পাঠৰ মূল সাৰাংশ :

​পঞ্চম ষাণ্মাসিকৰ ভূগোল পাঠ্যক্ৰমৰ এই গোটটোৰ মূল বিষয়বস্তু হ’ল পৰ্যটন উদ্যোগৰ বহুমুখী প্ৰভাৱ আৰু ইয়াৰ চৰকাৰী নীতিসমূহ। পৰ্যটনে কোনো এক অঞ্চলৰ অৰ্থনীতিলৈ বৈদেশিক মুদ্ৰা আৰু সংস্থাপন কঢ়িয়াই আনে যদিও ইয়াৰ ফলত দ্ৰব্যমূল্য বৃদ্ধিও হ’ব পাৰে। সামাজিকভাৱে ই সাংস্কৃতিক বিনিময় ঘটায়, কিন্তু অতিমাত্ৰা অনুকৰণে থলুৱা ঐতিহ্য বিপন্ন কৰে। অনিয়ন্ত্ৰিত পৰ্যটনে পৰিৱেশ প্ৰদূষিত কৰাৰ বাবেই বৰ্তমান 'বহনক্ষম পৰ্যটন' আৰু 'ইকো-টুৰিজম'ৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হৈছে। ভাৰতৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি'য়ে বিশ্বমানৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নত গুৰুত্ব দিয়ে। আনহাতে, উত্তৰ-পূবৰ পৰ্যটন নীতিয়ে অঞ্চলটোৰ দুৰ্গম ভৌগোলিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ নেওচি অনন্য জনজাতীয় সংস্কৃতি, বন্যপ্ৰাণী আৰু 'হমষ্টে' ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি সবল কৰাৰ ওপৰত বিশেষ লক্ষ্য ৰাখিছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটনৰ ফলত স্থানীয় অৰ্থনীতিলৈ অহা এটা প্ৰত্যক্ষ ইতিবাচক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: পৰ্যটনৰ ফলত স্থানীয় বাসিন্দাসকলৰ বাবে হোটেল, পৰিবহন আৰু গাইড হিচাপে কাম কৰাৰ ফলত প্ৰত্যক্ষ স্ব-নিযুক্তি আৰু উপাৰ্জনৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ২: অনিয়ন্ত্ৰিত পৰ্যটন উদ্যোগৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা এটা প্ৰধান পৰিৱেশগত সমস্যা কি?

উত্তৰ: অতিমাত্ৰা পৰ্যটকৰ আগমনৰ ফলত প্লাষ্টিক আৰু কঠিন আৱৰ্জনাৰ বৃদ্ধি হয়, যিয়ে স্থানীয় প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বিনষ্ট কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি ২০০২' ৰ এটা মুখ্য লক্ষ্য কি আছিল?

উত্তৰ: ভাৰতক বিশ্বৰ এক অন্যতম প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী হিচাপে গঢ়ি তোলা আৰু দেশৰ জিডিপি (GDP) বৃদ্ধিত পৰ্যটন খণ্ডৰ অৱদান বৃদ্ধি কৰা।

প্ৰশ্ন ৪: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰ্যটন নীতিৰ এক অন্যতম মূল উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: অঞ্চলটোৰ অনন্য জনজাতীয় কৃষ্টি-সংস্কৃতি আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি নকৰাকৈ 'বহনক্ষম গ্ৰাম্য পৰ্যটন' (Sustainable Rural Tourism) ৰ বিকাশ ঘটোৱা।

প্ৰশ্ন ৫: সামাজিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা পৰ্যটনে সমাজত কেনেকৈ ইতিবাচক ভূমিকা লয়?

উত্তৰ: পৰ্যটনে বিভিন্ন দেশ আৰু জাতিৰ মাজত সাংস্কৃতিক বিনিময় সম্ভৱ কৰি তোলে, যিয়ে বিশ্বজনীন ভাতৃত্ববোধ আৰু সামাজিক উদাৰতা বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: 'পৰিৱেশ-অনুকূল পৰ্যটন' বা 'ইকো-টুৰিজম' (Eco-tourism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ কোনো ধৰণৰ ক্ষতি নকৰাকৈ আৰু স্থানীয় ৰাইজৰ অৰ্থনৈতিক কল্যাণ সাধন কৰি কৰা ভ্ৰমণকেই ইকো-টুৰিজম বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: পৰ্যটনৰ ক্ষেত্ৰত 'গুণক প্ৰভাৱ' (Multiplier Effect) মানে কি?

উত্তৰ: পৰ্যটকে কৰা খৰচৰ ধন যেতিয়া স্থানীয় হোটেল, চালক, কৃষক আদিৰ জৰিয়তে সমাজৰ বিভিন্ন স্তৰলৈ প্ৰসাৰিত হৈ অৰ্থনীতিখনক পুনৰ গতিশীল কৰে, তাকেই গুণক প্ৰভাৱ বোলে।

প্ৰশ্ন ৮: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পৰ্যটন বিকাশত 'হমষ্টে' (Homestay) ব্যৱস্থাই কিদৰে সহায় কৰিছে?

উত্তৰ: হমষ্টে ব্যৱস্থাই পৰ্যটকক স্থানীয় পৰিয়ালৰ সৈতে থকাৰ সুযোগ দিয়াৰ লগতে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ ভেটি পোনপটীয়াকৈ মজবুত কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৯: অত্যধিক পৰ্যটন বা 'অভাৰটুৰিজম' (Overtourism) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: কোনো এক বিশেষ পৰ্যটনস্থলীৰ বহন ক্ষমতাৰ তুলনাত অতিমাত্ৰা পৰ্যটকৰ আগমন ঘটি স্থানীয় সমাজ আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত অসহ্য চাপ সৃষ্টি হোৱা অৱস্থাক অভাৰটুৰিজম বোলে।

প্ৰশ্ন ১০: ধাৰণক্ষম বা বহনক্ষম পৰ্যটন (Sustainable Tourism) কি?

