১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ : 

১. জনসাংখ্যিক লভ্যাংশ কি? [GU 2024] 

উত্তৰ: জনসাংখ্যিক লভ্যাংশ হ'ল এনে এক অৰ্থনৈতিক সুবিধা, য'ত জনসংখ্যাত নিৰ্ভৰশীল ব্যক্তিৰ (শিশু আৰু বৃদ্ধ) তুলনাত কৰ্মক্ষম জনসংখ্যাৰ (১৫-৬৪ বছৰ) অনুপাত অধিক বৃদ্ধি পায়।

২. চৰম দৰিদ্ৰতাৰ সংজ্ঞা দিয়া। [GU 2024] 

উত্তৰ: মৌলিক মানৱীয় প্ৰয়োজনীয়তা যেনে খাদ্য, বিশুদ্ধ খোৱাপানী, অনাময়, স্বাস্থ্য, বাসস্থান আৰু শিক্ষাৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বঞ্চিত হৈ জীৱন-ধাৰণ কৰা অৱস্থাক চৰম দৰিদ্ৰতা বোলে।

৩. সামাজিক মূলধনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। [GU 2024] 

উত্তৰ: সামাজিক বিশ্বাস, নেটৱৰ্ক আৰু পাৰস্পৰিক সহযোগিতাৰ ভিত্তিত গঠিত 'স্ব-সহায়ক গোট' (Self-Help Groups বা SHGs)।

৪. ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য স্বাস্থ্য মিছনৰ উদ্দেশ্য কি? [GU 2024] 

উত্তৰ: গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ দুৰ্বল আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ লোকসকলক সুলভ, মানসম্পন্ন আৰু দায়বদ্ধ প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যসেৱা প্ৰদান কৰা।

৫. মুঠ তালিকাভুক্তিকৰণ হাৰৰ সংজ্ঞা দিয়া। [GU 2024] 

উত্তৰ: কোনো নিৰ্দিষ্ট শিক্ষাস্তৰত নামভৰ্তি কৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মুঠ সংখ্যা আৰু সেই স্তৰৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত আনুষ্ঠানিক বয়সৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ শতকৰা অনুপাতক মুঠ তালিকাভুক্তিকৰণ হাৰ (Gross Enrolment Ratio বা GER) বোলে।

৬. কোন চনত নীতি আয়োগ গঠন কৰা হৈছিল? [GU 2024] 

উত্তৰ: ২০১৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত।

৭. মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিতকৰণ আইন (MGNREGA)-ৰ এটা ত্ৰুটি লিখা। [GU 2024] 

উত্তৰ: মজুৰি প্ৰদানত হোৱা দীৰ্ঘদিনীয়া বিলম্ব আৰু স্থায়ী উৎপাদনশীল সম্পদ সৃষ্টিৰ দুৰ্বলতা।

৮. আত্মনিৰ্ভৰ ভাৰত কি? [GU 2024] 

উত্তৰ: ভাৰতক অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী, গোলকীয় মূল্য শৃংখলৰ (Global Value Chain) এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশীদাৰ আৰু শক্তিশালী উৎপাদনশীল শক্তি হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ ২০২০ চনত ঘোষণা কৰা এক বিশেষ আৰ্থিক দৃষ্টিভংগী।

৯. ক্ৰয় ক্ষমতা সমতা (Purchasing Power Parity বা PPP) অনুসৰি বিশ্ব অৰ্থনীতিত ভাৰতৰ স্থান কি?

উত্তৰ: তৃতীয় স্থান (প্ৰথম স্থানত চীন আৰু দ্বিতীয় স্থানত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ)।

১০. বাণিজ্যিক মুকলিকৰণ সূচক (Trade Openness Index) কিদৰে গণনা কৰা হয়?

উত্তৰ: মুঠ বাণিজ্যক (ৰপ্তানি + আমদানি) দেশখনৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ (GDP) দ্বাৰা হৰণ কৰি শতকৰা হাৰত প্ৰকাশ কৰি 

।

১১. বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৯৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত (মাৰাকেশ্ব চুক্তিৰ জৰিয়তে)।

১২. প্ৰত্যক্ষ বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) কি?

উত্তৰ: এজন বিদেশী বিনিয়োগকাৰীয়ে আন এখন দেশৰ কোনো উদ্যোগ বা ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানত দীৰ্ঘম্যাদী নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনাৰ অধিকাৰ লাভৰ উদ্দেশ্যে কৰা প্ৰত্যক্ষ মূলধন বিনিয়োগ।

১৩. বৈদেশিক প্ৰতিষ্ঠানিক বিনিয়োগক (FII) কিয় 'Hot Money' বোলা হয়?

উত্তৰ: এই বিনিয়োগসমূহ স্বল্পম্যাদী লাভৰ উদ্দেশ্যে শ্বেয়াৰ বজাৰত কৰা হয় আৰু বজাৰৰ তাৰতম্য ঘটিলে দেশৰ পৰা অতি দ্ৰুতগতিত বাহিৰ ওলাই যাব পাৰে।

১৪. BIMSTEC-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰ: Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation.

১৫. ভাৰত-আছিয়ান মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি (AIFTA) কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়?

উত্তৰ: ২০১০ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰ পৰা (প্ৰাৰম্ভিকভাৱে সামগ্ৰীৰ বাণিজ্যৰ বাবে)।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ : 

১. মানৱ মূলধন কি? [GU 2024] 

উত্তৰ: মানৱ মূলধন হ'ল জনসংখ্যাৰ মাজত থকা জ্ঞান, কাৰিকৰী দক্ষতা, কৰ্মক্ষমতা আৰু সুস্থ স্বাস্থ্যৰ সামগ্ৰিক গুণমান। উপযুক্ত শিক্ষা, প্ৰশিক্ষণ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ যোগানৰ জৰিয়তে ব্যক্তিক উৎপাদনশীল অৰ্থনৈতিক সম্পদলৈ ৰূপান্তৰ কৰাকে মানৱ মূলধন গঠন বোলা হয়।

২. ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ বয়সৰ গঠনৰ সাম্প্ৰতিক বৈশিষ্ট্য দুটা লিখা। [GU 2024] 

উত্তৰ:

• কৰ্মক্ষম বয়সৰ (১৫-৫৯ বছৰ) জনসংখ্যাৰ আধিক্য, যাৰ ফলত ভাৰতত জনসাংখ্যিক লভ্যাংশৰ এক বৃহৎ সুযোগ সৃষ্টি হৈছে।

• উন্নত চিকিৎসা সেৱাৰ ফলত গড় আয়ুস বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে জেষ্ঠ নাগৰিকৰ (৬০ বছৰ বা ততোধিক) জনসংখ্যা ক্ৰমাগতভাৱে বাঢ়িছে।

৩. মানৱ উন্নয়ন সূচক কি? [GU 2024] 

