১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ

১. তলৰ কোনটো জল-বতৰ বিজ্ঞানৰ বিপৰ্যয় ? [GU 2025]

উত্তৰ: ঘূৰ্ণীবতাহ (Cyclone)।

২. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা প্ৰাধিকৰণ (NDMA) কেতিয়া গঠন কৰা হৈছিল? [GU 2025]

উত্তৰ: ২০০৫ চনত (২৩ ডিচেম্বৰ, ২০০৫)।

৩. কোনখন নদীৰ ফলত অসমত সঘনাই বানপানীৰ সৃষ্টি হয়? [GU 2025]

উত্তৰ: ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী।

৪. ভূমিকম্পৰ প্ৰাবল্য বা শক্তি জোখা স্কেলডালৰ নাম কি? [GU 2025]

উত্তৰ: ৰিখটাৰ স্কেল (Richter scale)।

৫. পুৰণি অট্টালিকাক ভূমিকম্প প্ৰতিৰোধী কৰিবলৈ কৰা গাঁথনিগত সংস্কাৰক কি বোলে? [GU 2025]

উত্তৰ: ৰিট্ৰ'ফিটিং (Retrofitting)।

৬. ভাৰতৰ কিমান শতাংশ ভূ-খণ্ড ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত?

উত্তৰ: প্ৰায় ৫৯% ভূ-খণ্ড।

৭. ভাৰতৰ উপকূলীয় অঞ্চলৰ কিমান কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্য ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰতি সংবেদনশীল?

উত্তৰ: প্ৰায় ৫,৭০০ কিলোমিটাৰ (মুঠ প্ৰায় ৭,৫১৬ কিমি উপকূলীয় ৰেখাৰ ভিতৰত)।

৮. ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ ভূমিকম্প প্ৰৱণ বলয়টো (Seismic Zone) কি?

উত্তৰ: ছিছমিক জ'ন V (Zone V), য'ত সমগ্ৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল অন্তৰ্ভুক্ত।

৯. ভাৰতৰ কোনটো সাগৰীয় উপকূলত ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰকোপ তুলনামূলকভাৱে অধিক?

উত্তৰ: বঙ্গোপসাগৰৰ উপকূল (পূব উপকূল)।

১০. ভাৰতত বান নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা এটা প্ৰধান গাঁথনিগত ব্যৱস্থাৰ নাম লিখা। [GU 2025]

উত্তৰ: মথাউৰি (Embankment) বা নদীবান্ধ নিৰ্মাণ।

১১. বানপানীৰ আশংকা হ্ৰাসৰ এটা অগাঁথনিগত ব্যৱস্থাৰ নাম উল্লেখ কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ: বানপানীৰ আগতীয়া সতৰ্কবাণী প্ৰণালী (Early Warning System) বা ভূমি ব্যৱহাৰ অঞ্চল বিভাজন (Floodplain Zoning)।

১২. ঘূৰ্ণীবতাহ প্ৰশমনৰ বাবে উপকূলীয় অঞ্চলত সংৰক্ষণ কৰা এক প্ৰাকৃতিক প্ৰাচীৰ কি?

উত্তৰ: মেনগ্ৰোভ (হেতাল) অৰণ্য।

১৩. ভাৰতৰ প্ৰধানকৈ কোনটো ঋতুত সৰ্বাধিক বানপানী সংঘটিত হয়?

উত্তৰ: দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী কালত (জুনৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহ)।

১৪. IMD ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰ: India Meteorological Department (ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগ)।

১৫. অট্টালিকা নিৰ্মাণত ভূমিকম্প সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ ভাৰতত ব্যৱহাৰ কৰা নিৰ্দেশনাটো কি?

উত্তৰ: নেচনেল বিল্ডিং ক'ড (National Building Code - NBC)।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ : 

১. দুৰ্যোগৰ (Hazard) সংজ্ঞা দি এটা উদাহৰণ দিয়া। [GU 2025]

উত্তৰ: দুৰ্যোগ হ'ল এনে এক বিপজ্জনক ভৌতিক পৰিঘটনা, পৰিস্থিতি বা মানৱীয় কাৰ্যকলাপ, যিয়ে জীৱন হানি, আঘাত, সম্পত্তিৰ ক্ষতি, জীৱিকা বিনষ্ট আৰু পৰিৱেশৰ অৱক্ষয় ঘটাব পাৰে। উদাহৰণ: ভূমিকম্প, ঘূৰ্ণীবতাহ, বানপানী ইত্যাদি।

২. বান ব্যৱস্থাপনাৰ দুটা গাঁথনিমূলক ব্যৱস্থা উল্লেখ কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ:

• মথাউৰি নিৰ্মাণ (Embankments): নদীৰ দুয়োপাৰ ওখ কৰি পানী জনবসতিপূৰ্ণ বা কৃষিভূমিলৈ ওলাই যোৱা প্ৰতিৰোধ কৰা।

• জলাশয় আৰু বান্ধ (Dams & Reservoirs): নদীৰ অতিৰিক্ত পানী জমা কৰি ৰাখি ধাপে ধাপে এৰি দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰা।

৩. দুৰ্বলতাৰ (Vulnerability) দুটা প্ৰধান কাৰণ উল্লেখ কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ:

• দ্ৰুত আৰু অপৰিকল্পিত নগৰায়ন: উপযুক্ত নলা-নৰ্দমা বা মজবুত আন্তঃগাঁথনি নোহোৱাকৈ হোৱা বসতি স্থাপন।

• দৰিদ্ৰতা আৰু সজাগতাৰ অভাৱ: দুৰ্বল আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থাৰ বাবে সুৰক্ষিত গৃহ নিৰ্মাণ আৰু দুৰ্যোগ প্ৰতিৰোধী ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰা।

৪. ভূমিকম্প প্ৰশমনৰ বাবে 'ৰিট্ৰ'ফিটিং' (Retrofitting) বুলিলে কি বুজা? [GU 2025]

উত্তৰ: ৰিট্ৰ'ফিটিং হৈছে পুৰণি আৰু ইতিমধ্যে নিৰ্মিত দুৰ্বল অট্টালিকা বা আন্তঃগাঁথনিসমূহত নতুন অভিযান্ত্ৰিক কৌশল আৰু সামগ্ৰী যোগ কৰি সেইবোৰক ভূমিকম্পৰ জোকাৰণি সহ্য কৰিব পৰাকৈ শক্তিশালী কৰি তোলা এক গাঁথনিগত প্ৰক্ৰিয়া।

৫. ভাৰতৰ বানপানী প্ৰৱণ অঞ্চলসমূহক প্ৰধানকৈ কি কি ভাগত ভগাব পাৰি?