উত্তৰ: বৰ্তমানৰ পৰ্যটক আৰু স্থানীয় সমাজৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবেও প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক সম্পদসমূহ সংৰক্ষিত কৰি ৰখা পৰ্যটন প্ৰক্ৰিয়াই হ’ল বহনক্ষম পৰ্যটন।

প্ৰশ্ন ১১: পৰ্যটনে স্থানীয় ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰসমূহৰ ওপৰত কেনে নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে?

উত্তৰ: কোনো নিয়ন্ত্ৰণ নোহোৱাকৈ ঐতিহাসিক স্মৃতিসৌধসমূহলৈ মানুহৰ সোঁত বূৱালে স্থাপত্যসমূহৰ ক্ষয়-ক্ষতি হোৱাৰ লগতে ইয়াৰ মৌলিক সৌন্দৰ্য হেৰাই যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

প্ৰশ্ন ১২: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ 'স্বদেশ দৰ্শন' (Swadesh Darshan) আঁচনিৰ মূল বিষয়বস্তু কি?

উত্তৰ: দেশৰ ভিতৰতে থকা বিভিন্ন সম্ভাৱনাপূৰ্ণ পৰ্যটন ক্ষেত্ৰসমূহক একো একোটা নিৰ্দিষ্ট থিম বা বৰ্তনীত (যেমন- নৰ্থ-ইষ্ট চাৰ্কিট, ট্রাইবেল চাৰ্কিট) অন্তৰ্ভুক্ত কৰি আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰা।

প্ৰশ্ন ১৩: উত্তৰ-পূবৰ ৰাজ্যসমূহৰ পৰ্যটন নীতিত 'সাংস্কৃতিক পৰ্যটন' (Cultural Tourism) ক কিয় অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হৈছে?

উত্তৰ: কাৰণ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল হৈছে অলেখ বৈচিত্ৰ্যময় জনজাতিৰ পৰম্পৰাগত উৎসৱ-পাৰ্বন, সাজ-পোছাক আৰু খাদ্য সম্ভাৰৰ এক অনন্য ভঁৰাল।

প্ৰশ্ন ১৪: পৰ্যটনৰ ফলত স্থানীয় সমাজত দেখা দিয়া এটা কু-প্ৰভাৱ লিখা।

উত্তৰ: আধুনিকতাৰ অতিমাত্ৰা প্ৰভাৱ আৰু অনুকৰণ প্ৰবৃত্তিৰ বাবে স্থানীয় যুৱ প্ৰজন্মৰ মাজত থলুৱা ভাষা, কৃষ্টি আৰু নৈতিক মূল্যবোধৰ অৱক্ষয় ঘটিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: পৰ্যটনৰ অৰ্থনৈতিক অপচয় বা 'লিকেন পদ্ধতি' (Economic Leakage) কি?

উত্তৰ: যেতিয়া পৰ্যটনৰ পৰা অহা উপাৰ্জনৰ এক বৃহৎ অংশ থলুৱা অৰ্থনীতিত জমা নহৈ বহিৰাগৰাকী বহুজাতিক কোম্পানী বা বিমান সংস্থাৰ হাতলৈ গুচি যায়, তাকেই অৰ্থনৈতিক লিকেন বোলে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনীতিত পৰ্যটন উদ্যোগৰ দুটা মূল অৱদান আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

• প্ৰথমতে, পৰ্যটনে দেশলৈ বিপুল পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বোৱাই আনে, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতি সবল কৰে।

• দ্বিতীয়তে, ই পৰোক্ষ আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে হস্তশিল্প, পৰিবহন আৰু খাদ্য উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটাই স্থানীয় বজাৰখনক গতিশীল কৰে।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটনে স্থানীয় সমাজৰ কৃষ্টি-সংস্কৃতিলৈ অনা দুটা ধনাত্মক পৰিৱৰ্তন উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• পৰ্যটকৰ আগ্ৰহৰ বাবে লুপ্তপ্ৰায় হৈ অহা থলুৱা লোককলা, নৃত্য আৰু হস্তশিল্পৰ পুনৰুজ্জীৱন ঘটে।

• ইয়াৰ উপৰিও, বাহিৰৰ জগতৰ সৈতে আদান-প্ৰদানৰ ফলত স্থানীয় সমাজৰ দৃষ্টিভংগী উদাৰ আৰু আধুনিক হয়।

প্ৰশ্ন ৩: ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতিত বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণাটো কেনেকৈ প্ৰয়োগ কৰা হৈছে?

উত্তৰ: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতিত প্ৰকৃতিৰ সুৰক্ষাক মূল ভিত্তি হিচাপে লোৱা হৈছে। ইয়াত পৰ্যটনস্থলীসমূহৰ প্লাষ্টিকমুক্তকৰণ, সৌৰশক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু স্থানীয় সম্প্ৰদায়ক পৰ্যটন পৰিচালনাৰ অংশীদাৰ কৰি বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য স্থিৰ কৰা হৈছে।

প্ৰশ্ন ৪: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰ্যটন নীতিৰ দুটা অন্যতম বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰ:

• এই নীতিসমূহে গণ-পৰ্যটনৰ (Mass Tourism) পৰিৱৰ্তে সীমিত কিন্তু গুণগত পৰ্যটন বা 'নিলিখা ঠাইৰ অন্বেষণ'ক উদগনি যোগায়।