উত্তৰ: মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI) হ'ল ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচীয়ে (UNDP) প্ৰস্তুত কৰা এক যৌগিক পৰিমাপক। ই তিনিটা মূল মাত্ৰাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দেশসমূহৰ বিকাশ নিৰূপণ কৰে: ১) দীৰ্ঘ আৰু সুস্থ জীৱন (প্ৰত্যাশিত আয়ুস), ২) শিক্ষাৰ সুবিধা (শিক্ষাৰ প্ৰত্যাশিত আৰু গড় বছৰ), আৰু ৩) উন্নত জীৱনধাৰণৰ মান (জনমুৰি মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় - PPP)।

৪. ভাৰতৰ সঞ্চয়ৰ হাৰ বৃদ্ধি প্ৰভাৱিত কৰা দুটা কাৰক উল্লেখ কৰা। [GU 2024] 

উত্তৰ:

• জনমুৰি আয়ৰ ধাৰাবাহিক বৃদ্ধি আৰু মধ্যবিত্ত শ্ৰেণীৰ আৰ্থিক সক্ষমতা সম্প্ৰসাৰণ।

• আনুষ্ঠানিক বেংকিং ব্যৱস্থাৰ প্ৰসাৰ, ডিজিটেল বিত্তীয় অন্তৰ্ভুক্তি আৰু আধুনিক বিত্তীয় সম্পদসমূহত বিনিয়োগৰ সজাগতা বৃদ্ধি।

৫. ভাৰতত লিংগ বৈষম্যৰ দুটা কাৰণ উল্লেখ কৰা। [GU 2024] 

উত্তৰ:

• পুৰুষপ্ৰধান সমাজ ব্যৱস্থা আৰু ল'ৰা সন্তানৰ প্ৰতি প্ৰচলিত সামাজিক পক্ষপাতিত্ব।

• নাৰীৰ শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যত সীমিত গুৰুত্ব তথা অৰ্থনৈতিক সম্পদ আৰু ভূমিৰ মালিকীস্বত্বত নাৰীৰ নামমাত্ৰ অধিকাৰ।

৬. গোলকীয় প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ স্থান কেনেধৰণৰ?

উত্তৰ: নামমাত্ৰ GDP (Nominal GDP) অনুসৰি ভাৰত বিশ্বৰ পঞ্চম বৃহত্তম অৰ্থনীতি (প্ৰায় ৩.৭৫-৪ ট্ৰিলিয়ন) আৰু ক্ৰয় ক্ষমতা সমতা (PPP) অনুসৰি বিশ্বৰ তৃতীয় বৃহত্তম অৰ্থনীতি। ভাৰত বৰ্তমান বিশ্বৰ অন্যতম দ্ৰুততম বিকাশশীল বৃহৎ অৰ্থনীতি।

৭. অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰোত্তৰ কালত ভাৰতৰ Trade-GDP অনুপাত বৃদ্ধিৰ দুটা কাৰণ লিখা।

উত্তৰ:

• ১৯৯১ চনৰ নতুন অৰ্থনৈতিক নীতিৰ অধীনত আমদানি শুল্ক আৰু পৰিমাণগত বাধাৰ (Quantitative Restrictions) ব্যাপক হ্ৰাসকৰণ।

• বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ (WTO) নীতিৰ সৈতে সংগতি ৰাখি বাণিজ্যনীতি উদাৰীকৰণ আৰু বিশ্ব যোগান শৃংখলৰ সৈতে সংহতি সাধন।

৮. প্ৰত্যক্ষ বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) আৰু বৈদেশিক প্ৰতিষ্ঠানিক বিনিয়োগৰ (FII) মাজৰ দুটা পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

• FDI হ'ল বাস্তৱিক সম্পদ (কাৰখানা, কাৰ্যালয়) নিৰ্মাণত কৰা দীৰ্ঘম্যাদী বিনিয়োগ, কিন্তু FII হ'ল শ্বেয়াৰ বজাৰত কৰা স্বল্পম্যাদী বিত্তীয় বিনিয়োগ।

• FDI-য়ে প্ৰতিষ্ঠানৰ ব্যৱস্থাপনাত প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ আনে, কিন্তু FII-ৰ কোনো ব্যৱস্থাপনা নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে।

৯. ভাৰতৰ বাবে বিমষ্টেকৰ (BIMSTEC) কৌশলগত গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: বিমষ্টেকে ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে সংযোগ কৰাত সহায় কৰে। ই ভাৰতৰ 'Neighbourhood First' আৰু 'Act East' নীতিৰ মাজত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দলং হিচাপে কাম কৰে।

১০. ভাৰত-আছিয়ান মুক্ত বাণিজ্য চুক্তিৰ (India-ASEAN FTA) এটা প্ৰধান উদ্বেগ বা প্ৰত্যাহ্বান কি?

উত্তৰ: ভাৰত আৰু আছিয়ান দেশসমূহৰ মাজত বাণিজ্য ঘাটি ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। বিশেষকৈ সস্তীয়া পাম তেল, ৰবৰ আৰু ইলেকট্ৰনিকছ সামগ্ৰীৰ আমদানিয়ে ঘৰুৱা উৎপাদনকাৰীসকলৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাইছে।

১১. বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ (WTO) অধীনত 'Agreement on Agriculture' (AoA)-ৰ মূল বিষয় কি?

উত্তৰ: ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে কৃষি সামগ্ৰীৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত থকা বাধা আৰু ৰাজসাহায্য হ্ৰাস কৰা। ইয়াত কৃষিখণ্ডৰ ৰাজসাহায্যক তিনিটা বাকচত ভাগ কৰা হৈছে— সেউজ বাকচ (Green Box), নীলা বাকচ (Blue Box) আৰু এম্বাৰ বাকচ (Amber Box)।

১২. সেৱা খণ্ডৰ ৰপ্তানিয়ে ভাৰতৰ বাহ্যিক খণ্ডক কেনেদৰে শক্তিশালী কৰিছে?