উত্তৰ: ভাৰতৰ বানপানী প্ৰৱণ অঞ্চলসমূহক চাৰিটা প্ৰধান ভাগত বিভক্ত কৰা হয়:

• ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী উপত্যকা অৱবাহিকা

• গংগা নদী উপত্যকা অৱবাহিকা

• উত্তৰ-পশ্চিম নদী অৱবাহিকা (সিন্ধু উপত্যকা অঞ্চল)

• মধ্য ভাৰত আৰু দাক্ষিণাত্যৰ উপদ্বীপীয় নদী অৱবাহিকা (নৰ্মদা, তাপ্তী, মহানদী, গোদাবৰী ইত্যাদি)।

৬. ভূমিকম্পৰ 'Zone V' বুলিলে কি বুজোৱা হয়?

উত্তৰ: ভাৰতীয় মানক ব্যুৰো (BIS) অনুসৰি, Zone V হৈছে আটাইতকৈ বিপদজনক আৰু অতিমাত্ৰা ভূমিকম্পপ্ৰৱণ বলয়। ইয়াত ৰিখটাৰ স্কেলত প্ৰায় ৮ বা তাতকৈ অধিক প্ৰাবল্যৰ ভূমিকম্প হোৱাৰ আশংকা থাকে। সমগ্ৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল, জম্মু-কাশ্মীৰৰ কিছু অংশ, হিমাচল আৰু গুজৰাটৰ কচ্ছ এই বলয়ত পৰে।

৭. ভাৰতৰ ঘূৰ্ণীবতাহ প্ৰৱণ অঞ্চল বুলিলে কোনবোৰ অঞ্চলক বুজায়?

উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰায় ৭,৫১৬ কিমি উপকূলীয় অঞ্চলৰ ভিতৰত বিশেষকৈ পূব উপকূলৰ উৰিষ্যা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, পশ্চিমবংগ আৰু তামিলনাডু ঘূৰ্ণীবতাহৰ দ্বাৰা সৰ্বাধিক প্ৰভাৱিত হয়। ইয়াৰ উপৰিও পশ্চিম উপকূলৰ গুজৰাট আৰু মহাৰাষ্ট্ৰও আৰৱ সাগৰৰ ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰতি সংবেদনশীল।

৮. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাত অগাঁথনিগত ব্যৱস্থা কি? [GU 2025]

উত্তৰ: কোনো ভৌতিক নিৰ্মাণ কাৰ্য নকৰাকৈ নীতি-নিয়ম, পৰিকল্পনা, জনসজাগতা, আইন প্ৰয়োগ, ভূমি ব্যৱহাৰ নীতি আৰু আগতীয়া সতৰ্কবাণী প্ৰেৰণৰ জৰিয়তে দুৰ্যোগৰ সম্ভাৱ্য ক্ষতি হ্ৰাস কৰাৰ ব্যৱস্থাকে অগাঁথনিগত ব্যৱস্থা বোলে।

৯. ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত বানপানী হোৱাৰ দুটা প্ৰধান ভৌগোলিক কাৰণ উল্লেখ কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ:

• মৌচুমী কালত হোৱা প্ৰচুৰ বৃষ্টিপাত আৰু নদীৰ বিশাল জলধাৰা।

• নদীৰ তলিভাগত অত্যাধিক গেদ (Silt) জমা হোৱাৰ ফলত পানী ধাৰণ ক্ষমতা হ্ৰাস পোৱা আৰু নদীদ্বীপ বা একা-বেঁকা গতিপথৰ সৃষ্টি হোৱা।

১০. দুৰ্যোগৰ আশংকা হ্ৰাসকৰণত (DRR) ভূমি ব্যৱহাৰ পৰিকল্পনাৰ (Land-use planning) গুৰুত্ব কি? [GU 2025]

উত্তৰ: ভূমি ব্যৱহাৰ পৰিকল্পনাই দুৰ্যোগ প্ৰৱণ অতি সংবেদনশীল অঞ্চলবোৰ চিনাক্ত কৰি তাত মানুহৰ স্থায়ী বসতি, চিকিৎসালয় বা বৃহৎ উদ্যোগ স্থাপনত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে। ইয়াৰ ফলত প্ৰাকৃতিক বিপত্তি ঘটিলেও মানুহৰ প্ৰাণ আৰু সম্পত্তিৰ ক্ষতি ন্যূনতম হয়।

১১. ছুনামী (Tsunami) সৃষ্টিৰ মূল কাৰণ কি?

উত্তৰ: সাগৰৰ গভীৰ তলদেশত সংঘটিত হোৱা শক্তিশালী ভূ-কম্পন (সাধাৰণতে ৭.৫ তকৈ অধিক প্ৰাবল্যৰ), আগ্নেয়গিৰিৰ উদগীৰণ বা সাগৰতলৰ ভূমিস্খলনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা বিশাল আৰু বিধ্বংসী সামুদ্ৰিক ঢৌৱেই হ'ল ছুনামী।

১২. ঘূৰ্ণীবতাহৰ ফলত উপকূলীয় অঞ্চলত হোৱা ধুমুহাৰ ঢৌ (Storm Surge) কি?

উত্তৰ: ঘূৰ্ণীবতাহৰ কেন্দ্ৰস্থলত বায়ুমণ্ডলীয় চাপ অত্যন্ত হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত আৰু তীব্ৰ বেগী বতাহৰ ঘঁহনিৰ বাবে সাগৰৰ পানী অস্বাভাৱিকভাৱে ফুলি উঠি উপকূলীয় অঞ্চললৈ সোমাই অহা প্ৰকাণ্ড ঢৌক ষ্টৰ্ম চাৰ্জ বা ধুমুহাৰ ঢৌ বোলা হয়।

১৩. বানপানীৰ অঞ্চল বিভাজন (Flood Plain Zoning) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: নদীৰ দুয়োপাৰৰ বানপানীৰ সম্ভাৱনা আৰু বাৰম্বাৰতাৰ ভিত্তিত ভূ-খণ্ডক বিভিন্ন সুৰক্ষা অঞ্চলত ভাগ কৰি কোনটো অংশত কি ধৰণৰ নিৰ্মাণ বা কৃষি কাৰ্য কৰিব পাৰি, তাৰ আইনী নিৰ্দেশনা প্ৰস্তুত কৰাকে বানপানী অঞ্চল বিভাজন বোলে।

১৪. ভাৰতত দুৰ্যোগৰ দুৰ্বলতা সৃষ্টিত জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত চৰম বতৰজনিত পৰিঘটনা, যেনে— অতিপাত বৃষ্টিপাত (Cloudburst), অনিয়মীয়া মৌচুমী, ঘূৰ্ণীবতাহৰ বৃদ্ধি পোৱা তীব্ৰতা আৰু হিমবাহ গলন দ্ৰুত হৈছে, যাৰ ফলত ভাৰতৰ দুৰ্যোগ বিপন্নতা বহুগুণে বৃদ্ধি পাইছে।

১৫. অসমত বানপানী প্ৰতিৰোধৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা এটা পৰম্পৰাগত/থলুৱা অগাঁথনিগত ব্যৱস্থা কি? [GU 2025]

