অতি চমু উত্তৰ :

১. প্ৰণালীবদ্ধ আৰু আঞ্চলিক ভূগোলৰ ভেটি কোনে গঢ়িছিল? [GU 2024]

উত্তৰ: প্ৰণালীবদ্ধ ভূগোলৰ ভেটি আলেকজেণ্ডাৰ ভন হামবোল্ট (Alexander von Humboldt) আৰু আঞ্চলিক ভূগোলৰ ভেটি কাৰ্ল ৰিটাৰে (Carl Ritter) গঢ়িছিল।

২. 'আপেক্ষিক স্থান' (Relative space) বুলিলে কি বুজা? [GU 2024]

উত্তৰ: আপেক্ষিক স্থান হ’ল সামাজিক, অৰ্থনৈতিক বা সাংস্কৃতিক সম্পৰ্ক আৰু সংযোগৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত স্থান, যি সময় আৰু দূৰত্বৰ সাপেক্ষে পৰিৱৰ্তনশীল।

৩. ভৌগোলিক অৱস্থানৰ এটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: ভৌগোলিক অৱস্থানক অক্ষাংশ আৰু দ্ৰাঘিমাংশৰ দ্বাৰা ভূপৃষ্ঠত এক নিৰ্দিষ্ট আৰু অনন্য বিন্দু হিচাপে প্ৰকাশ কৰিব পাৰি।

৪. ভূগোলে কি অধ্যয়ন কৰে? [GU 2024]

উত্তৰ: ভূগোলে পৃথিৱী পৃষ্ঠত মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজত ঘটা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-প্ৰক্ৰিয়া আৰু তাৰ স্থানিক বিতৰণ অধ্যয়ন কৰে।

৫. ভূগোলক কিয় স্থানিক বিজ্ঞান (Spatial Science) বুলি কোৱা হয় তাৰ এটি যুক্তি দিয়া। [GU 2024]

উত্তৰ: ভূগোলে ভূপৃষ্ঠৰ বিভিন্ন পৰিঘটনাৰ স্থানিক বিতৰণ, সংগঠন আৰু বিন্যাসৰ বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ কৰে বাবে ইয়াক স্থানিক বিজ্ঞান বোলা হয়।

৬. ভূগোলৰ মুখ্য ভাগ দুটা উল্লেখ কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক ভূগোল (Physical Geography) আৰু মানৱ ভূগোল (Human Geography)।

৭. ভাৰতৰ কিমান শতাংশ এলেকা ভূমিকম্পপ্ৰৱণ?

উত্তৰ: ভাৰতৰ মুঠ ভূখণ্ডৰ প্ৰায় ৫৯% এলেকা মধ্যমৰ পৰা অতিমাত্ৰা ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত।

৮. ভাৰতত সৰ্বাধিক ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰভাৱ পৰা উপকূল অঞ্চল কোনটো?

উত্তৰ: ভাৰতৰ পূব উপকূল (বিশেষকৈ ওড়িশা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আৰু পশ্চিমবংগৰ উপকূলীয় অঞ্চল)।

৯. আপদ (Hazard) আৰু দুৰ্যোগৰ (Disaster) মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰ: আপদ হ’ল এটা সম্ভাৱ্য বিপদজনক পৰিঘটনা, আৰু যেতিয়া ই মানৱ জীৱন-সম্পত্তিৰ ব্যাপক ক্ষতি কৰে, তেতিয়া সেয়া দুৰ্যোগলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

১০. ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ বাবে প্ৰতিবছৰে প্ৰলয়ংকাৰী বানপানী হয়?

উত্তৰ: অসম।

১১. ভাৰতীয় মানক ব্যুৰো (BIS) অনুসৰি ভাৰতক কেইটা ভূমিকম্পীয় মণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে?

উত্তৰ: চাৰিটা মণ্ডলত (Zone II, Zone III, Zone IV আৰু Zone V)।

১২. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আইন (Disaster Management Act) ভাৰতত কোন চনত গৃহীত হৈছিল?