উত্তৰ: ভাৰতৰ ছফ্টৱেৰ, তথ্য প্ৰযুক্তি (IT), আৰু ব্যৱসায়িক সেৱা ৰপ্তানিয়ে এক বৃহৎ বাণিজ্য উদ্বৃত্ত সৃষ্টি কৰে, যিয়ে সামগ্ৰী বাণিজ্যৰ ফলত হোৱা বৃহৎ বাণিজ্যিক ঘাটি (Trade Deficit) হ্ৰাস কৰাত বিশেষ সহায় কৰে।

১৩. 'Automatic Route' আৰু 'Government Route' (FDI)-ৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: Automatic Route-ৰ অধীনত বিদেশী বিনিয়োগকাৰীয়ে চৰকাৰ বা RBI-ৰ পূৰ্বানুমোদন অবিহনেই বিনিয়োগ কৰিব পাৰে। কিন্তু Government Route-ৰ অধীনত সংশ্লিষ্ট মন্ত্ৰ্যালয়ৰ আনুষ্ঠানিক অনুমোদন লোৱা বাধ্যতামূলক।

১৪. ৰপ্তানি প্ৰসাৰণ বনাম আমদানি প্ৰতিস্থাপন নীতিৰ মূল পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: আমদানি প্ৰতিস্থাপন নীতিয়ে বিদেশী সামগ্ৰী আমদানি বন্ধ কৰি ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল (প্ৰাক-১৯৯১ কালছোৱাত), কিন্তু ৰপ্তানি প্ৰসাৰণ নীতিয়ে গোলকীয় বজাৰত প্ৰতিযোগিতা কৰি ৰপ্তানি বৃদ্ধিৰ পোষকতা কৰে।

১৫. ভাৰতত প্ৰত্যক্ষ বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) আকৰ্ষণ কৰা দুটা প্ৰধান খণ্ড কি কি?

উত্তৰ:

• কম্পিউটাৰ ছফ্টৱেৰ আৰু হাৰ্ডৱেৰ খণ্ড।

• সেৱা খণ্ড (বিত্তীয়, বেংকিং, বীমা আৰু ব্যৱসায়িক সেৱা)।

৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ : 

১. স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা। [GU 2024] 

উত্তৰ: ১৯৪৭ চনত স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতীয় অৰ্থনীতি আছিল ঔপনিৱেশিক শাসনৰ শোষণৰ বলি হোৱা এক অত্যন্ত স্থবিৰ আৰু অনগ্ৰসৰ অৰ্থনীতি। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল:

• কৃষিৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা নিৰ্ভৰশীলতা: মুঠ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭২% লোক কৃষিত নিয়োজিত আছিল যদিও ই আছিল অতি অনুন্নত। জমিদাৰী প্ৰথা আৰু জলসিঞ্চনৰ অভাৱত কৃষি উৎপাদনশীলতা নিম্নগামী আছিল।

• ঔদ্যোগিক দুৰ্বলতা: দেশখনত আধুনিক আৰু গধুৰ উদ্যোগৰ অভাৱ আছিল। ঔপনিৱেশিক নীতিৰ ফলত প্ৰাচীন হস্তশিল্প ধ্বংস হৈছিল আৰু ভাৰত কেৱল কেঁচামাল ৰপ্তানিকাৰক হৈ পৰিছিল।

• নিম্ন জনমুৰি আয় আৰু দৰিদ্ৰতা: ব্ৰিটিছ শাসনকালত জনমুৰি আয় বৃদ্ধিৰ বাৰ্ষিক হাৰ আছিল ০.৫% তকৈও কম। জনসংখ্যাৰ সৰহসংখ্যক লোকেই আছিল দৰিদ্ৰ আৰু নিৰক্ষৰ (সাক্ষৰতা মাত্ৰ ১৬%)।

• আন্তঃগাঁথনিৰ অনগ্ৰসৰতা: বিদ্যুৎ, আধুনিক পৰিবহণ আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ সুযোগ অত্যন্ত সীমিত আছিল। দেশৰ মানুহৰ গড় আয়ুস আছিল মাত্ৰ প্ৰায় ৩২ বছৰ।

২. ভাৰতৰ ক্ৰমাগত দৰিদ্ৰতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা। [GU 2024] 

উত্তৰ: ভাৰতত অৰ্থনৈতিক বিকাশ ঘটা সত্ত্বেও দৰিদ্ৰতা এক স্থায়ী সমস্যা হৈ থকাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ'ল:

• জনসংখ্যাৰ হেঁচা: জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিয়ে অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ সুফলসমূহ জনমুৰি হিচাপত সংকুচিত কৰি পেলায়, যাৰ ফলত সম্পদ আৰু সামাজিক সেৱাত ঘাটি দেখা দিয়ে।

• নিয়োগবিহীন বিকাশ (Jobless Growth): আধুনিক অৰ্থনীতিৰ বৃদ্ধি মূলতঃ মূলধন-প্ৰধান সেৱা আৰু উদ্যোগ খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হোৱাত বৃহৎ শ্ৰমশক্তিৰ বাবে পৰ্যাপ্ত সংগঠিত নিয়োগ সৃষ্টি হোৱা নাই। ফলত শ্ৰমিকসকল নিম্ন আয়ৰ অসংগঠিত খণ্ডত আবদ্ধ হৈ থাকে।

• আয় আৰু সম্পদৰ অসম বিতৰণ: বিকাশৰ লাভাংশ উচ্চবিত্তৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈছে। গ্ৰাম্য অঞ্চলত ভূমিৰ অসম বিতৰণে বহু কৃষকক ভূমিহীন কৃষিশ্ৰমিকত পৰিণত কৰিছে।

• কৃষিখণ্ডৰ স্থবিৰতা: সৰু আৰু খণ্ড-বিখণ্ড কৃষিভূমি, উন্নত প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱত কৃষিৰ উৎপাদনশীলতা আৰু কৃষিজীৱীৰ আয় নিম্ন হৈ ৰৈছে।

• মানৱ মূলধনৰ অভাৱ: দুখীয়া শ্ৰেণীৰ মাজত মানসম্পন্ন শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কাৰিকৰী দক্ষতাৰ অভাৱে তেওঁলোকক উৎপাদনশীল কামত অংশ লোৱাত বাধা দিয়ে।

৩. ভাৰতৰ স্বাস্থ্য ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰিবলৈ চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা উদ্যোগসমূহ কি কি? [GU 2024] 

উত্তৰ: ভাৰত চৰকাৰে ৰাজহুৱা স্বাস্থ্যখণ্ডৰ আধুনিকীকৰণৰ বাবে কেইবাটাও উল্লেখযোগ্য নীতি গ্ৰহণ কৰিছে:

• আয়ুষ্মান ভাৰত (Ayushman Bharat): ইয়াৰ দুটা অংশ আছে— প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যসেৱাৰ বাবে ১.৫ লাখ 'আৰোগ্য মন্দিৰ' স্থাপন আৰু 'প্ৰধানমন্ত্ৰী জন আৰোগ্য যোজনা'ৰ (PM-JAY) অধীনত দুখীয়া পৰিয়ালক বছৰি ৫ লাখ টকা পৰ্যন্ত বিনামূলীয়া দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ চিকিৎসা বীমা প্ৰদান।

• ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য অভিযান (NHM): গ্ৰাম্য (NRHM) আৰু চহৰীয়া (NUHM) অঞ্চলত মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্যৰ উন্নতি, টিকাকৰণ আৰু সংক্ৰামক ৰোগ প্ৰতিৰোধৰ বাবে আন্তঃগাঁথনি শক্তিশালী কৰিছে।

• প্ৰধানমন্ত্ৰী আয়ুষ্মান ভাৰত স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনি অভিযান (PM-ABHIM): সংক্ৰামক ৰোগ নিৰীক্ষণ, জিলা পৰ্যায়ত সংক্ৰামক ৰোগ চিকিৎসালয় ব্লক আৰু আইচিইউ স্থাপনৰ জৰিয়তে স্বাস্থ্য সংকট মোকাবিলাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।

• আয়ুষ্মান ভাৰত ডিজিটেল অভিযান (ABDM): ডিজিটেল স্বাস্থ্য পৰিচয়পত্ৰ আৰু স্বাস্থ্য সংক্ৰান্তীয় তথ্য আদান-প্ৰদানৰ বাবে এক সুসংহত ডিজিটেল মঞ্চ গঢ়ি তোলা হৈছে।

৪. ভাৰতৰ গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ অপুষ্টিৰ মুখ্য কাৰণসমূহ লিখা। [GU 2024] 

উত্তৰ: ভাৰতৰ গ্ৰাম্য সমাজত পুষ্টিহীনতা এটা বহুমাত্ৰিক সমস্যা। ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ তলত দিয়া হ'ল:

• দৰিদ্ৰতা আৰু ক্ৰয়ক্ষমতাৰ অভাৱ: নিম্ন আয়ৰ বাবে গ্ৰাম্য পৰিয়ালে প্ৰ'টিন, ভিটামিন আৰু খনিজ সমৃদ্ধ সন্তুলিত খাদ্য ক্ৰয় কৰিবলৈ অসমৰ্থ হয় আৰু কেৱল শৰ্কৰাজাতীয় খাদ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

• মাতৃ স্বাস্থ্য আৰু পুষ্টিহীনতা: কিশোৰী অৱস্থাত বিবাহ, গৰ্ভৱতী মাতৃৰ ৰক্তহীনতা আৰু অপুষ্টিৰ ফলত কম ওজনৰ শিশুৰ জন্ম হয়, যি পৰৱৰ্তী সময়ত শাৰীৰিক খৰ্বতাৰ (Stunting) সৃষ্টি কৰে।

• অনাময় আৰু বিশুদ্ধ খোৱাপানীৰ নাটনি: খোৱাপানী আৰু অনাময় ব্যৱস্থাৰ দুৰ্বলতাই ডায়েৰিয়া আদি সংক্ৰমণৰ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত শৰীৰে পুষ্টিকাৰক উপাদান শোষণ কৰিব নোৱাৰে।

• সজাগতা আৰু শিশুপালন পদ্ধতিৰ ত্ৰুটি: নৱজাতকক সঠিক সময়ত মাতৃদুগ্ধ পান নকৰোৱা আৰু পুষ্টিকৰ পৰিপূৰক খাদ্যৰ বিষয়ে অজ্ঞতাই সমস্যাটো বৃদ্ধি কৰে।

• জনকল্যাণমূলক বিতৰণৰ সীমাবদ্ধতা: অংগনৱাড়ী আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থাৰ (PDS) খাদ্য সামগ্ৰীত বৈচিত্ৰ্য আৰু পুষ্টি উপাদানৰ ঘাটিয়ে প্ৰভাৱ পেলায়।

৫. চীনৰ মুখ্য উন্নয়ন কৌশলসমূহ বৰ্ণনা কৰা। [GU 2024] 

উত্তৰ: ১৯৭৮ চনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ জৰিয়তে চীনে বিশ্ব অৰ্থনীতিত এক অভূতপূৰ্ব উত্থান লাভ কৰে। চীনৰ মূল উন্নয়ন কৌশলসমূহ আছিল:

• পৰ্যায়ক্ৰমে সংস্কাৰ সাধন: চীনে খৰখেদাকৈ সংস্কাৰ নকৰি প্ৰথমে কৃষিখণ্ডত 'ঘৰুৱা দায়িত্ব ব্যৱস্থা' (Household Responsibility System) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল আৰু পিছত ঔদ্যোগিক খণ্ডত সংস্কাৰ কৰিছিল।

• ৰপ্তানিমুখী উৎপাদন আৰু SEZ: উপকূলীয় অঞ্চলসমূহত বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (SEZ) স্থাপন কৰি বৃহৎ পৰিমাণৰ বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) আকৰ্ষণ কৰা হৈছিল আৰু বিশ্বৰ উৎপাদন কেন্দ্ৰ হিচাপে নিজকে গঢ়ি তোলা হৈছিল।

• আন্তঃগাঁথনি আৰু মানৱ মূলধনত বৃহৎ বিনিয়োগ: আধুনিক পথ পৰিবহণ, হাই-স্পীড ৰে'ল, বন্দৰ আৰু উচ্চ মানৰ কাৰিকৰী শিক্ষাৰ ওপৰত চৰকাৰে বৃহৎ পৰিমাণৰ ৰাজহুৱা বিনিয়োগ কৰিছিল।

• দ্বি-স্তৰীয় মূল্য নীতি (Dual-Track Pricing): কৃষিজাত সামগ্ৰী আৰু ঔদ্যোগিক উৎপাদনত এটা অংশ চৰকাৰী মূল্যত আৰু বাকী অংশ মুক্ত বজাৰৰ মূল্যত বিক্ৰী কৰাৰ সুযোগ দি উৎপাদনকাৰীক উৎসাহিত কৰা হৈছিল।

• ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বজাৰ অৰ্থনীতিৰ সংমিশ্ৰণ: ৰাজ্যিক নিয়ন্ত্ৰিত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ (SOEs) গুৰুত্ব বজাই ৰাখি ব্যক্তিগত উদ্যোগক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছিল।

৬. সংস্কাৰোত্তৰ আৰু বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতৰ Trade-GDP অনুপাতৰ গতিধাৰা বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ:

১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰু ১৯৯৫ চনত বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ (WTO) প্ৰতিষ্ঠাৰ পাছত ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যত গভীৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিছে:

• বাণিজ্যিক মুকলিকৰণৰ বৃদ্ধি: সংস্কাৰৰ পূৰ্বে ভাৰতৰ Trade-GDP অনুপাত আছিল প্ৰায় ১৫-১৬%। অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰু শুল্ক বাধা হ্ৰাস কৰাৰ ফলত ২০০৮ চনৰ ভিতৰত এই অনুপাত বৃদ্ধি পাই প্ৰায় ৫০-৫৫% লৈ উপনীত হয়।

• সেৱা খণ্ডৰ ৰপ্তানিৰ প্ৰসাৰ: WTO-ৰ অধীনত তথ্য প্ৰযুক্তি (IT), চফ্টৱেৰ আৰু ব্যৱসায়িক সেৱাৰ (BPO) ৰপ্তানিয়ে এক বৃহৎ গতি লাভ কৰে, যিয়ে ভাৰতক বিশ্বৰ সেৱা ৰপ্তানিকাৰকৰ শীৰ্ষস্থানলৈ লৈ যায়।