উত্তৰ: মিচিং সম্প্ৰদায়ৰ পৰম্পৰাগত 'চাংঘৰ' (Chang Ghar) নিৰ্মাণ আৰু নদীৰ জলস্তৰ বৃদ্ধিৰ প্ৰাকৃতিক লক্ষণসমূহ নিৰীক্ষণ কৰি আগতীয়াকৈ ওখ নিৰাপদ স্থানলৈ স্থানান্তৰিত হোৱাৰ থলুৱা কৌশল।

৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (প্ৰতিটো প্ৰায় ২০০ শব্দৰ ভিতৰত)

১. ভাৰতৰ দুৰ্যোগ আৰু দুৰ্বলতাৰ পাৰ্শ্বচিত্ৰ চমুকৈ আলোচনা কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষ ইয়াৰ অনন্য ভৌগোলিক অৱস্থান, ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ুজনিত ভিন্নতাৰ বাবে বিশ্বৰ অন্যতম দুৰ্যোগপ্ৰৱণ দেশ হিচাপে চিহ্নিত। দেশখনৰ প্ৰায় সমগ্ৰ ভূ-খণ্ডই কোনো নহয় কোনো প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

• ভূমিকম্পৰ বিপন্নতা: ভাৰতীয় টেকটনিক প্লেটখন উত্তৰ দিশে ইউৰেছিয়ান প্লেটৰ দিশে গতি কৰি থকাৰ ফলত দেশৰ প্ৰায় ৫৯% ভূ-খণ্ড মধ্যমৰ পৰা অতিমাত্ৰা ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চলত অৱস্থিত। বিশেষকৈ হিমালয় বলয় আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল 'Zone V' আৰু 'Zone IV' ত অন্তৰ্ভুক্ত।

• বানপানীৰ দুৰ্বলতা: দেশখনৰ বাৰ্ষিক বৰষুণৰ প্ৰায় ৭৫% মৌচুমী কালত হয়। ফলত প্ৰায় ৪ কোটি হেক্টৰ (১২% ভূ-খণ্ড) ভূমি বানপানীৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হয়। গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা ইয়াৰ প্ৰধান উদাহৰণ।

• ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু উপকূলীয় বিপদ: ভাৰতৰ প্ৰায় ৫,৭০০ কিমি উপকূলীয় অঞ্চল ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু ছুনামীৰ প্ৰতি সংবেদনশীল। বঙ্গোপসাগৰৰ তীব্ৰ ঘূৰ্ণীবতাহে উৰিষ্যা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আৰু পশ্চিমবংগত প্ৰায়ে বিস্তৰ ক্ষতি কৰে।

• খৰাং আৰু অন্যান্য: কৃষিভূমিৰ প্ৰায় ৬৮% অঞ্চল খৰাং প্ৰৱণ আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চলসমূহ ভূমিস্খলনৰ প্ৰতি অত্যন্ত সংবেদনশীল।

উচ্চ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব, অপৰিকল্পিত নগৰায়ন আৰু দৰিদ্ৰতাই এই বিপন্নতা অধিক বৃদ্ধি কৰিছে।

২. ভূমিকম্প-প্ৰৱণ অঞ্চলৰ বাবে অগাঁথনিমূলক প্ৰশমনৰ ব্যৱস্থাসমূহ কি কি? [GU 2025]

উত্তৰ: ভূমিকম্প-প্ৰৱণ অঞ্চলত ভৌতিক নিৰ্মাণ নকৰাকৈ নীতি, পৰিকল্পনা আৰু সামাজিক সজাগতাৰ জৰিয়তে ক্ষতি হ্ৰাস কৰিবলৈ অগাঁথনিমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হয়:

• ভূমিকম্পীয় অঞ্চল নিৰ্ধাৰণ আৰু ভূমি ব্যৱহাৰ নীতি (Micro-zonation & Land-Use Planning): চহৰ বা অঞ্চলসমূহৰ ভূ-তাত্বিক দুৰ্বলতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মেপিং কৰা আৰু সক্ৰিয় ফল্ট লাইন থকা ঠাইত ঘন বসতি বা ওখ অট্টালিকা নিৰ্মাণ নিষিদ্ধ কৰা।

• বিল্ডিং ক'ড আৰু উপ-আইনৰ কঠোৰ প্ৰয়োগ: 'নেচনেল বিল্ডিং ক'ড' অনুসৰি নিৰ্মাণ নীতি বাধ্যতামূলক কৰা আৰু স্থানীয় পৌৰ নিগমে গৃহ নিৰ্মাণৰ অনুমতি দিয়াৰ সময়ত ভূমিকম্প সুৰক্ষা পৰীক্ষা কৰা।

• সজাগতা বৃদ্ধি আৰু মক ড্ৰিল (Mock Drills): বিদ্যালয়, কাৰ্যালয় আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত "Drop, Cover, and Hold On" কৌশলৰ অনুশীলন কৰোৱা আৰু জৰুৰীকালীন অৱস্থাত কেনেদৰে ওলাই আহিব লাগে তাৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া।

• বীমা ব্যৱস্থা (Disaster Insurance): সম্পত্তি আৰু জীৱনৰ বাবে দুৰ্যোগ বীমা নিশ্চিত কৰা, যাতে দুৰ্যোগৰ পিছত আৰ্থিক পুনৰুদ্ধাৰ সম্ভৱ হয়।

• জৰুৰীকালীন সঁহাৰি পৰিকল্পনা: চিকিৎসালয়, অগ্নিনিৰ্বাপক বাহিনী আৰু প্ৰশাসনৰ মাজত ক্ষিপ্ৰ উদ্ধাৰ কাৰ্যৰ বাবে জৰুৰী সমন্বয় ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা।

৩. ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত বানপানীৰ আশংকা হ্ৰাসৰ বাবে গাঁথনিমূলক ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ: ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ জটিল ভৌগোলিক আৰু জলতাত্বিক পৰিস্থিতিৰ বাবে বানপানী প্ৰশমনত গাঁথনিমূলক ব্যৱস্থাসমূহে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে:

• মথাউৰি নিৰ্মাণ আৰু সুদৃঢ়কৰণ (Embankments): ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহত প্ৰায় ৫,০০০ কিলোমিটাৰৰো অধিক মথাউৰি আছে। পুৰণি মথাউৰিবোৰ জিঅ'-বেগ (Geo-bags), কংক্ৰিট আৰু সঠিক অভিযান্ত্ৰিক কৌশলৰে শক্তিশালী কৰা আৱশ্যক যাতে পানীৰ হেঁচাত ভাঙি নাযায়।

• নদীৰ তলি খনন আৰু গেদ নিষ্কাষণ (Dredging): ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ তলিভাগত অত্যাধিক পলস জমা হোৱাৰ ফলত পানী ধাৰণ ক্ষমতা হ্ৰাস পাইছে। আধুনিক ড্ৰেজাৰ ব্যৱহাৰ কৰি নদীৰ গভীৰতা বৃদ্ধি কৰিলে বানৰ প্ৰকোপ কমে।