উত্তৰ: ২০০৫ চনত।

১৩. দুৰ্যোগ বিপদাশংকা হ্ৰাসকৰণৰ এটা গাঠনিগত ব্যৱস্থাৰ (Structural measure) উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: নদীৰ পাৰত মথাউৰি নিৰ্মাণ কৰা।

১৪. এটা অ-গাঠনিগত দুৰ্যোগ প্ৰশমন ব্যৱস্থাৰ (Non-structural measure) উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: আগতীয়া সতৰ্কবাণী ব্যৱস্থা (Early Warning System) বা জনসচেতনতা বৃদ্ধি।

১৫. উত্তৰ-পূব ভাৰত ভূমিকম্পৰ কোনটো সৰ্বোচ্চ সংবেদনশীল মণ্ডলত (Zone) অৱস্থিত?

উত্তৰ: Zone V (মণ্ডল ৫)।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (প্ৰতিটো উত্তৰ প্ৰায় ৫০ শব্দৰ ভিতৰত)

১. অঞ্চলৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু এটা উদাহৰণ উল্লেখ কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: অঞ্চল হ’ল পৃথিৱী পৃষ্ঠৰ এনে এক ভৌগোলিক এলেকা যাৰ ভিতৰত কোনো নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক, জলবায়ুগত, সাংস্কৃতিক বা প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্যৰ সমৰূপতা (homogeneity) দেখা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে— অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা অঞ্চল বা থৰ মৰুভূমি অঞ্চল।

২. প্ৰাদেশিক ক্ষেত্ৰৰ (Territory) দুটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: প্ৰাদেশিক ক্ষেত্ৰৰ দুটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল:

• ইয়াৰ এক সুনিৰ্দিষ্ট আৰু স্পষ্টভাৱে সীমাংকিত ভৌগোলিক পৰিসীমা থাকে।

• ইয়াৰ ওপৰত কোনো এটা প্ৰশাসনিক সংস্থা বা সাৰ্বভৌম চৰকাৰৰ আইনী কৰ্তৃত্ব আৰু নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত হয়।

৩. ৰৈখিক প্ৰতিৰূপ (Line pattern) কি? এটা উদাহৰণ দিয়া। [GU 2024]

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো ভৌগোলিক পৰিঘটনা বা বসতি কোনো এটা দীঘলীয়া ৰেখা বা অক্ষৰ কাষে কাষে বিস্তৃত হৈ পৰে, তাক ৰৈখিক প্ৰতিৰূপ বোলে। যেনে— নদীৰ পাৰ বা ৰে'লপথৰ সমান্তৰালভাৱে গঢ়ি উঠা ৰৈখিক মানৱ বসতি।

৪. কেতিয়া এটা স্থানক (Space) এখন ঠাই (Place) বুলি ক'ব পাৰি? [GU 2024]

উত্তৰ: যেতিয়া এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক স্থানৰ সৈতে মানুহৰ আৱেগ, অনুভূতি, স্মৃতি, ব্যৱহাৰ আৰু সাংস্কৃতিক মূল্যবোধ সংযুক্ত হয়, তেতিয়া সেই স্থান এক বিশেষ পৰিচয় লাভ কৰি 'ঠাই'লৈ (Place) ৰূপান্তৰিত হয়।

৫. তন্ত্ৰ বিশ্লেষণ (System analysis) কি? [GU 2024]

উত্তৰ: তন্ত্ৰ বিশ্লেষণ হৈছে এক বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন পদ্ধতি য’ত কোনো এটা জটিল ব্যৱস্থাক বিভিন্ন আন্তঃসংলগ্ন উপাদানৰ একত্ৰিত ক্ৰিয়া হিচাপে পৰীক্ষা কৰা হয়। ভূগোলে ইয়াৰ সহায়ত মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজৰ প্ৰক্ৰিয়াসমূহ বিশ্লেষণ কৰে।

৬. স্থানিক সংগঠন (Spatial organization) বুলিলে কি বুজা? [GU 2024]

উত্তৰ: স্থানিক সংগঠন হৈছে ভূপৃষ্ঠত মানৱ কাৰ্যকলাপ, অৰ্থনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান, বসতি আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ এনে এক শৃংখলাবদ্ধ বিন্যাস আৰু আন্তঃসম্পৰ্ক, যাৰ জৰিয়তে এটা অঞ্চলৰ সামগ্ৰিক কাৰ্যপ্ৰণালী সুচাৰুৰূপে পৰিচালিত হয়।