• সামগ্ৰী বাণিজ্যৰ বিকাশ আৰু ঘাটি: সংস্কাৰোত্তৰ কালত ভাৰতৰ ৰপ্তানি বাঢ়িছে যদিও আমদানিৰ মাত্ৰা (বিশেষকৈ খনিজ তেল, ইলেকট্ৰনিকছ আৰু কেঁচামাল) অধিক বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত বাণিজ্যিক ঘাটি ক্ৰমাগতভাৱে বাঢ়িছে।

• গোলকীয় অৰ্থনীতিৰ সৈতে সংহতি: যদিও শেহতীয়া গোলকীয় মন্দাৱস্থাৰ বাবে Trade-GDP অনুপাত কিছু হ্ৰাস পাই প্ৰায় ৪০-৪৫%-ৰ মাজত স্থিৰ হৈছে, তথাপিও ভাৰতীয় অৰ্থনীতি বৰ্তমান বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ সৈতে বহু বেছি সংহত।

৭. ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত প্ৰত্যক্ষ বৈদেশিক বিনিয়োগৰ (FDI) ভূমিকা আৰু প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

১৯৯১ চনৰ সংস্কাৰৰ পিছত ভাৰতত প্ৰত্যক্ষ বৈদেশিক বিনিয়োগৰ নীতি বহু পৰিমাণে উদাৰীকৰণ কৰা হৈছে। অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ হ'ল:

• মূলধনৰ যোগান বৃদ্ধি: উন্নয়নশীল দেশ হিচাপে ভাৰতত থকা ঘৰুৱা সঞ্চয় আৰু বিনিয়োগৰ মাজৰ ব্যৱধান (Savings-Investment Gap) পূৰণ কৰাত FDI-য়ে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছে।

• উন্নত প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞানৰ হস্তান্তৰ: বহুজাতিক কোম্পানীসমূহৰ জৰিয়তে আধুনিক প্ৰযুক্তি, আধুনিক কাৰিকৰী জ্ঞান আৰু বিশ্বমানৰ ব্যৱস্থাপনা কৌশল ভাৰতলৈ আহিছে।

• কৰ্মসংস্থাপন আৰু উৎপাদনশীলতা: স্বয়ংচালিত বাহন, ছফ্টৱেৰ, টেলিকম আৰু সেৱা খণ্ডত বৃহৎ পৰিমাণৰ আনুষ্ঠানিক নিয়োগ সৃষ্টি হৈছে।

• মুদ্ৰা স্থিৰতা আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল: FDI এক সুস্থিৰ আৰু দীৰ্ঘম্যাদী মূলধন হোৱাৰ বাবে ই ভাৰতৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল বৃদ্ধি আৰু টকাৰ বিনিময় মূল্য স্থিৰ ৰখাত সহায় কৰে।

• নঞৰ্থক দিশ: FDI-ৰ অধিকাংশই সেৱা আৰু মূলধন-প্ৰধান খণ্ডত কেন্দ্ৰীভূত হোৱাৰ বাবে বৃহৎ পৰিসৰৰ শ্ৰম-নিবিড় উৎপাদন উদ্যোগসমূহ সেই অনুপাতে উপকৃত হোৱা নাই।

৮. ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত বৈদেশিক প্ৰতিষ্ঠানিক বিনিয়োগৰ (FII/FPI) ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: FII বা Foreign Portfolio Investment হ'ল দেশৰ শ্বেয়াৰ বজাৰ আৰু ঋণ বজাৰত বিদেশী বিনিয়োগকাৰীৰ বিত্তীয় বিনিয়োগ।

• ইতিবাচক প্ৰভাৱ:

  • পুঁজি বজাৰৰ বিকাশ: FII-য়ে ভাৰতৰ শ্বেয়াৰ বজাৰলৈ (BSE, NSE) প্ৰচুৰ তৰলতা (Liquidity) আনিছে আৰু দেশীয় কোম্পানীসমূহক সহজতে ইকুইটি মূলধন সংগ্ৰহ কৰাত সহায় কৰিছে।

  • কৰ্পোৰেট গভাৰ্নেন্সৰ উন্নতি: বিদেশী প্ৰতিষ্ঠানিক বিনিয়োগকাৰীৰ উপস্থিতিৰ বাবে কোম্পানীসমূহে উন্নত একাউণ্টিং মান আৰু স্বচ্ছ শাসন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে।

  • বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সোঁত: ইয়াৰ ফলত দেশলৈ বিদেশী মুদ্ৰাৰ প্ৰবাহ বাঢ়ে।

• নেতিবাচক প্ৰভাৱ/প্ৰত্যাহ্বান:

  • বজাৰৰ অস্থিৰতা (Market Volatility): এই বিনিয়োগ অত্যন্ত চঞ্চল (Volatile)। গোলকীয় সুতৰ হাৰ সলনি হ'লেই বা যুদ্ধৰ দৰে ভূ-ৰাজনৈতিক সংকট হ'লে FII হঠাতে দেশৰ পৰা ওলাই যায়, যাৰ ফলত শ্বেয়াৰ বজাৰত ধহ খহি পৰে।

  • টকাৰ মূল্যহ্ৰাস: FII-ৰ দ্ৰুত প্ৰত্যাহাৰৰ ফলত দেশত আমেৰিকান ডলাৰৰ নাটনি ঘটে আৰু ভাৰতীয় টকাৰ মূল্য দ্ৰুতভাৱে অৱনমিত হয়।

৯. ভাৰত-আছিয়ান মুক্ত বাণিজ্য চুক্তিৰ (India-ASEAN FTA) সুযোগ আৰু প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ২০১০ চনত কাৰ্যকৰী হোৱা ভাৰত-আছিয়ান মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি ভাৰতৰ 'Act East' নীতিৰ এক মূল ভেটি।

• সুযোগসমূহ:

  • ভাৰতৰ বাবে দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দ্ৰুত বিকাশশীল ১০ খন দেশৰ এক বৃহৎ উমৈহতীয়া বজাৰত প্ৰৱেশৰ সুযোগ সৃষ্টি হৈছে।

  • সেৱা খণ্ড (IT, বিত্তীয় সেৱা) আৰু ফাৰ্মাচিউটিকেলছ খণ্ডৰ ৰপ্তানিৰ বাবে নতুন বজাৰ মুকলি হৈছে।

  • আঞ্চলিক যোগান শৃংখলৰ সৈতে সংহতি আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক সুদৃঢ় হৈছে।

• প্ৰত্যাহ্বানসমূহ:

  • বাণিজ্য ঘাটি বৃদ্ধি: চুক্তিৰ পিছৰে পৰা আছিয়ান দেশসমূহৰ পৰা ভাৰতৰ আমদানি যি হাৰত বাঢ়িছে, সেই হাৰত ভাৰতৰ ৰপ্তানি বৃদ্ধি পোৱা নাই, যাৰ ফলত বাণিজ্য ঘাটি ব্যাপক হৈ পৰিছে।

  • ঘৰুৱা খণ্ডত আঘাত: আছিয়ানৰ পৰা শুল্কবিহীনভাৱে অহা পাম তেল, ৰবৰ, কফি আৰু সুপ্ৰাৰিৰ ফলত কেৰালা আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ কৃষকসকল প্ৰতিযোগিতাৰ সন্মুখীন হৈছে।

  • নিয়ম উলংঘন (Rules of Origin): চীনৰ সামগ্ৰী আছিয়ান দেশসমূহৰ মাজেৰে শুল্কবিহীনভাৱে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰাৰ অভিযোগ উঠিছে।

১০. বিমষ্টেক (BIMSTEC) আঞ্চলিক সহযোগিতাৰ গুৰুত্ব আৰু ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ সম্ভাৱনা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: বংগোপসাগৰীয় অঞ্চলৰ সাতখন দেশক লৈ গঠিত বিমষ্টেক (BIMSTEC) ভাৰতৰ বৈদেশিক আৰু অৰ্থনৈতিক নীতিৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ:

• ছাৰ্কৰ (SAARC) বিকল্প মঞ্চ: পাকিস্তানৰ অসহযোগিতাৰ বাবে স্থবিৰ হৈ পৰা ছাৰ্কৰ বিপৰীতে বিমষ্টেকে দক্ষিণ এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ মাজত এক মসৃণ অৰ্থনৈতিক দলং হিচাপে কাম কৰিছে।

• উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ভৌগোলিক বিচ্ছিন্নতা দূৰীকৰণ: বিমষ্টেকে ভাৰতৰ স্থলবেষ্টিত (Landlocked) উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলক বাংলাদেশ আৰু ম্যানমাৰৰ বন্দৰৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে (যেনে— কালাদান মাল্টি-মডেল প্ৰকল্প)।

• বাণিজ্য আৰু বিনিয়োগ সম্প্ৰসাৰণ: মুক্ত বাণিজ্য চুক্তি সম্পূৰ্ণ হ'লে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ কৃষি, বাঁহ-বেত, চাহ আৰু জৈৱিক সামগ্ৰীৰ বাবে বংগোপসাগৰীয় বজাৰ মুকলি হ'ব।

• শক্তি আৰু ব্লু-ইক'নমি (Blue Economy): এই সংস্থাই সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত হাইড্ৰ'-পাৱাৰ গ্ৰীড সংযোগ আৰু বংগোপসাগৰৰ সামুদ্ৰিক সম্পদৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰত সহায় কৰিব।

Very Short Answer Questions : 

1. What is demographic dividend? [GU 2024] 

Answer: Demographic dividend refers to the economic growth potential that results from shifts in a population’s age structure, specifically when the share of the working-age population (15 to 64 years) is larger than the dependent share (children and the elderly).

2. Define absolute poverty. [GU 2024] 

Answer: Absolute poverty is a condition characterized by severe deprivation of basic human needs, including food, safe drinking water, sanitation facilities, health, shelter, and education.

3. Give one example of social capital. [GU 2024] 

Answer: Self-Help Groups (SHGs) formed on the basis of social trust, community networks, and mutual cooperation.

4. What is the objective of the National Rural Health Mission (NRHM)? [GU 2024] 

Answer: To provide accessible, affordable, accountable, and quality primary healthcare services to vulnerable and marginalized sections in rural areas.

5. Define gross enrolment rate (GER). [GU 2024] 

Answer: Gross Enrolment Ratio (GER) is the total enrolment in a specific level of education, regardless of age, expressed as a percentage of the official school-age population corresponding to that level.

6. In which year was NITI Aayog set up? [GU 2024] 

Answer: On January 1, 2015.

7. Mention one drawback of the Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (MGNREGA). [GU 2024] 

Answer: Inordinate delays in wage disbursements and inadequate creation of durable, productive community assets.

8. What is Aatmanirbhar Bharat? [GU 2024] 

Answer: It is a strategic economic vision announced in 2020 aimed at making India self-reliant, globally competitive, and an integral manufacturing hub within global value chains.

9. What is India's rank in the global economy in terms of Purchasing Power Parity (PPP)?

Answer: Third rank (following China and the United States).

10. How is the Trade Openness Index calculated?

Answer: By dividing total trade (Exports + Imports) by the Gross Domestic Product (GDP) and expressing it as a percentage: 

.

11. When was the World Trade Organization (WTO) established?

Answer: On January 1, 1995 (pursuant to the Marrakesh Agreement).

12. What is Foreign Direct Investment (FDI)?

Answer: A long-term capital investment made by a foreign investor in an enterprise located in another country with the objective of acquiring lasting managerial control and ownership stakes.

13. Why is Foreign Institutional Investment (FII) referred to as 'Hot Money'?

Answer: Because these portfolio flows are driven by short-term arbitrage in financial markets and can be liquidated and repatriated rapidly in response to market volatility.

14. What is the full form of BIMSTEC?

Answer: Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation.

15. When did the India-ASEAN Free Trade Agreement (AIFTA) come into effect?

Answer: On January 1, 2010 (initially for trade in goods).

2-Mark Questions (Short Answer Questions ) : 

1. What is human capital? [GU 2024] 

Answer: Human capital represents the collective stock of knowledge, technical capabilities, competencies, and health embodied in a nation's workforce. Investing in quality education, vocational training, and healthcare transforms individuals into productive economic resources, fostering long-term capital formation.

2. Write two recent features of India's age composition. [GU 2024] 

Answer:

• A substantial expansion in the working-age demographic (aged 15–59), creating a favorable demographic dividend window.

• A steady increase in life expectancy leading to a growing proportion and absolute number of elderly persons (aged 60 and above).

3. What is the Human Development Index (HDI)? [GU 2024] 

Answer: The Human Development Index (HDI) is a composite index formulated by the United Nations Development Programme (UNDP) to measure average achievement across three foundational dimensions: a long and healthy life (life expectancy), access to education (mean and expected years of schooling), and a decent standard of living (GNI per capita in PPP terms).

4. Give two factors responsible for the increase in the growth of savings in India. [GU 2024] 

Answer:

• Consistent growth in real per capita income alongside the socioeconomic expansion of the middle class.

• Institutional outreach of formal banking networks, digital financial inclusion, and heightened awareness regarding modern financial assets.

5. Mention two causes of gender inequality in India. [GU 2024] 

Answer:

• Patriarchal institutional structures and deeply rooted socio-cultural son preference.

• Disparities in female literacy, nutrition, and healthcare access, combined with nominal ownership rights over economic assets and landed property.