• জলাশয় আৰু সংৰক্ষণ বান্ধ (Multipurpose Dams/Reservoirs): উপনদীসমূহৰ উজনি অংশত পানী সংৰক্ষণ প্ৰকল্প নিৰ্মাণ কৰি বাৰিষাৰ অতিৰিক্ত পানী নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি।

• নদীভাঙন প্ৰতিৰোধী গাঁথনি (Spurs and Porcupines): বাঁহ বা কংক্ৰিটৰ 'পৰ্কুপাইন' আৰু স্পাৰ বহুৱাই নদীৰ পানীৰ সোঁত পাৰৰ পৰা মাজলৈ আঁতৰাই পাৰ খহনীয়া আৰু বান ৰোধ কৰা হয়।

• উন্নত জল নিষ্কাষণ প্ৰণালী (Drainage Improvement): নগৰ আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলত বন্ধ হৈ থকা প্ৰাকৃতিক নলা-বিলসমূহ মুকলি কৰি অতিৰিক্ত পানী ক্ষিপ্ৰভাৱে নিষ্কাষণৰ ব্যৱস্থা কৰা।

৪. বানপানীৰ বিপদাশংকা হ্ৰাসকৰণত অগাঁথনিগত ব্যৱস্থাসমূহৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ: বান ব্যৱস্থাপনাত কেবল মথাউৰি নিৰ্মাণেই যথেষ্ট নহয়; দীৰ্ঘম্যাদী সুৰক্ষাৰ বাবে অগাঁথনিগত ব্যৱস্থা অত্যন্ত কাৰ্যকৰী আৰু কম খৰচী:

• বানপানীৰ আগতীয়া সতৰ্কবাণী (Early Warning System): কেন্দ্ৰীয় জল আয়োগ (CWC) আৰু বতৰ বিজ্ঞান বিভাগৰ সহযোগত ৰাডাৰ আৰু উপগ্ৰহ চিত্ৰৰ সহায়ত পানীৰ মাত্ৰা বৃদ্ধিৰ পূৰ্বানুমান কৰি জনসাধাৰণক সতৰ্ক কৰা।

• বান সমভূমি অঞ্চল বিভাজন (Floodplain Zoning): বানপানী হোৱাৰ ঘনত্ব আৰু গভীৰতা অনুসৰি ভূমিক প্ৰাথমিক, দ্বিতীয়ক আৰু সুৰক্ষিত মণ্ডলত ভাগ কৰি বিপদজনক অঞ্চলত বসতি আৰু নিৰ্মাণ কাৰ্য সীমিত কৰা।

• জলাশয় আৰু আৰ্দ্ৰভূমি সংৰক্ষণ (Wetland Preservation): প্ৰাকৃতিক বিল আৰু জলাশয়সমূহ সংৰক্ষণ কৰা, কাৰণ এইবোৰে বানপানীৰ সময়ত স্পঞ্জৰ দৰে কাম কৰি অতিৰিক্ত পানী ধৰি ৰাখে।

• বনানীকৰণ (Afforestation): নদীৰ অৱবাহিকা আৰু পাহাৰীয়া ঢালসমূহত গছ-গছনি ৰোপণ কৰি মাটিৰ খহনীয়া আৰু নদীৰ পলস পৰা ৰোধ কৰা।

• সম্প্ৰদায়ভিত্তিক সজাগতা আৰু প্ৰস্তুতি: স্থানীয় ৰাইজক বানপানীৰ সময়ত আশ্ৰয় শিবিৰলৈ যোৱা, খোৱাপানী বিশুদ্ধ কৰা আৰু প্ৰাথমিক চিকিৎসাৰ প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা।

৫. ভাৰতৰ ঘূৰ্ণীবতাহ প্ৰৱণ অঞ্চলসমূহ আৰু ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰশমন ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ: ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থানৰ বাবে ই ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰতি অত্যন্ত দুৰ্বল।

• প্ৰৱণ অঞ্চলসমূহ:

  • পূব উপকূল (অতিমাত্ৰা প্ৰৱণ): বঙ্গোপসাগৰৰ উষ্ণ পানী আৰু অনুকূল বতাহৰ বাবে উৰিষ্যা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, পশ্চিমবংগ আৰু তামিলনাডু সৰ্বাধিক আক্ৰান্ত হয়। মুঠ ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰায় ৮০% পূব উপকূলত আঘাত হানে।

  • পশ্চিম উপকূল (মধ্যম প্ৰৱণ): আৰৱ সাগৰৰ গুজৰাট আৰু মহাৰাষ্ট্ৰ উপকূল ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু ধুমুহাৰ ঢৌৰ সন্মুখীন হয়।

• প্ৰধান প্ৰশমন ব্যৱস্থাসমূহ:

  • উপকূলীয় ঘূৰ্ণীবতাহ আশ্ৰয় শিবিৰ নিৰ্মাণ (Cyclone Shelters): বিপদাপন্ন অঞ্চলৰ মানুহক সুৰক্ষিত স্থানলৈ নিবলৈ ওখ আৰু মজবুত বহুমুখী আশ্ৰয় শিবিৰ নিৰ্মাণ কৰা।

  • মেনগ্ৰোভ আৰু উপকূলীয় বনাঞ্চল সংৰক্ষণ (Mangrove Shield): সুন্দৰবন আৰু উৰিষ্যাৰ উপকূলীয় মেনগ্ৰোভ অৰণ্যই ঘূৰ্ণীবতাহৰ তীব্ৰতা আৰু জলোচ্ছ্বাস প্ৰতিৰোধ কৰাত প্ৰাকৃতিক প্ৰাচীৰৰ দৰে কাম কৰে।

  • উপগ্ৰহীয় নিৰীক্ষণ আৰু সংকেত প্ৰেৰণ: ইনছেট (INSAT) উপগ্ৰহৰ জৰিয়তে ঘূৰ্ণীবতাহৰ গতিপথ সঠিকভাৱে নিৰ্ণয় কৰি ৪৮-৭২ ঘণ্টাৰ আগতে ৰেডিঅ', টিভি আৰু মোবাইল বাৰ্তাৰে সতৰ্কবাণী প্ৰেৰণ কৰা।

  • উপকূলীয় অঞ্চল নিয়ন্ত্ৰণ নীতি (CRZ Rules): উপকূলৰ অতি ওচৰত অনিয়ন্ত্ৰিত নিৰ্মাণ কাৰ্য নিষিদ্ধ কৰা।

৬. মথাউৰি আৰু অপৰিকল্পিত ভূমি ব্যৱহাৰে কেনেদৰে বান দুৰ্যোগ বৃদ্ধি কৰে? বিশ্লেষণ কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ: মানৱসৃষ্ট অপৰিকল্পিত হস্তক্ষেপ আৰু গাঁথনিগত ত্ৰুটিয়ে প্ৰায়ে প্ৰাকৃতিক বানপানীক এক মানৱসৃষ্ট বিপৰ্যয়লৈ ৰূপান্তৰিত কৰে:

• মথাউৰিৰ বিৰূপ প্ৰভাৱ:

  • মথাউৰিয়ে নদীখনক এক সংকীৰ্ণ সীমাত বান্ধি ৰাখে, যাৰ ফলত নদীৰ তলিত গেদ জমা হৈ নদীৰ গভীৰতা হ্ৰাস পায়।

  • বাৰিষা কালত অতিৰিক্ত পানীৰ হেঁচাত যেতিয়া পুৰণি বা দুৰ্বল মথাউৰি হঠাতে ভাঙি পৰে (Breach), তেতিয়া এক প্ৰলয়ংকাৰী আৰু আকস্মিক বানপানীৰ সৃষ্টি হৈ কাষৰীয়া গাঁও-চহৰ প্লাবিত কৰে।

  • মথাউৰিৰ বাহিৰত জমা হোৱা পানী পুনৰ নদীত সোমাব নোৱাৰি দীৰ্ঘদিনীয়া জলমগ্নতাৰ সৃষ্টি কৰে।

• অপৰিকল্পিত ভূমি ব্যৱহাৰৰ প্ৰভাৱ:

  • জলাশয় আৰু আৰ্দ্ৰভূমি ধ্বংস: চহৰ আৰু গাওঁ অঞ্চলত প্ৰাকৃতিক জলাশয় আৰু বিলসমূহ পুতি নিৰ্মাণ কাৰ্য কৰাৰ ফলত পানী ওলাই যোৱাৰ পথ বন্ধ হৈ কৃত্ৰিম বানপানীৰ সৃষ্টি হয়।

  • নিৰ্বনানীকৰণ: পাহাৰীয়া আৰু নদীৰ অৱবাহিকা অঞ্চলত গছ-গছনি কটাৰ বাবে বৰষুণৰ পানী প্ৰতিৰোধ নোহোৱাকৈ পোনপটীয়াভাৱে খহনীয়া মাটি লগত লৈ নদীত পৰেহি, যাৰ ফলত নদীৰ পানীধাৰণ ক্ষমতা দ্ৰুতভাৱে হ্ৰাস পায়।

৭. ভূমিকম্পৰ প্ৰতিৰোধৰ বাবে গাঁথনিগত ব্যৱস্থাসমূহ (Structural measures) বহলাই লিখা। [GU 2025]

উত্তৰ: ভূমিকম্পৰ ফলত হোৱা মানুহ আৰু সম্পত্তিৰ ক্ষতি ৰোধ কৰিবলৈ অভিযান্ত্ৰিক আৰু নিৰ্মাণ কৌশলৰ জৰিয়তে তলত দিয়া গাঁথনিগত পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰা হয়:

• ভূমিকম্প প্ৰতিৰোধী ভৱন নিৰ্মাণ (Earthquake-Resistant Engineering): ভৱনসমূহ এনেদৰে ডিজাইন কৰা হয় যাতে সিহঁতে ভূমিকম্পৰ অনুভূমিক (Horizontal) কম্পন সহ্য কৰিব পাৰে। ইয়াত আৰ.চি.চি (RCC) ফ্ৰেম, কংক্ৰিটৰ শক্তিশালী স্তম্ভ আৰু টাই-বীম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

• ভিত্তি পৃথকীকৰণ কৌশল (Base Isolation Technique): ডাঙৰ আৰু সংবেদনশীল অট্টালিকাসমূহৰ ভেটিৰ তলত বিশেষ ৰবৰ বা স্প্ৰিং পেড ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাতে মাটি জোকাৰি থাকিলেও ভৱনটোলৈ কম্পন প্ৰসাৰিত নহয়।

• গাঁথনিগত সংস্কাৰ বা ৰিট্ৰ'ফিটিং (Structural Retrofitting): পুৰণি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভৱনসমূহ, যেনে— দলং, বিদ্যালয়, চিকিৎসালয় আদিত অতিৰিক্ত ষ্টীলৰ জেকেটিং (Steel Jacketing) বা কাৰ্বন ফাইবাৰ প্ৰয়োগ কৰি সেইবোৰক শক্তিশালী কৰি তোলা।

• হালকা নিৰ্মাণ সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ: ভূমিকম্প প্ৰৱণ পাহাৰীয়া অঞ্চলত গধুৰ কংক্ৰিটৰ সলনি কাঠ, বাঁহ বা পাতল সামগ্ৰীৰে ঘৰ নিৰ্মাণ কৰা, যাৰ ফলত গৃহ ভাঙি পৰিলেও প্ৰাণহানিৰ সম্ভাৱনা কম হয় (যেনে— অসম আৰ্হিৰ ঘৰ)।

• গাঁথনিৰ সামঞ্জস্যতা (Structural Symmetry): ভৱন নিৰ্মাণৰ সময়ত গঠনৰ সমতা (Symmetry) বজাই ৰখা, কাৰণ বিষম আৰ্হিৰ ঘৰবোৰ কম্পনৰ সময়ত সহজে ভাঙি পৰে।

৮. ভাৰতৰ ভূমিকম্প প্ৰৱণ মণ্ডলসমূহৰ (Seismic Zones of India) এটি চমু বিৱৰণ দিয়া।

উত্তৰ: ভাৰতীয় মানক ব্যুৰোৱে (BIS) দেশৰ ভূ-তাত্বিক গঠন, সক্ৰিয় টেকটনিক ফল্ট আৰু অতীতৰ ভূমিকম্পৰ তথ্যৰ ভিত্তিত সমগ্ৰ ভাৰতক চাৰিটা প্ৰধান ভূমিকম্পীয় বলয়ত ভাগ কৰিছে (Zone I ক বৰ্তমান Zone II ৰ লগত একত্ৰিত কৰা হৈছে):

এই অঞ্চল বিভাজনে আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ আৰু নীতি নিৰ্ধাৰণত অভিযন্তা আৰু পৰিকল্পনাবিদসকলক নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰে।

৯. দুৰ্যোগৰ আশংকা হ্ৰাসকৰণত সম্প্ৰদায়ভিত্তিক ব্যৱস্থাপনাৰ (CBDM) ভূমিকা আলোচনা কৰা। [GU 2025]

উত্তৰ: সম্প্ৰদায়ভিত্তিক দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা (Community-Based Disaster Management - CBDM) হ'ল এনে এক পদ্ধতি য'ত দুৰ্যোগৰ আশংকা হ্ৰাস কৰিবলৈ স্থানীয় সম্প্ৰদায় বা জনসাধাৰণক মুখ্য চালিকা শক্তি হিচাপে লৈ পৰিকল্পনা আৰু প্ৰস্তুতি চলোৱা হয়।

• প্ৰথম সঁহাৰিকৰ্তা (First Responders): যিকোনো দুৰ্যোগ সংঘটিত হোৱাৰ লগে লগে চৰকাৰী সাহায্য পোৱাৰ আগতে স্থানীয় সম্প্ৰদায়েই উদ্ধাৰ আৰু প্ৰাথমিক সাহায্য প্ৰদান কৰে।

• থলুৱা জ্ঞানৰ সদব্যৱহাৰ: স্থানীয় লোকসকল অঞ্চলটোৰ ভূ-প্ৰকৃতি, নদীৰ গতিপথ আৰু বতৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে সুপৰিচিত। তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত অভিজ্ঞতাই দুৰ্যোগৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।

• স্থানীয় দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা সমিতি গঠন: গাঁও আৰু ৱাৰ্ড পৰ্যায়ত দল গঠন কৰি খাদ্য, খোৱাপানী, নাও আৰু প্ৰাথমিক চিকিৎসাৰ সামগ্ৰী মজুত ৰখা।

• অসহায় শ্ৰেণীৰ সুৰক্ষা: সমাজৰ বৃদ্ধ, শিশু, মহিলা আৰু বিশেষভাৱে সক্ষম ব্যক্তিসকলক দুৰ্যোগৰ সময়ত বিশেষ অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াটো সম্প্ৰদায়ৰ সহযোগতহে সম্ভৱ হয়।

• সজাগতা আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা: এই ব্যৱস্থাই স্থানীয় ৰাইজক কেৱল চৰকাৰী সাহায্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ থকাৰ পৰিৱৰ্তে নিজকে প্ৰস্তুত কৰি তুলিবলৈ সক্ষম কৰে।

১০. দুৰ্যোগ প্ৰশমনত আগতীয়া সতৰ্কবাণী প্ৰণালীৰ (Early Warning System) কাৰ্যকৰিতা আৰু প্ৰয়োজনীয়তা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: আগতীয়া সতৰ্কবাণী প্ৰণালী হৈছে আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু সংযোগী মাধ্যমৰ এক সংহতি, যাৰ দ্বাৰা কোনো দুৰ্যোগ সংঘটিত হোৱাৰ পূৰ্বেই তাৰ সময়, স্থলী আৰু প্ৰাবল্যৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰা হয়।

• প্ৰাণহানি ৰোধ: ঘূৰ্ণীবতাহ, বানপানী বা ছুনামীৰ ক্ষেত্ৰত কেইবা ঘণ্টাও বা দিনৰ আগতে সতৰ্কবাণী পোৱাৰ ফলত উপকূলীয় বা নদীপাৰৰ হাজাৰ হাজাৰ লোকক নিৰাপদ স্থানলৈ স্থানান্তৰ (Evacuation) কৰিব পৰা যায় (যেনে— উৰিষ্যাত ঘূৰ্ণীবতাহ ফণীৰ সময়ত কৰা সফল স্থানান্তৰ)।

• সম্পত্তি আৰু পশুধন সুৰক্ষা: আগতীয়া বাৰ্তা পালে জনসাধাৰণে খাদ্য-শস্য, গুৰুত্বপূৰ্ণ নথিপত্ৰ আৰু পশুধন সুৰক্ষিত স্থানলৈ লৈ যাবলৈ সময় পায়।

• প্ৰশাসনীয় প্ৰস্তুতি: জিলা প্ৰশাসন, NDRF, SDRF আৰু চিকিৎসালয়সমূহ আগতীয়াকৈ সষ্টম হৈ থাকিব পাৰে আৰু সাহায্য সামগ্ৰী বিতৰণৰ প্ৰস্তুতি ল'ব পাৰে।

• প্ৰযুক্তিৰ সংহতি: বৰ্তমান উপগ্ৰহ, ৰাডাৰ, মোবাইল এছ.এম.এছ আৰু চাইৰেন ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে দুৰ্গম অঞ্চলতো ক্ষিপ্ৰতাৰে তথ্য প্ৰেৰণ কৰা সম্ভৱ হৈছে, যাৰ ফলত দুৰ্যোগৰ বিপদাশংকা যথেষ্ট পৰিমাণে হ্ৰাস পাইছে।

1-Mark Questions and Answers

Q.Which of the following is a hydro-meteorological disaster? [GU 2025]

Answer: Cyclone.

Q. In which year was the National Disaster Management Authority (NDMA) of India established? [GU 2025]

Answer: 2005 (23 December 2005).

Q. Which river causes frequent floods in Assam? [GU 2025]

Answer: Brahmaputra River.

Q. On which scale is earthquake magnitude measured? [GU 2025]

Answer: Richter scale.

Q. What is the process of modifying existing structures to make them earthquake-resistant called? [GU 2025]

Answer: Retrofitting.

Q. What percentage of India's total land area is prone to earthquakes?

Answer: Approximately 59% of the land area.

Q. How many kilometers of India's coastline are vulnerable to cyclones?

Answer: Approximately 5,700 km (out of the total coastline of around 7,516 km).

Q. Which is the highest seismic risk zone in India?

Answer: Seismic Zone V, which includes the entire North-Eastern region.

Q. Which coast of India is relatively more prone to tropical cyclones?

Answer: The East Coast (along the Bay of Bengal).

Q. Name one major structural measure adopted for flood control in India. [GU 2025]

Answer: Construction of embankments or flood control dams.

Q. Name one non-structural measure for flood risk reduction. [GU 2025]

Answer: Flood Early Warning Systems or Floodplain Zoning.

Q. What natural coastal ecosystem acts as a bio-shield against cyclones?

Answer: Mangrove forests.

Q. During which season does India experience the maximum frequency of floods?

Answer: Southwest Monsoon season (June to September).

Q. What does the acronym IMD stand for?

Answer: India Meteorological Department.

Q. Which official Indian guideline standardizes structural safety against earthquakes during building construction?

Answer: National Building Code (NBC).

2-Mark Questions and Answers :

Q. Define 'hazard' and provide one example. [GU 2025]

Answer: A hazard is a dangerous physical event, phenomenon, or human activity that has the potential to cause loss of life, injury, property damage, socio-economic disruption, or environmental degradation. Example: Earthquakes, cyclones, floods.

Q. Mention two structural measures for flood management. [GU 2025]

Answer:

• Construction of Embankments (Dykes): Raising raised earth/concrete barriers along riverbanks to prevent floodwaters from spilling onto adjacent floodplains.

• Storage Reservoirs and Dams: Constructing multipurpose dams upstream to temporarily impound and regulate excess peak discharge.

Q. State two primary causes of vulnerability. [GU 2025]

Answer:

• Rapid and Unplanned Urbanization: High population density living in unsafe, substandard housing without adequate drainage infrastructure.

• Poverty and Lack of Awareness: Limited financial capacity to adopt disaster-resilient building practices or access post-disaster recovery resources.

Q. What is meant by 'retrofitting' in earthquake mitigation? [GU 2025]

Answer: Retrofitting refers to the engineering process of strengthening and modifying older, existing buildings or infrastructure that were not originally designed to withstand seismic forces, thereby upgrading their structural integrity to resist earthquake shocks.

Q. How are the flood-prone zones in India broadly categorized?

Answer: India's flood-prone regions are classified into four major geographic river basins:

• The Brahmaputra River Basin

• The Ganga River Basin

• The Northwestern River Basin (Indus river tributaries)

• The Central India and Deccan Peninsular River Basin (Narmada, Tapi, Mahanadi, Godavari, Krishna).

Q. What does 'Seismic Zone V' signify?

Answer: According to the Bureau of Indian Standards (BIS), Zone V represents the very high-risk seismic zone where earthquakes of magnitude 8.0 or greater can occur. It encompasses the entire North-Eastern region, parts of Jammu & Kashmir, Himachal Pradesh, Uttarakhand, Northern Bihar, and the Kutch region of Gujarat.

Q. Which areas constitute the cyclone-prone regions of India?

Answer: India's cyclone-prone areas primarily encompass its 7,516 km coastline. The East Coast (Odisha, Andhra Pradesh, West Bengal, and Tamil Nadu) along the Bay of Bengal is most severely affected, while the West Coast states (Gujarat and Maharashtra) along the Arabian Sea face moderate vulnerability.

Q. What are non-structural measures in disaster risk reduction? [GU 2025]

Answer: Non-structural measures refer to policies, regulatory frameworks, land-use zoning, public awareness, early warning dissemination, capacity-building, and emergency evacuation planning that reduce disaster risks without involving physical engineering construction.

Q. Mention two major geographical causes of frequent floods in the Brahmaputra Valley. [GU 2025]

Answer:

• Heavy, concentrated precipitation during the Southwest Monsoon across steep catchment slopes.

• Excessive siltation in the riverbed, resulting in braided channels, shallow depth, and severely diminished water-carrying capacity.

Q. What is the significance of land-use planning in Disaster Risk Reduction (DRR)? [GU 2025]

Answer: Land-use planning identifies ecologically sensitive and hazard-prone zones, legally restricting dense settlements, industrial establishments, or critical infrastructure in high-risk zones, thereby significantly minimizing exposure and potential loss of life and assets.

Q. What is the primary cause of a Tsunami?

Answer: A tsunami is generated by large-scale, sudden vertical displacement of water caused primarily by undersea earthquakes (usually exceeding magnitude 7.5 on the Richter scale), submarine volcanic eruptions, or coastal landslides.

Q. What is a 'Storm Surge' during a cyclone?

Answer: A storm surge is an abnormal rise in sea level generated by the intense low-pressure center of a cyclone combined with violent onshore winds, resulting in massive, destructive coastal inundation.

Q. What is meant by 'Floodplain Zoning'?

Answer: Floodplain zoning is a regulatory land management mechanism that demarcates riverfront land into distinct zones based on flood frequency and depth, restricting human occupancy and developmental activities within high-hazard zones.

Q. How does climate change amplify disaster vulnerability in India?

Answer: Climate change accelerates global warming, leading to erratic monsoon patterns, higher frequency of extreme weather events (such as cloudbursts and intensified tropical cyclones), and rapid glacial melting, thereby multiplying disaster risks across India.

Q. Give an example of an indigenous non-structural measure for flood adaptation in Assam. [GU 2025]

Answer: The traditional construction of elevated stilt houses ('Chang Ghar') by the Mising community, coupled with indigenous ecological observations of animal behavior and water levels to execute timely self-evacuations.

5-Mark Questions and Answers :

Q. Discuss the Hazard and Vulnerability Profile of India. [GU 2025]

Answer: India’s unique geo-climatic setting, diverse geomorphology, and high population density render it one of the most disaster-prone countries globally. Almost every region of the nation faces exposure to distinct physical hazards.

• Seismic Vulnerability: Due to the northward tectonic movement of the Indian Plate colliding with the Eurasian Plate, approximately 59% of India’s landmass is prone to moderate-to-severe earthquakes. The Himalayan belt, the North-Eastern states, and Kutch fall under the most severe categories (Zones IV and V).

• Flood Hazards: Roughly 12% of the country's geographical area (over 40 million hectares) is flood-prone. Heavy, concentrated monsoonal rainfall causes chronic flooding in the Ganga and Brahmaputra basins.

• Cyclone & Coastal Threats: Along the 7,516 km coastline, around 5,700 km is exposed to tropical cyclones and storm surges, with the Bay of Bengal coast (Odisha, Andhra Pradesh, West Bengal) experiencing frequent extreme events.

• Drought and Landslides: Nearly 68% of the cultivable area is vulnerable to meteorological and agricultural drought, while the Himalayas and Western Ghats frequently face deadly landslides during the rainy season.

Compounded by socio-economic vulnerabilities like poverty, rapid unplanned urbanization, and environmental degradation, these hazards frequently escalate into major disasters.

Q. What are the non-structural mitigation measures for earthquake-prone areas? [GU 2025]

Answer: Non-structural mitigation focuses on minimizing earthquake risks through strategic policies, institutional mechanisms, regulatory frameworks, and community education rather than physical engineering:

• Seismic Micro-Zonation and Land-Use Regulations: Mapping geological fault lines within urban settlements and prohibiting the development of heavy buildings or hospitals directly over active fault lines.

• Enforcement of Building Codes: Rigorously implementing the National Building Code (NBC) by ensuring municipal authorities inspect structural design compliance prior to granting building permits.

• Public Education and Mock Drills: Conducting regular earthquake drills across schools, universities, and offices to institutionalize the "Drop, Cover, and Hold On" survival technique during ground tremors.

• Disaster Risk Insurance: Promoting property and life insurance schemes tailored to high-risk seismic zones to guarantee swift economic rehabilitation following an event.

• Emergency Response Planning: Establishing rapid coordination protocols among civil defense units, fire stations, hospitals, and national rescue agencies like the NDRF to ensure immediate, organized post-earthquake search and rescue operations.

Q. Discuss the structural measures for flood risk reduction in the Brahmaputra Valley. [GU 2025]

Answer: Given the dynamic hydrological regime and high sediment load of the Brahmaputra River, structural interventions play a vital role in preventing extensive inundation:

• Embankment Construction and Fortification: Over 5,000 kilometers of earthen dykes have been constructed along the Brahmaputra and its tributaries. These structures require regular maintenance and fortification using geo-textile bags, stone pitching, and concrete spurs to withstand intense hydraulic pressure.

• Riverbed Dredging: Modern desiltation and dredging at critical bottlenecks and shoal formations help clear heavy sediment accumulation, deepen the river thalweg, and restore channel capacity.

• Storage Reservoirs and Upstream Check Dams: Constructing multipurpose dams across upper tributaries allows temporary retention of massive monsoon runoffs, flattening flood peaks downstream.

• Riverbank Protection Works (Spurs and Porcupines): Deploying reinforced concrete and bamboo porcupines deflects strong currents away from vulnerable banks, dampening flow velocity and mitigating severe riverbank erosion.

• Drainage Sluice Gates: Installing automated sluices across natural drainage channels (such as jans and wetlands) prevents flood backflow from the main river into agricultural fields and residential areas.

Q. Explain the role of non-structural measures in flood disaster risk management. [GU 2025]

Answer: Non-structural flood management approaches prioritize adaptive strategies, behavioral preparedness, and policy frameworks that work alongside or independent of physical engineering works:

• Early Warning and Real-Time Hydrological Forecasting: Utilizing satellite remote sensing, Doppler radar data, and Central Water Commission (CWC) telemetry networks to issue flood advisories 24 to 72 hours in advance, facilitating timely evacuations.