৭. ধাৰণাৰ লেখচিত্ৰীয় বিচাৰ পদ্ধতি (Idiographic approach) কি? [GU 2024]

উত্তৰ: এই পদ্ধতিৰ জৰিয়তে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চল বা পৰিঘটনাৰ অনন্য (unique) আৰু একক বৈশিষ্ট্যসমূহ গভীৰভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়। ইয়াত সৰ্বজনীন নিয়ম প্ৰতিষ্ঠা কৰাতকৈ স্থানীয় বৈশিষ্ট্য উদ্ঘাটনৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়।

৮. ভৌগোলিক অৱয়বৰ মাজত স্থানিক সম্বন্ধৰ (Spatial relationship) দুটা উদাহৰণ দিয়া। [GU 2024]

উত্তৰ:

• সমভূমি অঞ্চল আৰু কৃষি কাৰ্যৰ ঘনত্বৰ মাজৰ সম্পৰ্ক।

• নদী উপত্যকা আৰু ঘন জনবসতি বিস্তাৰৰ মাজৰ আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতা।

৯. ভাৰতৰ আপদ প্ৰফাইল (Hazard Profile) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: ভাৰতৰ আপদ প্ৰফাইলে দেশখনৰ ভৌগোলিক আৰু জলবায়ুগত বৈচিত্ৰ্যৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক বিপদৰ (যেনে বানপানী, ভূমিকম্প, ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু খৰাং) সম্ভাৱনা আৰু বিস্তাৰৰ সামগ্ৰিক চিত্ৰখনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

১০. ভাৰতৰ উপকূলীয় অঞ্চল ঘূৰ্ণীবতাহৰ প্ৰতি কিয় অধিক সংবেদনশীল?

উত্তৰ: বংগোপ সাগৰ আৰু আৰব সাগৰত সৃষ্টি হোৱা নিম্নচাপ, উপকূলৰ নিম্ন ভূমিভাগ আৰু অধিক জনসংখ্যাৰ ঘনত্বৰ বাবে ভাৰতৰ প্ৰায় ৭৫১৬ কিমি দৈৰ্ঘ্যৰ উপকূলীয় অঞ্চল ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু জলোচ্ছ্বাসৰ প্ৰতি অতিমাত্ৰা সংবেদনশীল।

১১. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাত 'গাঠনিগত ব্যৱস্থা' (Structural Measures) কি?

উত্তৰ: দুৰ্যোগৰ ক্ষয়-ক্ষতি ৰোধ কৰিবলৈ অভিযান্ত্ৰিক আৰু ভৌতিক নিৰ্মাণ কাৰ্য ব্যৱহাৰ কৰাকে গাঠনিগত ব্যৱস্থা বোলে; যেনে— ভূমিকম্প প্ৰতিৰোধী ঘৰ নিৰ্মাণ, বান্ধ আৰু আশ্ৰয় শিবিৰ নিৰ্মাণ কৰা।

১২. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাত 'অ-গাঠনিগত ব্যৱস্থা' (Non-structural Measures) কি?

উত্তৰ: ভৌতিক নিৰ্মাণৰ সলনি নীতি-নিয়ম, ভূমি ব্যৱহাৰ পৰিকল্পনা, প্ৰশিক্ষণ, শিক্ষা আৰু আগতীয়া সতৰ্কবাণী ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে দুৰ্যোগৰ বিপদাশংকা হ্ৰাস কৰাৰ পদক্ষেপক অ-গাঠনিগত ব্যৱস্থা বোলা হয়।

১৩. বানপানী নিয়ন্ত্ৰণত জলাধাৰ (Reservoirs) কেনেদৰে সহায়ক হয়?

উত্তৰ: বাৰিষা কালত অতিৰিক্ত বৰষুণৰ পানী জলাধাৰত আৱদ্ধ কৰি ৰখা হয়, যাৰ ফলত নদীৰ নামনি অংশত পানীৰ প্ৰবাহ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে আৰু বানপানীৰ সৃষ্টি হোৱাