্তৰ: উমৈহতীয়া বজাৰৰ অন্তৰ্গত সদস্য দেশসমূহৰ মাজত শ্ৰম, মূলধন আৰু উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ কোনো ভৌগোলিক বা আইনী বাধা অবিহনে সম্পূৰ্ণ মুক্তভাৱে চলাচল কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১১: সংহতিৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ‘প্ৰশাসনিক ব্যয়’ কি?

উত্তৰ: বিভিন্ন দেশৰ নিয়ম-নীতি, পৰিসংখ্যা আৰু আইনী ব্যৱস্থাসমূহক একেটা সঁ‌চত ঢালিবলৈ তথা সংহতি পৰিচালনা কৰিবলৈ যি বৃহৎ পৰিমাণৰ অফিচিয়েল খৰচ হয়, তাকেই প্ৰশাসনিক ব্যয় বোলে।

প্ৰশ্ন Abraham: জেকব ভায়নাৰৰ মতে শুল্ক সংঘই সদায় কল্যাণ সাধন কৰে বুলি ক’ব পাৰিবনে?

উত্তৰ: নোৱাৰি; ভায়নাৰৰ মতে শুল্ক সংঘ গঠনৰ ফলত বাণিজ্য সৃষ্টি (ভাল প্ৰভাৱ) নে বাণিজ্য অপসাৰণ (বেয়া প্ৰভাৱ) কোনটো বেছিকৈ হৈছে, তাৰ ওপৰতহে সমাজৰ সামগ্ৰিক কল্যাণ নিৰ্ভৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: আংশিক ভাৰসাম্য আৰ্হিত শুল্ক জাপি দিলে ঘৰুৱা উৎপাদনৰ কি পৰিৱৰ্তন হয়?

উত্তৰ: বিদেশী সামগ্ৰীৰ ওপৰত শুল্ক আৰোপ কৰিলে ঘৰুৱা সুৰক্ষা বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত দেশৰ ভিতৰত থকা অদক্ষ উৎপাদকসকলেও উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাৰ সুযোগ পায়।

প্ৰশ্ন ১৪: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ একত্ৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াত ‘মেট্ৰিক চৰ্ত’ বা নীতিগত মিল কিয় প্ৰয়োজন?

উত্তৰ: অংশগ্ৰহণকাৰী দেশসমূহৰ মুদ্ৰাস্ফীতি, ৰাজকোষীয় ঘাটি আৰু সুতৰ হাৰৰ মাজত সমতা ৰাখিবলৈ এই নীতিগত মিলৰ প্ৰয়োজন হয়, যাতে অৰ্থনৈতিক ভাৰসাম্য বিঘ্নিত নহয়।

প্ৰশ্ন ১৫: শুল্ক সংঘই বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ সুবিধা (Economies of Scale) কেনেকৈ প্ৰদান কৰে?

উত্তৰ: সংঘ গঠনৰ ফলত বজাৰৰ পৰিসৰ বহুখিনি ডাঙৰ হৈ পৰে, যাৰ ফলত উৎপাদনকাৰী প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কম খৰচত বৃহৎ পৰিমাণৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ মূল লক্ষ্য বা উদ্দেশ্য দুটা বাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য দুটা হৈছে:

(ক) সদস্য দেশসমূহৰ মাজত থকা সকলো ধৰণৰ শুল্ক আৰু বাণিজ্য সম্পৰ্কীয় প্ৰাচীৰসমূহ আঁতৰাই ব্যৱসায় সহজ কৰি তোলা।

(খ) সম্পদৰ সঠিক বিতৰণ আৰু উমৈহতীয়া বজাৰ সৃষ্টিৰ জৰিয়তে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক বিকাশ খৰতকীয়া কৰা।

প্ৰশ্ন ২: বাণিজ্য সৃষ্টি (Trade Creation) কেনেকৈ সংঘটিত হয়?

উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশে শুল্ক সংঘত যোগ দিয়ে, তেতিয়া আন সদস্য দেশৰ পৰা অহা সামগ্ৰীৰ ওপৰত থকা কৰ প্ৰত্যাহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ঘৰুৱা বজাৰৰ থকা ব্যয়বহুল উৎপাদনৰ ঠাই আন সদস্য দেশৰ কম খৰচী আৰু দক্ষ উৎপাদনে লয়, যাৰ ফলত বাণিজ্যৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ৩: আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণৰ দুটা প্ৰধান সীমাবদ্ধতা কি কি?