• অঞ্চলটোৰ সংবেদনশীল পাৰিপাৰ্শ্বিকতা ৰক্ষাৰ বাবে ইকো-টুৰিজম আৰু জৈৱিক কৃষি-পৰ্যটন (Agri-tourism) ক বিশেষভাৱে প্ৰাধান্য দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ৫: পৰ্যটনৰ ফলত হ'ব পৰা দুটা প্ৰধান পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ:

• পানী প্ৰদূষণ: পৰ্যটনস্থলীত গঢ়ি উঠা হোটেল-ৰিজৰ্টৰ পৰা ওলোৱা লেতেৰা পানী আৰু আৱৰ্জনা ওচৰৰ নদ-নদী বা হ্ৰদত পৰি জলভাগ প্ৰদূষিত কৰে।

• শব্দ প্ৰদূষণ: পৰ্যটকৰ বাহনৰ হৰ্ণ আৰু নৈশ পাৰ্টীসমূহৰ উচ্চ প্ৰাবল্যৰ শব্দই বন্যপ্ৰাণী আৰু থলুৱা লোকৰ শান্তি বিঘ্নিত কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: উত্তৰ-পূবৰ জনজাতীয় সমাজৰ অৰ্থনীতিত পৰ্যটনে কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছে?

উত্তৰ: পৰ্যটনে জনজাতীয় সমাজৰ অৰ্থনীতিক এক স্বকীয় মাত্ৰা দিছে। অনাদৃত হৈ থকা গ্ৰাম্য অঞ্চলসমূহলৈ পৰ্যটক যোৱাৰ ফলত অকল চহৰ কেন্দ্ৰিক নহৈ গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰো বিকেন্দ্ৰীকৰণ ঘটিছে, যাৰ ফলত থলুৱা লোকসকল আত্মনিৰ্ভৰশীল হৈ উঠিছে।

প্ৰশ্ন ৭: হমষ্টে (Homestay) ব্যৱস্থাই গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি কেনেকৈ সলনি কৰিব পাৰে?

উত্তৰ: হমষ্টে ব্যৱস্থাত ডাঙৰ হোটেলৰ দৰে কোটিটকীয়া বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন নহয়। গাঁৱৰ মানুহে নিজৰ ঘৰৰ অতিৰিক্ত কোঠা ব্যৱহাৰ কৰিয়েই উপাৰ্জন কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত পৰ্যটনৰ লাভাংশ কোনো মধ্যভোগী নোহোৱাকৈ পোনপটীয়াকৈ গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ পৰিয়ালটোৰ হাতলৈ যায়।

প্ৰশ্ন ৮: পৰ্যটন খণ্ডই নিয়োগ সৃষ্টিৰ ক্ষেত্ৰত কেনে ভূমিকা পালন কৰে?

উত্তৰ: পৰ্যটন হৈছে এক শ্রম-নিবিড় (Labor-intensive) উদ্যোগ। ই কেৱল উচ্চ শিক্ষিত লোককেই নহয়, বৰঞ্চ কম শিক্ষাগত অৰ্হতা থকা থলুৱা লোককো চালক, পৰিষ্কাৰকৰ্মী, ৰান্ধনী, আৰু কাৰুশিল্পী হিচাপে বিপুল নিয়োগৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ৯: ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি আৰু উত্তৰ-পূবৰ পৰ্যটন নীতিৰ মাজত থকা এটা মূল পাৰ্থক্য দেখুওৱা।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতিৰ পৰিসৰ সমগ্ৰ দেশজুৰি বিস্তৃত আৰু ইয়াত বৃহত পৰিসৰৰ আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ তথা বিদেশী বিনিয়োগৰ ওপৰত জোৰ দিয়া হয়। আনহাতে, উত্তৰ-পূবৰ পৰ্যটন নীতি মূলত: থলুৱা সমাজ-কেন্দ্ৰিক, য'ত পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আৰু ক্ষুদ্ৰ জনগোষ্ঠীয় সংস্কৃতিৰ সুৰক্ষাক অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ১০: পৰ্যটনে কেনেকৈ স্থানীয় ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰসমূহৰ সংৰক্ষণত ধনাত্মক সহায় কৰিব পাৰে?

উত্তৰ: পৰ্যটনৰ পৰা চৰকাৰ তথা প্ৰশাসনৰ যি ৰাজহ (টিকেট, কৰ আদিৰ জৰিয়তে) সংগ্ৰহ হয়, সেই ধনৰ এটা অংশ ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন আৰু ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰসমূহৰ মেৰামতি তথা সংৰক্ষণ কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ১১: উত্তৰ-পূব ভাৰতত এডভেঞ্চাৰ পৰ্যটন (Adventure Tourism) ৰ দুটা সম্ভাৱনীয়তা লিখা।

উত্তৰ:

• উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পাহাৰীয়া ভূখণ্ড আৰু খৰস্ৰোতা নদীসমূহ ক্ৰমে ট্ৰেকিং (Trekking), পৰ্বতাৰোহন আৰু ৰাফটিং (River Rafting) ৰ বাবে অত্যন্ত উপযোগী।

• মেঘালয়ৰ গুহা আৰু অৰুণাচলৰ দুৰ্গম উপত্যকাসমূহে দুঃসাহসিক ক্ৰীড়াপ্ৰেমী পৰ্যটকক আকৰ্ষণ কৰাৰ প্ৰচুৰ সম্ভাৱনা কঢ়িয়াই আনিছে।

প্ৰশ্ন ১২: সাংস্কৃতিক পৰ্যটনে (Cultural Tourism) সমাজৰ সামাজিক সংহতি কেনেকৈ বৃদ্ধি কৰে?

উত্তৰ: যেতিয়া দেশী-বিদেশী পৰ্যটকে স্থানীয় লোকৰ সৈতে মিলি বিহু, হৰ্ণবিল বা জৰোৱা উৎসৱ উদযাপন কৰে, তেতিয়া বৰ্ণ-বৈষম্যৰ প্ৰাচীৰ ভাঙি পৰে। ই ইজনে সিজনৰ জীৱনশৈলীক সন্মান কৰিবলৈ শিকায় আৰু সামাজিক সংহতি দৃঢ় কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: পৰ্যটন উদ্যোগৰ আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নে স্থানীয় বাসিন্দাসকলক কেনেকৈ উপকৃত কৰে?

উত্তৰ: পৰ্যটকৰ সুবিধাৰ বাবে চৰকাৰে যেতিয়া উন্নত পথ-ঘাট, বিমান বন্দৰ, খোৱাপানীৰ যোগান আৰু চিকিৎসা সেৱাৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰে, তেতিয়া সেইবোৰৰ সুফল পৰ্যটকৰ সমান্তৰালভাৱে স্থানীয় স্থায়ী বাসিন্দাসকলেও সমানে লাভ কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পৰ্যটন খণ্ডৰ দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান বা ভৌগোলিক বাধা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• যাতায়তৰ সমস্যা: দুৰ্গম পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু বাৰিষা কালত হোৱা ভূমিস্খলন তথা বানপানীৰ বাবে যাতায়ত ব্যৱস্থা ব্যাহত হোৱাটো এক ডাঙৰ বাধা।

• প্ৰচাৰৰ অভাৱ: পৰ্যাপ্ত পৰ্যটন থলী থকা সত্ত্বেও বিশ্ব দৰবাৰত ইয়াৰ সঠিক আৰু আকৰ্ষণীয় ডিজিটেল প্ৰচাৰৰ এতিয়াও নাটনি দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ১৫: বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটনে (Wildlife Tourism) প্ৰকৃতি সংৰক্ষণত কেনেকৈ অৰিহণা যোগায়?

উত্তৰ: বন্যপ্ৰাণী পৰ্যটনৰ বাবে কাজিৰঙা বা মানসৰ দৰে অভয়াৰণ্যসমূহৰ পৰা বিপুল পৰিমাণৰ ৰাজহ সংগ্ৰহ হয়। ইয়াৰ ফলত চোৰাং চিকাৰ ৰোধ কৰিবলৈ আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু অতিৰিক্ত বনকৰ্মী নিয়োগ কৰাটো চৰকাৰৰ বাবে অৰ্থনৈতিকভাৱে সম্ভৱ হৈ পৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: পৰ্যটন উদ্যোগে কোনো এক অঞ্চলৰ অৰ্থনীতিলৈ অনোৱা ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ বিশ্লেষণ কৰা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: আধুনিক বিশ্বত পৰ্যটন কেৱল মনোৰঞ্জনৰ মাধ্যম হৈ থকা নাই, ই এক লাভজনক গোলকীয় উদ্যোগত পৰিণত হৈছে। কোনো এক অঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক গাঁথনিত ইয়াৰ দুমুখীয়া প্ৰভাৱ দেখা যায়:

• ইতিবাচক অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: 

• ১. বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ আগমন: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটনে দেশৰ অৰ্থনীতিলৈ বিপুল পৰিমাণৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা বোৱাই আনে, যিয়ে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিশোধৰ ভাৰসাম্য (Balance of Payments) উন্নত কৰে। 

• ২. নিয়োগ সৃষ্টি: হোটেল, পৰিবহন, ট্ৰেভেল এজেন্সি আৰু স্থানীয় গাইড হিচাপে কাম কৰাৰ ফলত প্ৰত্যক্ষ নিয়োগৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ উপৰিও হস্তশিল্প আৰু খাদ্য উদ্যোগৰ দৰে পৰোক্ষ খণ্ডসমূহতো কৰ্মসংস্থাপন বৃদ্ধি পায়।

•  ৩. গুণক প্ৰভাৱ (Multiplier Effect): পৰ্যটকে খৰচ কৰা ধন স্থানীয় অৰ্থনীতিৰ বিভিন্ন স্তৰলৈ প্ৰসাৰিত হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন পৰ্যটকে হোটেলত দিয়া ধনেৰে হোটেল মালিকে স্থানীয় কৃষকৰ পৰা শাক-পাচলি কিনে, যাৰ ফলত গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিও সক্ৰিয় হৈ পৰে।

• নেতিবাচক অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: 

• ১. ঋতুভিত্তিক নিৰ্ভৰশীলতা: পৰ্যটন মূলত: ঋতুভিত্তিক (Seasonal)। এটা নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ পিছত পৰ্যটকৰ সংখ্যা কমি গ’লে থলুৱা লোকসকল সাময়িকভাৱে নিবনুৱা হৈ পৰে। 

• ২. দ্ৰব্যমূল্য বৃদ্ধি: পৰ্যটন অঞ্চলসমূহত খাদ্য-সামগ্ৰী, ভূমি আৰু অত্যাৱশ্যকীয় বস্তুৰ মূল্য অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পায়, যাৰ কু-প্ৰভাৱ স্থানীয় সাধাৰণ উপাৰ্জনকাৰী লোকসকলৰ ওপৰত পৰে। 

• ৩. অৰ্থনৈতিক অপচয় (Economic Leakage): বহু ক্ষেত্ৰত পৰ্যটনৰ পৰা অহা লাভৰ এক বুজন অংশ স্থানীয় লোকৰ হাতলৈ যোৱাৰ পৰিৱৰ্তে বিদেশী বা বহিৰাগত বহুজাতিক ৰিজৰ্ট আৰু বিমান কোম্পানীসমূহৰ ওচৰলৈ গুচি যায়।

প্ৰশ্ন ২: পৰ্যটনৰ অনিয়ন্ত্ৰিত বিকাশে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ওপৰত কেনে ধৰণৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰে? বহনক্ষম পৰ্যটনৰ প্ৰাসংগিকতাৰ সৈতে আলোচনা কৰা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: পৰ্যটনৰ অন্যতম প্ৰধান আকৰ্ষণ হ’ল প্ৰকৃতি, কিন্তু পৰিকল্পনাহীন আৰু অতিমাত্ৰা পৰ্যটনে সেই প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰেই আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিসাধন কৰে।

• পৰিৱেশগত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ: 

• ১. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ক্ষতি আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস: সংবেদনশীল পৰিৱেশ অঞ্চল যেনে— অভয়াৰণ্য, পাহাৰীয়া অঞ্চল বা সাগৰীয় প্ৰবাল প্ৰাচীৰসমূহলৈ মানুহৰ অতিমাত্ৰা আগমনৰ ফলত বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান ধ্বংস হয়। 

• ২. প্ৰদূষণৰ প্ৰকোপ: পৰ্যটকৰ দ্বাৰা ব্যৱহৃত প্লাষ্টিক বটল, পেকেট আদি য’তে ত’তে পেলোৱাৰ ফলত কঠিন আৱৰ্জনাৰ সমস্যাই গুৰুতৰ ৰূপ লয়। হোটেলসমূহৰ পৰা ওলোৱা নিষ্কাষিত পানীয়ে নদী আৰু হ্ৰদৰ পানী প্ৰদূষিত কৰে। 

• ৩. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ: পৰ্যটকৰ বিলাসী জীৱনযাত্ৰাৰ বাবে স্থানীয় ভূগৰ্ভস্থ পানী, খৰি বা শক্তিৰ ওপৰত অত্যাধিক চাপ পৰে, যাৰ ফলত স্থানীয় বাসিন্দাসকল পানীৰ নাটনিৰ দৰে সংকটৰ সন্মুখীন হয়।

• বহনক্ষম পৰ্যটনৰ (Sustainable Tourism) প্ৰাসংগিকতা: এই পৰিৱেশগত সংকটসমূহ দূৰ কৰিবলৈ বহনক্ষম পৰ্যটনৰ ধাৰণাটো অত্যন্ত জৰুৰী। ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা হ’ল—

  • ই পৰ্যটনৰ এনে এক আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰে য’ত বৰ্তমানৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ অক্ষত কৰি ৰখা হয়।

  • ই 'ইকো-টুৰিজম' বা পৰিৱেশ-অনুকূল ভ্ৰমণক উদগনি দিয়ে, য’ত পৰ্যটকক প্ৰকৃতি সুৰক্ষাৰ প্ৰতি সচেতন কৰা হয় আৰু পৰ্যটন ক্ষেত্ৰৰ বহন ক্ষমতা (Carrying Capacity) অনুসৰিহে পৰ্যটকৰ প্ৰৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত পৰ্যটন উদ্যোগৰ প্ৰভাৱবোৰ এটা বিশ্লেষণাত্মক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: পৰ্যটন কেৱল স্থান সলনিৰে নহয়, ই বিভিন্ন সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ মাজৰ এক সংযোগ সেতু। স্থানীয় সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত পৰ্যটনৰ যোগাত্মক আৰু বিয়োগাত্মক— দুয়োটা প্ৰভাৱেই সুদূৰপ্ৰসাৰী:

• যোগাত্মক সামাজিক-সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ: 

• ১. সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান আৰু গোলকীয় একতা: বিভিন্ন দেশ তথা জাতিৰ পৰ্যটকৰ আগমনৰ ফলত সমাজত সাংস্কৃতিক সহনশীলতা বৃদ্ধি পায়। ই বৰ্ণবাদ বা সংকীৰ্ণ আঞ্চলিকতাবাদক দূৰ কৰি বিশ্বজনীন দৃষ্টিভংগী গঢ়াত সহায় কৰে। 

• ২. ঐতিহ্য আৰু লোককলাৰ সংৰক্ষণ: বিশ্বৰ বুকুত নিজৰ পৰিচয় দাঙি ধৰাৰ বাবে থলুৱা সমাজখনে নিজৰ বিলুপ্তপ্ৰায় লোকনৃত্য, সংগীত, পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাক আৰু শিল্পকলাসমূহৰ পুনৰুজ্জীৱন ঘটায়। পৰ্যটনৰ পৰা অহা ধনে ঐতিহাসিক স্মৃতিসৌধসমূহ সংৰক্ষণ কৰাত সহায় কৰে। 

• ৩. সামাজিক আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন: পৰ্যটন ক্ষেত্ৰৰ বিকাশৰ বাবে চৰকাৰে উন্নত পথ, খোৱাপানী, বিদ্যুৎ আৰু স্বাস্থ্য সেৱাৰ ব্যৱস্থা কৰে, যাৰ দ্বাৰা থলুৱা সমাজখন সামগ্ৰিকভাৱে লাভৱান হয়।

• বিয়োগাত্মক সামাজিক-সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ: 

• ১. সাংস্কৃতিক সংকৰণ (Cultural Commodification): বহু সময়ত পইচা উপাৰ্জনৰ স্বাৰ্থত পৱিত্ৰ ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতি বা পৰম্পৰাগত উৎসৱসমূহক পৰ্যটকৰ মনোৰঞ্জনৰ বাবে ব্যৱসায়িক সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত সংস্কৃতিৰ মৌলিকতা নষ্ট হয়। 

• ২. বৰ্দন প্ৰভাৱ (Demonstration Effect): স্থানীয় যুৱ প্ৰজন্মই বিদেশী পৰ্যটকৰ জীৱনশৈলী, খাদ্যভ্যাস আৰু পোছাক-পৰিচ্ছদ অন্ধভাৱে অনুকৰণ কৰিবলৈ লয়। ইয়াৰ ফলত থলুৱা ভাষা, সামাজিক মূল্যবোধ আৰু ঐতিহ্যৰ অৱক্ষয় ঘটে। 

• ৩. অপৰাধ প্ৰৱণতা বৃদ্ধি: পৰ্যটনস্থলীসমূহত ভিৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ডকাইতি, ড্ৰাগছৰ ব্যৱসায় আৰু অনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ দৰে সামাজিক ব্যাধিয়ে গা কৰি উঠিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি'ৰ (National Tourism Policy) মূল লক্ষ্য আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলসমূহ আলোচনা কৰা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: ভাৰত চৰকাৰে দেশৰ পৰ্যটন খণ্ডক এক সুসংহত আৰু পৰিকল্পিত ৰূপ দিবলৈ এক সৰ্বাংগীণ 'ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটন নীতি' গ্ৰহণ কৰিছে। এই নীতিৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে পৰ্যটনক অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু সংস্থাপন সৃষ্টিৰ এক প্ৰধান চালিকা শক্তি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা।

• মূল লক্ষ্যসমূহ: 

• ১. গোলকীয় মানদণ্ড প্ৰতিষ্ঠা: ভাৰতক বিশ্ব পৰ্যটন বজাৰত এক প্ৰথম শ্ৰেণীৰ আকৰ্ষণীয় স্থল হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যটকৰ আগমন বৃদ্ধি কৰা। 

• ২. সংস্কৃতি আৰু প্ৰকৃতিৰ সুসমন্বয়: দেশৰ সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য, ঐতিহাসিক কৃতিচিহ্ন আৰু প্ৰাকৃতিক বৈচিত্ৰ্যক সুৰক্ষিত কৰি ৰাখি পৰ্যটনৰ বিকাশ ঘটোৱা। 

• ৩. পিছপৰা অঞ্চলৰ উন্নয়ন: পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ ঘটাই গ্ৰাম্য আৰু দুৰ্গম অঞ্চলসমূহলৈ অৰ্থনৈতিক লাভালাভ কঢ়িয়াই নিয়া।

• মূল কৌশলসমূহ: 

• ১. পাব্লিক-প্ৰাইভেট পাৰ্টনাৰশ্বিপ (PPP Model): পৰ্যটন খণ্ডৰ আন্তঃগাঁথনি যেনে— হোটেল, ৰিজৰ্ট আৰু পৰিবহন ব্যৱস্থা উন্নত কৰিবলৈ চৰকাৰী খণ্ডৰ সমান্তৰালভাৱে ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰীক আকৰ্ষণ কৰা। 

• ২. থিম-ভিত্তিক পৰ্যটন বৰ্তনী (Theme-based Circuits): 'স্বদেশ দৰ্শন' আৰু 'প্ৰসাদ' (PRASHAD) আঁচনিৰ জৰিয়তে ধৰ্মীয়, আধ্যাত্মিক, ঐতিহ্য আৰু বন্যপ্ৰাণী কেন্দ্ৰিক বিশেষ চাৰ্কিট বা বৰ্তনী নিৰ্মাণ কৰি পৰ্যটনক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰা। 

• ৩. বহনক্ষমতা আৰু ডিজিটেল প্ৰচাৰ: সমগ্ৰ পৰ্যটন প্ৰক্ৰিয়াটোত পৰিৱেশ অনুকূল ব্যৱস্থাক বাধ্যতামূলক কৰা আৰু বিশ্বজুৰি 'ইনক্ৰেডিবল ইণ্ডিয়া' (Incredible India) অভিযানৰ দৰে ডিজিটেল মাধ্যমেৰে ভাৰতীয় পৰ্যটনৰ ব্যাপক প্ৰচাৰ চলোৱা।

প্ৰশ্ন ৫: উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ পৰ্যটন নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্য আৰু ইয়াৰ সন্মুখত থকা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ বিশ্লেষণ কৰা। (৫ নম্বৰ)

উত্তৰ: উত্তৰ-পূব ভাৰত হৈছে অনন্য ভৌগোলিক অৱস্থিতি, চহকী জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু বৈচিত্ৰ্যময় জনজাতীয় সংস্কৃতিৰ এক অপূৰ্ব মিলনভূমি। এই সম্ভাৱনাক সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উত্তৰ-পূবৰ ৰাজ্যসমূহে এক স্বকীয় পৰ্যটন নীতি গ্ৰহণ কৰিছে।

• উত্তৰ-পূবৰ পৰ্যটন নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ: 

• ১. ইকো-টুৰিজম আৰু গ্ৰাম্য পৰ্যটনৰ ওপৰত জোৰ: এই অঞ্চলৰ স্পৰ্শকাতৰ পৰিৱেশ তন্ত্ৰক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ ইয়াত বৃহৎ উদ্যোগৰ পৰিৱেৰ্তে 'ইকো-টুৰিজম'ক মূল ভেটি কৰা হৈছে। গ্ৰাম্য সমাজৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰিবলৈ 'হমষ্টে' (Homestay) ব্যৱস্থাক চৰকাৰীভাৱে উদগনি যোগোৱা হৈছে। 