• Floodplain Zoning Regulations: Classifying river basins into prohibited, restricted, and regulated zones to systematically restrict permanent settlements in low-lying, frequently inundated corridors.

• Wetland and Catchment Conservation: Protecting natural retention basins (beels and swamps) that act as natural sponges, absorbing surplus floodwaters and moderating runoff peaks.

• Afforestation and Watershed Management: Massive tree planting across upper hilly catchments to arrest topsoil erosion, reduce peak runoff velocities, and curb riverbed siltation.

• Community-Based Preparedness: Training local task forces in basic first aid, water purification techniques, and identifying safe elevated highland shelters prior to the monsoon season.

Q. Discuss the cyclone-prone regions of India and their major mitigation strategies. [GU 2025]

Answer: India’s vast coastline experiences significant vulnerability to tropical cyclonic storms:

• Vulnerable Belts:

  • East Coast (High Vulnerability): The Bay of Bengal is a warm breeding ground for severe cyclonic storms; coastal districts of Odisha, Andhra Pradesh, Tamil Nadu, and West Bengal witness nearly 80% of all severe Indian cyclones.

  • West Coast (Moderate Vulnerability): The Arabian Sea coastline, primarily Gujarat and Maharashtra, is also periodically affected by cyclonic systems.

• Key Mitigation Strategies:

  • Multi-Purpose Cyclone Shelters (MPCS): Constructing elevated, engineered concrete shelters equipped with food reserves, sanitation, and helipads to house displaced populations safely.

  • Coastal Bio-Shields: Conserving and regenerating mangrove forests (such as the Sundarbans and Bhitarkanika) and coastal shelterbelt plantations (e.g., Casuarina) to dissipate wind and wave energy.

  • Satellite Tracking and Warnings: Utilizing INSAT satellites and coastal Doppler Weather Radars to provide accurate storm trajectory forecasts and mass SMS alerts.

  • Coastal Regulation Zone (CRZ) Compliance: Strictly regulating commercial, residential, and industrial construction within vulnerable proximity of the high-tide line.

Q. Analyze how embankments and unplanned land-use changes contribute to flood disasters. [GU 2025]

Answer: Anthropogenic interventions and poor land management frequently aggravate natural flood hazards into disastrous crises:

• Adverse Effects of River Embankments:

  • Embankments constrain natural river channels, accelerating sediment deposition exclusively within the riverbed. Over time, the riverbed rises above the level of the surrounding countryside.

  • When structural breaches occur during high-stage flows, catastrophic flood surges inundate floodplains without warning, causing severe devastation.

  • Dykes create waterlogging by obstructing tributary drainage from naturally emptying into the main river channel during peak flood stages.

• Impact of Unplanned Land-Use Changes:

  • Encroachment of Wetlands: Urban expansion over natural wetlands, urban lakes, and marshes eliminates critical water storage buffers, triggering widespread urban flash floods.

  • Deforestation in Headwaters: Clearing forest cover on hillslopes increases surface runoff coefficients and accelerates topsoil erosion, resulting in heavy channel siltation that severely diminishes river discharge capacities.

  • Impervious Urban Surfaces: Concretization prevents rainwater infiltration, causing storm drainage networks to overflow rapidly during brief cloudbursts.

Q. Elaborate on structural measures for earthquake risk mitigation. [GU 2025]

Answer: Structural mitigation involves engineering interventions and design innovations aimed at making physical structures resilient to seismic vibrations:

• Earthquake-Resistant Architectural Design: Designing buildings with balanced structural symmetry and continuous load paths using reinforced cement concrete (RCC) frames, shear walls, and tied columns to absorb lateral inertial forces.

• Base Isolation Systems: Installing flexible lead-rubber bearings or friction pendulum isolators between a building’s foundation and superstructure to decouple the structure from ground motions during an earthquake.

• Seismic Retrofitting: Strengthening older, unreinforced masonry structures, bridges, and critical facilities by adding steel jacketing, post-tensioned tendons, or carbon fiber wraps to critical load-bearing columns.

• Lightweight Building Materials: Utilizing light construction components such as timber frames, bamboo composite panels, and hollow concrete blocks—similar to traditional vernacular architecture (e.g., the Assam-type house)—to reduce structural weight and lower hazard risk.

• Tuned Mass Dampers: Installing heavy, computer-controlled pendulum systems inside high-rise towers to counter and stabilize structural sway during seismic vibrations.

Q. Provide a detailed overview of the Seismic Zones of India.

Answer: The Bureau of Indian Standards (IS 1893: 2002/2016) classifies the Indian landmass into four seismic zones based on historical seismicity, active tectonic faults, and regional peak ground acceleration (PGA) values:

This seismic zonation provides mandatory design criteria for engineers, urban planners, and disaster management authorities to enforce structural safety standards nationwide.

Q. Discuss the role and significance of Community-Based Disaster Management (CBDM). [GU 2025]

Answer: Community-Based Disaster Management (CBDM) places local communities at the center of disaster risk reduction, recognizing that local residents are the most immediate responders when a disaster strikes:

• Primary First Responders: Communities are physically present at the impact site and can initiate search, rescue, and evacuation hours before official district rescue teams (e.g., NDRF, SDRF) arrive.

• Utilization of Indigenous Knowledge: Local populations possess time-tested traditional wisdom regarding local terrain, past flood levels, and natural precursor signs, which optimizes risk reduction strategies.

• Formation of Village Disaster Management Teams: Institutionalizing local volunteer groups trained in search and rescue, first aid, early warning dissemination, and shelter management.

• Protecting Vulnerable Demographics: CBDM ensures targeted priority care for children, pregnant women, the elderly, and persons with disabilities during evacuations.

• Self-Reliance and Reduced Dependency: Fostering community-level awareness minimizes panic, builds resilience, and promotes self-reliance rather than exclusive dependency on post-disaster government relief.

Q. Explain the role and effectiveness of Early Warning Systems (EWS) in disaster risk reduction.

Answer: An Early Warning System (EWS) is an integrated framework of meteorological monitoring, risk analysis, and telecommunications designed to generate and disseminate actionable disaster warnings ahead of an event:

• Saving Human Lives: Timely forecasting of cyclones, tsunamis, and riverine floods allows administrations to execute mass evacuations from vulnerable shorelines and floodplains (e.g., the successful evacuation of over one million people during Cyclone Fani in Odisha).

• Asset and Livestock Protection: Advance warnings provide communities critical time to secure livestock, harvesting machinery, grain stocks, and essential household documents to safe ground.

• Optimized Administrative Preparedness: Early alerts enable the pre-positioning of search-and-rescue teams (NDRF), relief supplies, water purification units, and medical personnel directly in projected impact zones.

• Technological Integration: The deployment of Doppler radars, ocean buoys, GIS mapping, satellite imagery, and cell-broadcast sirens has transformed warning dissemination, delivering real-time, life-saving information to remote, vulnerable populations.