উত্তৰ: সীমাবদ্ধতা দুটা হ’ল:

(ক) ই কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট উদ্যোগৰ ওপৰত শুল্কৰ প্ৰভাৱ অধ্যয়ন কৰে আৰু অৰ্থনীতিৰ বাকী অংশত ইয়াৰ যি প্ৰতিক্ৰিয়া (Feedback effect) হয়, তাক সম্পূৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰে।

(খ) এই বিশ্লেষণত ধৰি লোৱা কেইবাটাও চৰ্ত ( যেনে— আন বজাৰৰ অপৰিৱৰ্তনীয়তা) বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত সদায় প্ৰযোজ্য নহয়।

প্ৰশ্ন ৪: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ ফলত দেশসমূহে কেনেকৈ ‘নীতিগত স্বাধীনতা’ (Policy Autonomy) হেৰুৱাব লগা হয়?

উত্তৰ: সংহতি গভীৰ হ’লে (যেনে— অৰ্থনৈতিক সংঘ গঠন কৰিলে) সদস্য দেশসমূহে নিজাববীয়াকৈ সুতৰ হাৰ, মুদ্ৰা অবমূল্যায়ন বা স্বতন্ত্ৰ কৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে। তেওঁলোকে কেন্দ্ৰীয় প্ৰাধিকৰণ বা সংহতিৰ উমৈহতীয়া নিয়ম মানি চলিবলৈ বাধ্য হয়।

প্ৰশ্ন ৫: শুল্ক সংঘই উপভোক্তাৰ কল্যাণ কেনেকৈ সাধন কৰে?

উত্তৰ: শুল্ক সংঘ গঠনৰ ফলত সদস্য দেশসমূহৰ পৰা অহা সামগ্ৰীৰ ওপৰত কৰ সংগ্ৰহ বন্ধ হৈ পৰে। ফলস্বৰূপে বজাৰত বস্তুর দাম হ্ৰাস পায়। উপভোক্তাই কম মূল্যতে উন্নতমানৰ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিব পৰা হয়, যিয়ে তেওঁলোকৰ জীৱন ধাৰণৰ মান উন্নত কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: বাণিজ্য অপসাৰণ (Trade Diversion) ই এখন দেশৰ কল্যাণ কেনেকৈ হ্ৰাস কৰে?

উত্তৰ: ইয়াৰ ফলত দেশখনে সংহতিৰ বাহিৰত থকা পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ কম খৰচী উৎপাদকজনৰ পৰা সামগ্ৰী কিনাটো বন্ধ কৰিবলগীয়া হয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে সংঘৰ ভিতৰৰে কোনো এক অধিক খৰচী উৎসৰ পৰা বস্তু আমদানি কৰিব লগা হোৱাত সম্পদৰ অপব্যয় হয় আৰু চৰকাৰেও শুল্কৰ ৰাজহ হেৰুৱায়।

প্ৰশ্ন ৭: শুল্ক সংঘৰ ‘উৎপাদন প্ৰভাৱ’ (Production Effect) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: শুল্ক সংঘ গঠনৰ পিছত যেতিয়া সদস্য দেশসমূহৰ মাজত মুক্ত বাণিজ্য হয়, তেতিয়া ঘৰুৱা সুৰক্ষিত বজাৰৰ অদক্ষ উৎপাদকসকলৰ উৎপাদন হ্ৰাস পায় আৰু সেই স্থান আন সদস্য দেশৰ দক্ষ উৎপাদকে দখল কৰে। উৎপাদনৰ এই স্থানান্তৰক উৎপাদন প্ৰভাৱ বোলে।

প্ৰশ্ন ৮: ‘মেৰুদণ্ডী উদ্যোগ’ (Infant Industries) সমূহ অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ বাবে কিদৰে ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে?

উত্তৰ: সংহতিৰ ফলত বজাৰ মুকলি হোৱাৰ লগে লগে এখন পিছপৰা দেশৰ নতুনকৈ গঢ়ি উঠা বা কম শক্তিশালী ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহে আন শক্তিশালী সদস্য দেশৰ পুৰণি আৰু দক্ষ উদ্যোগসমূহৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত টিকি থাকিব নোৱাৰি বন্ধ হৈ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

প্ৰশ্ন ৯: আংশিক ভাৰসাম্য বিশ্লেষণত ‘শুল্কৰ ৰাজহ প্ৰভাৱ’ (Revenue Effect) কিদৰে দেখুওৱা হয়?

উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশে আমদানিৰ ওপৰত শুল্ক লগায়, তেতিয়া আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ পৰিমাণ আৰু শুল্কৰ হাৰ পূৰণ কৰি চৰকাৰে লাভ কৰা সৰ্বমুঠ উপাৰ্জনক ৰাজহ প্ৰভাৱ হিচাপে জ্যামিতিক চিত্ৰত এটা নিৰ্দিষ্ট চতুৰ্ভুজৰ জৰিয়তে দেখুওৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১০: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ ফলত আঞ্চলিক বৈষম্য (Regional Disparity) কেনেকৈ বৃদ্ধি পাব পাৰে?

উত্তৰ: মুক্ত বজাৰৰ সুবিধা লৈ সকলো নতুন মূলধন, দক্ষ শ্ৰমিক আৰু উদ্যোগ সাধাৰণতে সংহতিৰ অন্তৰ্গত ইতিমধ্যে উন্নত হৈ থকা কেন্দ্ৰ বা অঞ্চলসমূহলৈ আকৰ্ষিত হয়। ইয়াৰ ফলত তুলনামূলকভাৱে পিছপৰা সদস্য অঞ্চলসমূহ অধিক পিছপৰি যায়।

প্ৰশ্ন ১১: শুল্ক সংঘ তত্ত্বৰ প্ৰসংগত ‘ভেংগাৰ্ড প্ৰভাৱ’ বা গতিশীল লাভ (Dynamic Gains) কি?

উত্তৰ: শুল্ক সংঘই কেৱল বাণিজ্যৰ সৃষ্টিয়েই নকৰে, বৰঞ্চ ই বজাৰত তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতাৰো সৃষ্টি কৰে। এই প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ব্যৱসায়ীসকলে নতুন প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু গৱেষণা (R&D) বৃদ্ধি কৰিবলৈ বাধ্য হয়, যাক সংহতিৰ গতিশীল লাভ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১২: আংশিক ভাৰসাম্য আৰ্হিত ‘মৃতভাৰ লোকচান’ (Deadweight Loss) মানে কি?

উত্তৰ: চৰকাৰে শুল্ক আৰোপ কৰাৰ ফলত উপভোক্তা আৰু উৎপাদকৰ ৰাহিৰ যি অংশ সমাজৰ কোনো পক্ষৰ হাতলৈ নাযায় (অৰ্থাৎ যি অংশ চৰকাৰী ৰাজহ বা উৎপাদন কাৰ্যক্ষমতাৰ ভিতৰতো নোসোমায়), সেই সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক অপচয়ক মৃতভাৰ লোকচান বোলে।

প্ৰশ্ন ১৩: শুল্ক সংঘৰ তত্ত্বত ‘ভোগ প্ৰভাৱ’ (Consumption Effect) বুলিলে কি বুজি পোৱা?

উত্তৰ: শুল্ক আঁতৰাই দিয়াৰ পিছত সামগ্ৰীৰ মূল্য হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত উপভোক্তাসকলে সেই বস্তুৰ ভোগ বা ব্যৱহাৰ পূৰ্বতকৈ যি পৰিমাণে বৃদ্ধি কৰে, তাকেই ভোগ প্ৰভাৱ বোলা হয়। ই উপভোক্তাৰ সন্তুষ্টি বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ ফলত উদ্ভৱ হ’ব পৰা ‘পৰিবহণ ব্যয়ৰ সমস্যা’টো বাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: যদি সদস্য দেশসমূহ ভৌগোলিকভাৱে ইখন সিখনৰ পৰা বহু আঁতৰত অৱস্থিত হয়, তেন্তে শুল্কমুক্ত কৰাৰ পিছতো সামগ্ৰী কঢ়িওৱাৰ বৃহৎ পৰিবহণ খৰচৰ বাবে সংহতিৰ আচল সুফল লাভ কৰিব পৰা নাযায়।

প্ৰশ্ন ১৫: শুল্ক সংঘ গঠনৰ সময়ত ‘বাহ্যিক উমৈহতীয়া শুল্ক’ (Common External Tariff) নিৰ্ধাৰণ কৰাটো কিয় জটিল?

উত্তৰ: কাৰণ প্ৰতিখন সদস্য দেশৰ পূৰ্বৰ শুল্কৰ হাৰ বেলেগ বেলেগ থাকে। এখন দেশে যিটো সামগ্ৰী সুৰক্ষিত কৰিব বিচাৰে, আনখন দেশে হয়তো তাক কম শুল্কত আমদানি কৰিব বিচাৰে। গতিকে সকলোৰে সন্মতি সাপেক্ষে এটা মধ্যমীয়া উমৈহতীয়া হাৰ স্থিৰ কৰাটো এক ডাঙৰ কূটনৈতিক প্ৰত্যাহ্বান।

৫ নম্বৰীয়া গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ (Economic Integration) বিভিন্ন পৰ্যায় বা প্ৰকাৰসমূহ উপযুক্ত ক্ৰমত আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংহতি হ’ল বিভিন্ন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত ব্যৱসায়িক বাধা-নিষেধ দূৰ কৰি অৰ্থনীতিসমূহক একত্ৰিত কৰাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিবিদ বেলা বালেছাৰ আৰ্হি অনুসৰি ইয়াৰ মূল পৰ্যায়সমূহ তলত দিয়া ধৰণে বিভক্ত কৰিব পাৰি:

১/ পছন্দসূচক বাণিজ্য চুক্তি (Preferential Trade Agreement - PTA): এইটো সংহতিৰ প্ৰাথমিক পৰ্যায়। ইয়াত অংশগ্ৰহণকাৰী দেশসমূহে কেৱল বিশেষ কিছুমান সামগ্ৰীৰ ওপৰত পৰস্পৰৰ মাজত শুল্ক হ্ৰাস কৰে, কিন্তু সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰাই নিদিয়ে।

২/ মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল (Free Trade Area - FTA): এই পৰ্যায়ত সদস্য দেশসমূহে নিজৰ মাজত হোৱা বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত সকলো ধৰণৰ শুল্ক আৰু কোটা প্ৰাচীৰ সম্পূৰ্ণৰূপে বিলোপ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপ, উত্তৰ আমেৰিকাৰ দেশসমূহৰ মাজত হোৱা 'USMCA' চুক্তিৰ কথা ক’ব পাৰি। অৱশ্যে, অনা-সদস্য দেশৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিখন দেশে নিজাকৈ স্বতন্ত্ৰ শুল্ক নীতি বৰ্তাই ৰাখে।

৩/ শুল্ক সংঘ (Customs Union - CU): ইয়াত মুক্ত বাণিজ্যৰ সকলো চৰ্ত থকাৰ উপৰি এটা অতিৰিক্ত বৈশিষ্ট্য যোগ হয়। সকলো সদস্য ৰাষ্ট্ৰই সংঘৰ বাহিৰৰ বা অনা-সদস্য দেশসমূহৰ বিৰুদ্ধে এক উমৈহতীয়া বাহ্যিক শুল্ক (Common External Tariff) নীতি গ্ৰহণ কৰে।

৪/ উমৈহতীয়া বজাৰ (Common Market): এই পৰ্যায়ত কেৱল উৎপাদিত সামগ্ৰীৰে মুক্ত চলাচল নহয়, বৰঞ্চ উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ— যেনে শ্ৰম (Labour) আৰু মূলধন (Capital) ৰো সদস্য দেশসমূহৰ মাজত কোনো ভৌগোলিক বা আইনী বাধা অবিহনে সম্পূৰ্ণ মুক্ত চলাচল সম্ভৱ হৈ উঠে।

৫/ অৰ্থনৈতিক সংঘ (Economic Union): ইয়াত সদস্য দেশসমূহৰ মাজত কেৱল বজাৰখনেই এক নহয়, বৰঞ্চ তেওঁলোকৰ বিত্তীয়, ৰাজকোষীয় আৰু মুদ্ৰা নীতিসমূহৰ মাজতো একতা স্থাপন কৰা হয়। ইয়াৰ আটাইতকৈ স্পষ্ট ঐতিহাসিক আৰু বাস্তৱ উদাহৰণ হৈছে ইউৰোপীয় ইউনিয়ন (European Union), য’ত এটা উমৈহতীয়া মুদ্ৰা (ইউৰো) আৰু উমৈহতীয়া কেন্দ্ৰীয় বেংক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ২: অৰ্থনৈতিক সংহতিৰ ফলত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহে ভৰিবলগীয়া হোৱা প্ৰধান ব্যয় বা লোকচানসমূহ (Costs of Economic Integration) বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংহতিয়ে দেশসমূহলৈ কেৱল লাভেই আনি নিদিয়ে, ইয়াৰ কিছুমান গুৰুতৰ অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ব্যয়ো থাকে। এই ব্যয়সমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১/ জাতীয় সাৰ্বভৌমত্ব আৰু নীতিগত স্বাধীনতাৰ বিলোপ: সংহতিৰ পৰ্যায় যিমানেই গভীৰ হয়, সদস্য দেশসমূহে নিজাকৈ স্বতন্ত্ৰ অৰ্থনৈতিক সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা সিমানেই হেৰুৱাই পেলায়। উদাহৰণস্বৰূপ, একক মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত সোমাই পৰাৰ পিছত এখন দেশে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণ বা মুদ্ৰাৰ অবমূল্যায়ন কৰিব নোৱাৰে।

২/ বাণিজ্য অপসাৰণজনিত লোকচান (Trade Diversion Cost): সংহতিৰ বাবে বহু সময়ত সদস্য দেশসমূহে বিশ্ব বজাৰৰ আটাইতকৈ কম খৰচী বা দক্ষ অনা-সদস্য উৎপাদকজনৰ পৰা সামগ্ৰী আমদানি কৰা বন্ধ কৰিবলগীয়া হয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে সংঘৰ ভিতৰৰে কোনো এক অধিক খৰচী (অদক্ষ) উৎসৰ পৰা সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিবলগীয়া হয়, যিয়ে সমাজৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক দক্ষতা হ্ৰাস কৰে।

৩/ আঞ্চলিক বৈষম্যৰ সৃষ্টি (Polarization Effect): মুক্ত বজাৰৰ নিয়ম অনুসৰি নতুন উদ্যোগ, মূলধন আৰু দক্ষ শ্ৰমিকসমূহ সংহতিৰ অন্তৰ্গত ইতিমধ্যে উন্নত হৈ থকা কেন্দ্ৰসমূহলৈ ধাৱমান হয়। ইয়াৰ ফলত যিবোৰ অঞ্চল ভৌগোলিক বা ঔদ্যোগিকভাৱে পিছপৰা, সেইবোৰ অধিক সম্পদহীন আৰু অৱহেলিত হৈ পৰে।

৪/ ঘৰুৱা উদীয়মান উদ্যোগৰ ক্ষতি: এখন অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰা দেশে যেতিয়া ডাঙৰ অৰ্থনীতিৰ সৈতে হাত মিলায়, তেতিয়া সেই দেশখনৰ নতুনকৈ গঢ়ি উঠা বা কেঁচুৱা উদ্যোগসমূহ (Infant Industries) বিদেশী বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰতিযোগিতাত টিকিব নোৱাৰি ধ্বংস হৈ যাব পাৰে।

৫/ প্ৰশাসনিক আৰু সংযোজন ব্যয়: বিভিন্ন দেশৰ পৃথক পৃথক আইনী গাঁথনি, কৰ নীতি, ঔদ্যোগিক প্ৰমাণপত্ৰ আৰু শ্ৰম আইনসমূহক একেটা উমৈহতীয়া সঁ‌চত ঢালিবলৈ চৰকাৰী পৰ্যায়ত বৃহৎ পৰিমাণৰ দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰশাসনিক পুঁজিৰ অপচয় হয়।

প্ৰশ্ন ৩: শুল্ক সংঘৰ তত্ত্ব প্ৰসংগত জেকব ভায়নাৰৰ ‘বাণিজ্য সৃষ্টি’ (Trade Creation) আৰু ‘বাণিজ্য অপসাৰণ’ (Trade Diversion) ৰ ধাৰণা দুটা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ১৯৫০ চনত বিখ্যাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিবিদ জেকব ভায়নাৰে (Jacob Viner) তেওঁৰ গৱেষণাত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰমাণ কৰি দেখুৱাইছিল যে শুল্ক সংঘ গঠনে বিশ্ব কল্যাণ সদায় বৃদ্ধি নকৰিবও পাৰে। তেওঁ ইয়াৰ প্ৰভাৱক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল:

বাণিজ্য সৃষ্টি (Trade Creation):

ই হৈছে শুল্ক সংঘৰ এটা ধনাত্মক বা কল্যাণকামী প্ৰভাৱ। যেতিয়া এখন দেশে শুল্ক সংঘত যোগদান কৰে, তেতিয়া আন সদস্য দেশৰ পৰা অহা সামগ্ৰীৰ ওপৰত থকা সকলো কৰ আঁতৰি যায়। ইয়াৰ ফলত ঘৰুৱা বজাৰত থকা ব্যয়বহুল বা অদক্ষ উৎপাদনকাৰীৰ স্থান আন সদস্য দেশৰ কম খৰচী আৰু দক্ষ উৎপাদনে দখল কৰে। অৰ্থাৎ, অনা-দক্ষ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ ঠাইত দক্ষ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ সৃষ্টি হয়। ই সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰে আৰু গ্ৰাহকক কম মূল্যত সামগ্ৰী প্ৰদান কৰি সমাজৰ কল্যাণ বৃদ্ধি কৰে।