• ২. সাংস্কৃতিক আৰু সৰ্বাংগীণ পৰ্যটন: ৰাজ্যসমূহৰ স্বকীয় লোক-সংস্কৃতি, পৰম্পৰাগত উৎসৱ (যেনে— অসমৰ বিহু, নাগালৰ্ডৰ হৰ্ণবিল, মেঘালয়ৰ ৱাংগালা) ক বিশ্ব দৰবাৰত দাঙি ধৰি সাংস্কৃতিক পৰ্যটনৰ কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰা হৈছে। 

• ৩. আঞ্চলিক সহযোগিতা: 'উত্তৰ-পূব পৰিষদ' (NEC) আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ 'অেক্ট ইষ্ট পলিচি' (Act East Policy) ৰ সৈতে সংগতি ৰাখি আটাইকেইখন ৰাজ্যৰ পৰ্যটনক একগোট কৰি এক উমৈহতীয়া 'নৰ্থ-ইষ্ট চাৰ্কিট' হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে।

• পৰ্যটন নীতি ৰূপায়ণৰ প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ: 

• ১. দুৰ্গম ভূখণ্ড আৰু যাতায়তৰ সমস্যা: পাহাৰীয়া যাতায়ত ব্যৱস্থা আৰু বাৰিষা কালত হোৱা ভূমিস্খলন তথা বানপানীৰ বাবে পৰ্যটনৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থা সঘনাই ব্যাহত হয়। 

• ২. আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ: গোলকীয় মানদণ্ডৰ হোটেল, দক্ষ গাইড, নিৰৱচ্ছিন্ন বিদ্যুৎ যোগান আৰু উন্নত চিকিৎসা সেৱাৰ এতিয়াও পৰ্যাপ্ত অভাৱ দেখা যায়। 

• ৩. ভূ-ৰাজনৈতিক সংবেদনশীলতা আৰু তথ্যৰ অভাৱ: কিছুমান সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলত থকা সুৰক্ষাজনিত বাধ্যবাধকতা আৰু দেশ-বিদেশৰ পৰ্যটকৰ মাজত এই অঞ্চলটোৰ নিৰাপত্তা আৰু সুবিধা সম্পৰ্কে থকা ভ্ৰান্ত ধাৰণা বা প্ৰচাৰৰ অভাৱ এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

Q1. What is the economic impact of tourism?

Answer: The economic impact of tourism refers to the changes in income, employment, production, and investment resulting from tourism activities.

Q2. How does tourism generate employment?

Answer: Tourism creates direct jobs in hotels, restaurants, transport, and travel agencies, along with indirect jobs in supporting industries.

Q3. What is foreign exchange earnings in tourism?

Answer: Foreign exchange earnings are the income a country receives when international tourists spend money on goods and services.

Q4. What is meant by tourism income?

Answer: Tourism income is the revenue earned from tourist expenditure on accommodation, transport, food, entertainment, and shopping.

Q5. Define tourism multiplier effect.

Answer: The tourism multiplier effect is the process by which tourist spending generates additional income and employment throughout the economy.

Q6. What is infrastructure development in tourism?

Answer: Infrastructure development refers to the improvement of roads, airports, communication, and public facilities to support tourism.

Q7. Name two sectors that benefit from tourism.

Answer: The transport sector and the hospitality sector benefit greatly from tourism.

Q8. How does tourism help local businesses?

Answer: Tourism increases demand for local products, handicrafts, food, and services, improving business opportunities.

Q9. What is domestic tourism?

Answer: Domestic tourism refers to people travelling within their own country for leisure, business, or other purposes.

Q10. What is international tourism?

Answer: International tourism involves people travelling outside their own country for various purposes.

Q11. What is tourism investment?

Answer: Tourism investment is the expenditure made to develop tourism facilities such as hotels, resorts, and transport infrastructure.

Q12. Why is tourism called a service industry?

Answer: Tourism is called a service industry because it mainly provides services such as accommodation, transport, food, and recreation.

Q13. What is seasonal employment in tourism?

Answer: Seasonal employment refers to jobs available only during the peak tourist season.

Q14. Mention one economic disadvantage of tourism.

Answer: Excessive dependence on tourism may reduce economic stability during crises or natural disasters.

Q15. Why is tourism important for economic development?

Answer: Tourism increases national income, creates employment, and promotes regional development.

Part B – Short Answer Questions (2 Marks)

Q1. Explain the economic importance of tourism.

Answer: Tourism contributes to economic development by generating income, creating employment, increasing government revenue, and encouraging investment in infrastructure. It also supports many related industries.

Q2. How does tourism create employment opportunities?

Answer: Tourism creates direct employment in hotels, transport, restaurants, travel agencies, and tourist attractions. It also provides indirect employment in agriculture, handicrafts, construction, and other supporting sectors.

Q3. What is the tourism multiplier effect?

Answer: The tourism multiplier effect occurs when money spent by tourists circulates through the economy. It increases income, creates new jobs, and encourages further business activities in different sectors.

Q4. Explain the role of tourism in earning foreign exchange.

Answer: International tourists spend money on accommodation, transport, food, shopping, and entertainment. This spending brings valuable foreign exchange, strengthening the country's economy and balance of payments.

Q5. How does tourism support local businesses?

Answer: Tourism increases demand for local products, handicrafts, traditional foods, transport services, and cultural activities. This helps small businesses grow and improves the income of local communities.

Q6. Why is infrastructure development important for tourism?

Answer: Good roads, airports, communication systems, sanitation, and public services improve tourist satisfaction. Better infrastructure also benefits local residents and promotes regional economic growth.

Q7. Explain the relationship between tourism and regional development.