6. What is the position of the Indian economy in the global context?

Answer: In nominal GDP terms, India ranks as the world's fifth-largest economy (approaching $3.75–4 trillion) and stands as the third-largest in Purchasing Power Parity (PPP) terms, representing one of the fastest-growing major economies globally.

7. State two reasons for the increase in India's Trade-GDP ratio in the post-reform period.

Answer:

• Substantial reduction in peak customs tariffs and removal of Quantitative Restrictions (QRs) under the 1991 structural reforms.

• Systematic trade liberalization aligned with WTO commitments, integrating domestic manufacturing into global supply chains.

8. State two differences between Foreign Direct Investment (FDI) and Foreign Institutional Investment (FII).

Answer:

• FDI involves long-term physical asset creation (e.g., greenfield or brownfield plants), whereas FII comprises short-term investments in secondary equity and debt markets.

• FDI confers direct management and board oversight, while FII represents passive portfolio holding without direct managerial control.

9. What is the strategic significance of BIMSTEC for India?

Answer: BIMSTEC serves as a vital bridge connecting India's landlocked North-Eastern region with Southeast Asia, operationalizing the convergence between India’s 'Neighbourhood First' and 'Act East' foreign economic policies.

10. What is a major challenge or concern regarding the India-ASEAN Free Trade Agreement (AIFTA)?

Answer: A widening trade deficit against ASEAN countries, primarily driven by surges in tariff-free imports of commodities like palm oil, rubber, and consumer electronics that pose competitive pressures on domestic producers.

11. What is the core mandate of the Agreement on Agriculture (AoA) under the WTO?

Answer: To eliminate trade distortions, lower protective tariffs, and discipline domestic agricultural subsidies by categorizing support measures into Green, Blue, and Amber Boxes based on their trade-distorting potential.

12. How has the export of services strengthened India's external sector?

Answer: Robust net service exports in software, Information Technology (IT), and Business Process Outsourcing (BPO) generate a large invisible surplus that structurally cushions India's merchandise trade deficit.

13. What is the difference between the 'Automatic Route' and 'Government Route' in FDI?

Answer: Under the Automatic Route, foreign investors do not require prior clearance from the Reserve Bank of India or the central government, whereas the Government Route mandates formal statutory approval from the relevant administrative ministry.

14. What is the key distinction between Export Promotion and Import Substitution strategies?

Answer: Import substitution seeks to restrict foreign imports to shelter domestic infant industries through high tariffs (pre-1991), whereas export promotion focuses on cost competitiveness, global specialization, and outward-oriented market integration.

15. Name two major sectors that attract the highest FDI inflows in India.

Answer:

• Computer Software and Hardware.

• Services Sector (encompassing Financial, Banking, Insurance, and Business Outsourcing services).

5-Mark Questions (Long Answer Question ) : 

1. Briefly explain the features of the Indian economy at the time of independence. [GU 2024] 

Answer: At independence in 1947, India inherited an underdeveloped, structurally stagnant, and colonized economy shaped by colonial extraction:

• Over-Dependence on Agrarian Sector: Over 72% of the working population was dependent on agriculture, which contributed over 50% to national income. The sector was burdened by exploitative land revenue systems (e.g., the Zamindari system), poor capitalization, and extreme monsoon vulnerability.

• Underdeveloped Industrial Base: The economy was deprived of modern capital goods industries. Indigenous handicraft industries had collapsed due to colonial tariff policies, converting India into a supplier of raw materials and an importer of manufactured goods.

• Low Per Capita Income and Poverty: Real per capita income growth remained below 0.5% per annum during the late colonial period. The overwhelming majority of the population lived in extreme poverty, with literacy standing at around 16%.

• Severe Infrastructure Deficits: Modern physical infrastructure, including electricity generation, paved transportation, and institutional health facilities, was underdeveloped and oriented toward colonial administrative extraction. Life expectancy was approximately 32 years.

2. Discuss the important reasons for persistent poverty in India. [GU 2024] 

Answer: Despite sustained post-independence growth, structural poverty remains an enduring socio-economic challenge due to several factors:

• Demographic Burden: Rapid population growth historically diluted per-capita welfare gains, placing pressure on public services, land availability, and social infrastructure.

• Jobless Growth and Informality: Macroeconomic expansion has been concentrated in capital-intensive sectors and high-end services rather than labor-absorbing manufacturing. As a result, surplus agricultural labor transitioned primarily into low-productivity, informal urban services without statutory protections.

• Structural Inequalities in Asset Distribution: Skewed distributions of land ownership, physical assets, and financial credit in rural regions maintain subsistence vulnerability among small and marginal farmers and landless laborers.

• Agrarian Vulnerability: Fragmented land holdings, inadequate irrigation infrastructure, and market intermediaries depress agricultural profitability and rural household incomes.

• Human Capital Deficits: Inadequate public outlays on foundational education, vocational skills, and preventive healthcare limit the capacity of lower-income groups to secure high-productivity employment.

3. What are the major initiatives of the government to strengthen India's health system? [GU 2024] 

Answer: To revitalize public healthcare delivery, the Government of India has rolled out several institutional and structural initiatives:

• Ayushman Bharat: Operates through two programmatic pillars:

  • Ayushman Arogya Mandirs (Health and Wellness Centres): Delivery of Comprehensive Primary Health Care (CPHC), maternal and child health services, and free essential drugs and diagnostics.

  • Pradhan Mantri Jan Arogya Yojana (PM-JAY): A government-funded health protection scheme providing secondary and tertiary hospitalization cover of up to ₹5 lakh per family per year to low-income households.

• National Health Mission (NHM): Encompasses both rural (NRHM) and urban (NUHM) components, targeting maternal and child survival, institutional deliveries, universal immunization, and communicable disease control.

• Pradhan Mantri Ayushman Bharat Health Infrastructure Mission (PM-ABHIM): A targeted scheme dedicated to building capacity across health research, setting up critical care hospital blocks at the district level, and expanding integrated public health laboratories.

• Ayushman Bharat Digital Mission (ABDM): Establishes an integrated digital health infrastructure via unique Ayushman Bharat Health Accounts (ABHA) to standardize electronic health records and streamline telemedicine.

4. Explain the major causes of malnutrition in rural areas of India. [GU 2024] 

Answer: Malnutrition across rural India is a multifaceted challenge driven by structural, social, and economic determinants:

• Poverty and Caloric/Nutritional Inadequacy: Low disposable household income restricts dietary diversification. Rural diets remain predominantly cereal-heavy, lacking adequate proteins, minerals, and micronutrients such as iron, zinc, and vitamins.

• Deficits in Maternal Health and Nutrition: Early childbearing, poor maternal body mass index (BMI), and chronic maternal anemia frequently result in low birth weight and intergenerational stunting.

• Deficiencies in Water, Sanitation, and Hygiene (WASH): Inadequate access to clean drinking water and poor sanitation expose children to chronic enteric infections and diarrhea, which impede nutrient absorption.