বাণিজ্য অপসাৰণ (Trade Diversion):

ই হৈছে শুল্ক সংঘৰ এটা ঋণাত্মক বা অদক্ষ প্ৰভাৱ। সংঘ গঠনৰ ফলত সদস্য দেশসমূহৰ বাবে ভিতৰৰ বজাৰখন শুল্কমুক্ত হয় ঠিকেই, কিন্তু সংঘৰ বাহিৰৰ দেশসমূহৰ ওপৰত এক উমৈহতীয়া শুল্ক জাপি দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত বহু সময়ত দেখা যায় যে এখন দেশে পূৰ্বতে সংঘৰ বাহিৰত থকা পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ কম খৰচী আৰু আটাইতকৈ দক্ষ উৎসৰ পৰা যি সামগ্ৰী আনি আছিল, শুল্কৰ হেঁচাত পৰি এতিয়া তাক বন্ধ কৰিবলগীয়া হয়। তাৰ পৰিৱৰ্তে সংঘৰ ভিতৰৰে কোনো এক তুলনামূলকভাৱে অধিক খৰচী আৰু অদক্ষ উৎসৰ পৰা বস্তু আমদানি কৰিবলৈ দেশখন বাধ্য হয়। অৰ্থাৎ, দক্ষ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ স্থান অদক্ষ আঞ্চলিক বাণিজ্যই লয়। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰে ৰাজহো হেৰুৱায় আৰু বিশ্ব সম্পদৰো অপব্যয় হয়।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

Q1. What is economic integration?

Answer: Economic integration is the process by which two or more countries reduce or remove trade barriers to increase economic cooperation.

Q2. Why do countries enter into economic integration?

Answer: Countries integrate to promote trade, increase economic growth, improve efficiency, and strengthen international cooperation.

Q3. What is meant by free movement of goods?

Answer: It means goods can move across member countries without tariffs or quantitative restrictions.

Q4. What is trade liberalization?

Answer: Trade liberalization is the removal or reduction of tariffs, quotas, and other trade barriers.

Q5. How does economic integration increase market size?

Answer: It combines the markets of member countries, giving producers access to a larger number of consumers.

Q6. What is comparative advantage?

Answer: Comparative advantage is the ability of a country to produce a good at a lower opportunity cost than another country.

Q7. How does integration encourage specialization?

Answer: Countries specialize in producing goods in which they have comparative advantage, increasing efficiency.

Q8. What is foreign direct investment (FDI)?

Answer: FDI is investment made by a company or individual from one country into businesses located in another country.

Q9. How does integration benefit consumers?

Answer: Consumers enjoy lower prices, better quality products, and a greater variety of goods.

Q10. What is economic cooperation?

Answer: Economic cooperation is collaboration among countries to achieve mutual economic benefits.

Q11. What is the role of competition in economic integration?

Answer: Competition improves efficiency, innovation, and product quality.

Q12. What is meant by economies of scale?

Answer: Economies of scale refer to reduced production costs when output increases.

Q13. How does economic integration promote employment?

Answer: Increased trade and investment create new industries and job opportunities.

Q14. What is regional integration?

Answer: Regional integration is economic cooperation among countries within a specific geographical region.

Q15. Name one major benefit of economic integration.

Answer: One major benefit is increased international trade and economic growth.

Short Answer Questions (2 Marks)

Q1. Define economic integration.

Answer: Economic integration is the process through which countries remove trade barriers and coordinate economic policies to promote free trade and economic cooperation. It improves market efficiency and strengthens regional development.

Q2. Why is economic integration important?

Answer: Economic integration increases trade, improves resource allocation, encourages investment, and raises economic growth. It also strengthens political and economic cooperation among member countries.

Q3. Explain how economic integration increases market size.

Answer: Integration combines the markets of member countries into one larger market. Producers can sell goods to more consumers, increasing production, profits, and business opportunities.

Q4. How does economic integration encourage specialization?

Answer: Countries focus on producing goods in which they have comparative advantage. This improves efficiency, lowers production costs, and increases overall output.

Q5. Explain the effect of economic integration on consumers.

Answer: Consumers benefit from lower prices, greater product variety, improved quality, and better availability of goods because competition increases among producers.

Q6. How does economic integration promote investment?

Answer: Larger markets and fewer trade barriers attract domestic and foreign investors. Increased investment leads to higher production and employment.

Q7. Explain the role of competition in economic integration.