Answer: Tourism encourages investment in less-developed areas by improving transport, communication, and public facilities. It creates employment and reduces regional economic disparities.

Q8. How does tourism increase government revenue?

Answer: Governments earn revenue through taxes on hotels, transport, restaurants, entry fees, and tourism-related businesses. These funds can be used for public welfare and infrastructure.

Q9. What are the economic benefits of domestic tourism?

Answer: Domestic tourism increases local income, supports small businesses, creates employment, and promotes balanced economic development without depending entirely on foreign visitors.

Q10. Mention two economic challenges of tourism.

Answer: Tourism often creates seasonal employment and makes local economies vulnerable to disasters, pandemics, or political instability that reduce tourist arrivals.

Q11. How does tourism encourage entrepreneurship?

Answer: Tourism creates opportunities for local people to establish hotels, restaurants, travel agencies, transport services, souvenir shops, and cultural enterprises, increasing self-employment.

Q12. Explain the contribution of tourism to rural development.

Answer: Rural tourism generates employment, promotes local crafts, improves infrastructure, and provides additional income to rural households while reducing migration to urban areas.

Q13. Why is tourism considered an important economic sector in India?

Answer: Tourism contributes significantly to GDP, employment, foreign exchange earnings, and regional development. It also supports cultural industries and promotes investment.

Q14. How does tourism influence investment?

Answer: Growing tourism demand attracts both public and private investment in hotels, transport, communication, recreational facilities, and infrastructure, stimulating economic growth.

Q15. Summarize the overall economic impact of tourism.

Answer: Tourism is a major driver of economic development. It creates employment, generates income, earns foreign exchange, supports local businesses, improves infrastructure, and promotes balanced regional development, although careful planning is needed to reduce seasonal and economic risks.

5 Important Long Questions And Answer :

Q1. Explain the positive economic impacts of tourism.

Answer: Tourism is an important contributor to economic development. It generates employment in hotels, restaurants, transport, travel agencies, and recreational services. Both skilled and unskilled workers benefit from tourism-related jobs. Tourism also earns valuable foreign exchange through international visitors, improving the country's balance of payments. It increases government revenue through taxes, entry fees, and service charges. The growth of tourism encourages investment in infrastructure such as roads, airports, railways, communication, and public utilities. Local businesses, including handicrafts, agriculture, and small enterprises, receive greater demand for their products and services. Tourism also promotes balanced regional development by creating economic opportunities in rural and remote areas. As a result, living standards improve and migration to cities may decrease.

Overall, tourism acts as a major engine of economic growth by generating income, employment, investment, and regional development.

Q2. Discuss the negative economic impacts of tourism.

Answer: Although tourism contributes significantly to economic development, it also has several negative impacts. Tourism often creates seasonal employment, resulting in unstable income for many workers. Popular tourist destinations may experience inflation because the increased demand raises the prices of land, food, transport, and housing. Local residents may find essential goods and services more expensive. Many developing countries depend heavily on imported goods for tourists, causing economic leakage where tourism income flows out of the country. Excessive dependence on tourism also makes the economy vulnerable to natural disasters, pandemics, political instability, and global economic crises. Rapid tourism development may also increase income inequality if only large businesses receive the major benefits while local communities gain little.

Therefore, proper planning and sustainable tourism policies are necessary to minimize these economic disadvantages.

Q3. Explain the tourism multiplier effect with suitable examples.

Answer: The tourism multiplier effect refers to the repeated circulation of tourist expenditure within an economy. When tourists spend money on accommodation, food, transport, shopping, and entertainment, that income is received by hotels, restaurants, drivers, shopkeepers, and local workers. These people then spend their earnings on other goods and services, creating additional business opportunities and employment. Thus, one unit of tourist spending benefits many sectors of the economy. For example, when a tourist stays in a hotel, the hotel pays wages to employees, purchases vegetables from farmers, buys furniture from local manufacturers, and hires transport services. Each transaction creates further income and employment.

Therefore, the multiplier effect increases national income, promotes entrepreneurship, and strengthens economic development far beyond the initial tourist expenditure.

Q4. Discuss the role of tourism in employment generation and regional development.

Answer: Tourism is one of the largest employment-generating sectors in many countries. It provides direct employment in hotels, restaurants, airlines, travel agencies, tourist guides, and transport services. It also creates indirect employment in agriculture, handicrafts, construction, banking, and communication. Tourism encourages the development of less-developed and rural regions by improving roads, airports, electricity, healthcare, and communication facilities. These improvements benefit both tourists and local residents. The promotion of rural tourism, eco-tourism, and cultural tourism creates alternative sources of income for local communities while preserving traditional occupations. As tourism expands, new investment opportunities emerge, encouraging entrepreneurship and reducing regional economic disparities.

Hence, tourism plays a significant role in generating employment and promoting balanced regional development.

Q5. Evaluate the overall economic importance of tourism in India.

Answer: Tourism is an important sector of the Indian economy because it contributes to national income, employment, and foreign exchange earnings. India's rich natural landscapes, historical monuments, religious sites, wildlife, and cultural diversity attract millions of domestic and international tourists every year. Tourism supports numerous industries such as hospitality, transport, handicrafts, food services, and entertainment. It also encourages investment in infrastructure including highways, airports, hotels, and communication networks. Government initiatives such as the Swadesh Darshan Scheme, PRASHAD Scheme, and the Dekho Apna Desh campaign have further strengthened tourism development. However, tourism also faces challenges such as seasonality, environmental degradation, overcrowding, and economic vulnerability during disasters and pandemics.

Overall, with proper planning and sustainable management, tourism remains a powerful tool for economic growth, employment generation, and regional development in India.