• Sub-Optimal Child Feeding Practices: Delays in initiating early breastfeeding, low rates of exclusive breastfeeding for the first six months, and improper complementary feeding practices worsen wasting and stunting among infants.

• Institutional Delivery Bottlenecks: Gaps in last-mile delivery and monitoring within supplementary nutrition programs (such as Anganwadi services under ICDS) occasionally hinder the timely detection of malnutrition.

5. Explain the major development strategies of China. [GU 2024] 

Answer: China’s post-1978 economic growth model under Deng Xiaoping relied on pragmatic, market-oriented reforms guided by the state:

• Gradual and Sequenced Reforms: China followed a phased transition rather than abrupt restructuring. It initiated agrarian decentralization via the Household Responsibility System (HRS) before liberalizing urban industrial enterprises.

• Export-Oriented Industrialization via SEZs: The creation of Special Economic Zones (SEZs) along coastal regions attracted large-scale Foreign Direct Investment (FDI), facilitated technology transfers, and made China the world's primary manufacturing hub.

• Public Infrastructure Investment: The state directed capital formation into multi-modal transport networks, modern deep-sea ports, power grids, and telecommunications.

• Dual-Track Pricing Mechanism: Farmers and state enterprises were permitted to sell output produced above mandatory state quotas at market-determined prices, stimulating productivity without disrupting baseline state supply commitments.

• Human Capital Formation: Large-scale public investments in basic schooling, vocational training, and scientific research produced a disciplined, skilled industrial workforce.

6. Analyze the trends in India's Trade-GDP ratio in the post-reform and post-WTO regime.

Answer: The post-1991 structural reforms and India’s accession to the WTO in 1995 led to substantial integration into the global economy:

• Expansion of Trade Openness: Prior to 1991, India's Trade-GDP ratio hovered around 15–16%, reflecting an inward-looking import substitution regime. Tariff rationalization and elimination of quantitative import restrictions increased this ratio to over 50% by the late 2000s.

• Growth in Services Exports: Under the General Agreement on Trade in Services (GATS) framework, India leveraged its comparative advantage in human capital to expand exports in IT, software, and professional business services.

• Merchandise Trade Dynamics: While merchandise exports diversified into refined petroleum products, pharmaceuticals, and engineering goods, heavy import dependence on crude oil, critical minerals, and electronics expanded the merchandise trade deficit.

• Recent Stabilization: Following global trade realignments and geopolitical developments, India's trade openness ratio has stabilized in the 40–45% range, accompanied by targeted export incentive frameworks like Production Linked Incentive (PLI) schemes.

7. Discuss the role and economic impacts of Foreign Direct Investment (FDI) in India.

Answer: Liberalization of FDI ceilings across various industrial and service sectors has reshaped India's macroeconomic landscape:

• Bridging the Domestic Savings-Investment Gap: FDI serves as a non-debt-creating external capital inflow that supplements domestic savings and finances long-term capital formation.

• Technology and Knowledge Spillovers: Multinational enterprises bring advanced operational technologies, intellectual property, global management practices, and access to international supply networks.

• Employment and Industrial Upgradation: Direct investments in sectors like automobiles, electronics, telecommunications, and services have generated formal manufacturing and service-sector jobs.

• Balance of Payments Stabilization: Stable long-term FDI inflows help offset current account deficits and bolster the Reserve Bank of India’s foreign exchange reserves.

• Structural Limitations: A substantial share of FDI has flowed into capital-intensive or service-oriented sectors rather than labor-intensive manufacturing, limiting its direct absorption of surplus unskilled agricultural labor.

8. Examine the positive and negative impacts of Foreign Institutional Investment (FII/FPI) on the Indian economy.

Answer: Foreign Institutional Investments (FIIs/FPIs) represent portfolio capital invested in India’s domestic equity and debt markets:

• Positive Impacts:

  • Deepening Capital Markets: FII inflows provide liquidity to the National Stock Exchange (NSE) and Bombay Stock Exchange (BSE), improving equity valuations and lowering the cost of capital for domestic firms.

  • Corporate Governance Improvements: Institutional scrutiny from global asset managers promotes transparency, rigorous accounting standards, and better corporate governance among listed Indian companies.

  • Foreign Exchange Buffers: Large-scale portfolio investments contribute to the overall balance of payments surplus during stable economic cycles.

• Negative Impacts and Vulnerabilities:

  • Market Volatility: FII capital is sensitive to global interest rate cycles (e.g., US Federal Reserve policy changes) and geopolitical risks, which can trigger rapid capital flight.

  • Exchange Rate Pressures: Sudden reversals of portfolio flows can place downward pressure on the Indian Rupee, deplete foreign exchange reserves, and induce imported inflation.

9. Discuss the opportunities and challenges of the India-ASEAN Free Trade Agreement (AIFTA).

Answer: Operationalized in 2010, the India-ASEAN Free Trade Agreement (AIFTA) serves as a core economic pillar of India’s 'Act East' policy:

• Opportunities:

  • Market Integration: Offers preferential market access to a dynamic regional economic bloc comprising ten Southeast Asian nations with a combined GDP exceeding $3 trillion.

  • Sectoral Export Potential: Creates export opportunities for India’s competitive pharmaceutical, processed food, and auto-component sectors.

  • Supply Chain Linkages: Facilitates participation in regional value chains, expanding trade channels with advanced production networks in East Asia.

• Structural Challenges:

  • Widening Trade Deficit: India’s merchandise trade deficit with ASEAN widened following tariff reductions, as imports of goods outpaced India's export growth to the region.

  • Pressure on Domestic Primary Sectors: Low-tariff imports of plantation and agricultural goods (e.g., palm oil, natural rubber, spices) created price competition for domestic growers in states like Kerala and the North-East.

  • Circumvention and Rules of Origin: Concerns persist regarding third-party goods routing through ASEAN jurisdictions under preferential tariff terms.

10. Explain the significance of BIMSTEC regional cooperation and its potential for India's North-Eastern region.

Answer: BIMSTEC (Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation) brings together seven littoral and landlocked nations around the Bay of Bengal:

• Alternative Regional Platform: With the South Asian Association for Regional Cooperation (SAARC) constrained by geopolitical standoffs, BIMSTEC provides an active platform for regional economic integration.

• Unlocking the North-Eastern Region: Offers an avenue to connect India’s landlocked North-East to regional shipping routes via Bangladesh and Myanmar (e.g., the Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project and the Chattogram/Mongla port agreements).

• Trade and Logistics Integration: Facilitates cross-border physical, digital, and energy connectivity (such as the BIMSTEC Energy Grid), reducing logistical transit costs for regional trade.

• Blue Economy and Energy Security: Promotes cooperative exploration of maritime resources in the Bay of Bengal, cross-border electricity trade, and development of renewable energy corridors across South and Southeast Asia.