Answer: Integration exposes domestic firms to international competition, encouraging them to improve efficiency, reduce costs, and develop better-quality products.

Q8. How does economic integration improve resource allocation?

Answer: Resources move toward industries with higher productivity and comparative advantage, leading to more efficient production and higher economic welfare.

Q9. What is the relationship between integration and economies of scale?

Answer: Access to a larger market allows firms to produce more goods, reducing average production costs and improving profitability.

Q10. How does economic integration create employment?

Answer: Expansion of trade and investment increases industrial production, creating new jobs in manufacturing, services, and trade sectors.

Q11. Explain the impact of integration on technology transfer.

Answer: Economic integration encourages multinational companies to invest in member countries, bringing modern technology, management skills, and innovation.

Q12. How does economic integration strengthen international relations?

Answer: It promotes cooperation, mutual trust, peaceful relations, and coordinated economic policies among participating countries.

Q13. Explain the importance of comparative advantage in economic integration.

Answer: Comparative advantage helps countries specialize in efficient production, increasing trade, reducing costs, and maximizing overall economic welfare.

Q14. How does economic integration contribute to economic growth?

Answer: Increased trade, investment, productivity, and efficient resource use raise national income and accelerate long-term economic development.

Q15. State any two advantages of economic integration.

Answer: Two important advantages are:

1. Expansion of international trade.
2. Higher economic efficiency through specialization and competition.

5 Important Long Questions And Answer :

Q1. Define Economic Integration. Explain its importance. (5 Marks)

Answer: Economic Integration is the process through which two or more countries reduce or eliminate trade barriers such as tariffs, quotas, and restrictions to promote free movement of goods, services, capital, and sometimes labour. Its main objective is to achieve faster economic growth and improve the welfare of member countries.

Importance of Economic Integration:

• Promotes international trade by removing trade barriers.
• Expands market size, allowing firms to sell in larger markets.
• Encourages specialization based on comparative advantage.
• Increases competition, leading to better quality products and lower prices.
• Attracts foreign direct investment (FDI).
• Creates employment opportunities through industrial expansion.
• Facilitates technology transfer and innovation.
• Improves economic efficiency by better resource allocation.
• Strengthens political and economic cooperation among member countries.
• Enhances the standard of living through increased income and consumer choice.

Conclusion:

Economic integration promotes sustainable economic development by increasing trade, investment, productivity, and regional cooperation among participating countries.

Q2. Explain the advantages of Economic Integration. (5 Marks)

Answer: Economic integration provides several benefits to participating countries.

Advantages:

1. Expansion of Trade: Member countries enjoy tariff-free or low-tariff trade.
2. Larger Market: Producers gain access to a bigger consumer base.
3. Economies of Scale: Large-scale production reduces average production costs.
4. Efficient Resource Allocation: Resources move to sectors with comparative advantage.
5. Foreign Investment: Integrated markets attract multinational companies.
6. Employment Generation: Industrial growth creates more jobs.
7. Technological Progress: Countries share advanced technology and management skills.
8. Consumer Welfare: Consumers receive better quality products at competitive prices.
9. Economic Growth: Increased production and investment raise GDP.
10. Regional Stability: Strong economic ties improve political cooperation.

Conclusion:

Overall, economic integration improves efficiency, competitiveness, and long-term economic prosperity for member countries.

Q3. Explain how Economic Integration promotes Economic Growth. (5 Marks)

Answer: Economic integration contributes significantly to economic growth by increasing trade, investment, and productivity.

Trade barriers are reduced, allowing countries to export and import more freely. Producers gain access to larger markets, encouraging higher production and specialization according to comparative advantage. This improves productivity and reduces production costs.

Integration also attracts foreign direct investment because investors prefer larger and stable markets. Modern technology and managerial skills are transferred through multinational firms, increasing industrial efficiency.

Competition among firms encourages innovation and better quality products. Consumers benefit from lower prices and greater variety. Increased industrial production creates employment opportunities, raising income and demand.

Governments also benefit from stronger regional cooperation and coordinated economic policies.

Conclusion:

Economic integration accelerates economic growth by improving trade, productivity, investment, employment, and technological development.

Q4. Discuss the role of Economic Integration in promoting International Trade. (5 Marks)

Answer: Economic integration plays an important role in expanding international trade. By removing tariffs, quotas, and other trade restrictions, member countries can trade freely. Lower trade costs increase exports and imports, leading to higher production and income. Integration encourages specialization based on comparative advantage. Countries produce goods more efficiently and exchange them with other members. This increases overall economic welfare. Larger markets motivate firms to expand production and adopt advanced technology. Increased competition improves product quality while reducing prices. Consumers enjoy more choices at affordable prices. Businesses benefit from improved access to raw materials and wider markets. Regional trade agreements also strengthen economic cooperation and reduce conflicts among member countries.

Conclusion:

Economic integration promotes international trade by creating free markets, encouraging specialization, and increasing efficiency.

Q5. Explain the relationship between Economic Integration and Consumer Welfare. (5 Marks)

Answer: Consumer welfare refers to the satisfaction consumers receive from consuming goods and services. Economic integration improves consumer welfare in several ways. Removal of trade barriers increases the availability of imported goods. Consumers enjoy a greater variety of products from different countries.

Competition among producers reduces prices while improving product quality. Firms introduce new technology and innovation to remain competitive.

Large-scale production lowers production costs, enabling businesses to offer products at affordable prices.

Improved transportation and trade networks ensure better availability of goods.

Consumers also benefit from improved services such as banking, insurance, communication, and digital trade.

Conclusion:

Economic integration enhances consumer welfare through lower prices, better quality, wider product choices, and improved services.

Topic 2: Forms of Economic Integration

Q1. Explain the different forms of Economic Integration. (5 Marks)

Answer: Economic integration develops through different stages, each involving a higher level of cooperation.

1. Preferential Trade Agreement (PTA): Member countries give tariff preferences on selected goods.
2. Free Trade Area (FTA): Tariffs among members are removed, but each country maintains its own external tariff.
3. Customs Union: Internal tariffs are removed and a common external tariff is adopted.
4. Common Market: Includes a customs union plus free movement of labour and capital.
5. Economic Union: Member countries coordinate monetary, fiscal, and economic policies.
6. Political Union: The highest stage, involving common political institutions and governance.

Conclusion:

These stages represent increasing levels of economic cooperation, market integration, and policy coordination.

Q2. Distinguish between Free Trade Area and Customs Union. (5 Marks)

Answer:

Conclusion:

A customs union represents a deeper level of economic integration than a free trade area.

Q3. Explain the features of a Common Market. (5 Marks)

Answer: A Common Market is an advanced form of economic integration. Its main features are:

• Free trade among member countries.
• Common external tariff.
• Free movement of labour.
• Free movement of capital.
• Free movement of services.
• Better allocation of resources.
• Increased employment opportunities.
• Higher investment and economic growth.

Conclusion:

A common market promotes efficient production and economic development through the free movement of production factors.

Q4. What is an Economic Union? Explain its characteristics. (5 Marks)

Answer: An Economic Union is the highest level of economic integration before political union.

Characteristics include:

• Free movement of goods and services.
• Free movement of labour and capital.
• Common external tariff.
• Common monetary policy.
• Coordination of fiscal policy.
• Harmonized taxation system.
• Common economic institutions.
• Greater macroeconomic stability.

The European Union is the best-known example.

Conclusion:

An economic union promotes complete economic cooperation and long-term regional development.

Q5. Explain the stages of Economic Integration. (5 Marks)

Answer: The stages are:

1. Preferential Trade Agreement.
2. Free Trade Area.
3. Customs Union.
4. Common Market.
5. Economic Union.
6. Political Union.

Each stage removes additional barriers and increases economic cooperation. The final stage involves both economic and political integration.

Conclusion:

Economic integration progresses gradually from limited trade preferences to complete economic and political unity.

Topic 3: Costs of Economic Integration

Q6. Explain the costs of Economic Integration. (5 Marks)

Answer: Although economic integration provides many benefits, it also involves certain costs.

• Loss of tariff revenue for governments.
• Domestic industries may face intense foreign competition.
• Small firms may close due to inability to compete.
• Unemployment may increase in less competitive industries.
• Unequal distribution of benefits among member countries.
• Loss of national policy independence.
• Economic shocks may spread quickly across member countries.
• Regional inequalities may widen.
• Dependence on foreign markets increases.

Conclusion:

Governments should adopt suitable policies to minimize these costs while maximizing the benefits of integration.

Q7. Explain the disadvantages of Economic Integration. (5 Marks)

Answer: Major disadvantages include:

• Increased competition harms inefficient domestic industries.
• Governments lose tariff revenue.
• Economic dependence on member countries increases.
• Decision-making becomes more complex.
• Less developed members may benefit less.
• National economic sovereignty is reduced.
• Adjustment costs arise during industrial restructuring.

Conclusion:

Despite these disadvantages, proper policy coordination can reduce the negative effects of economic integration.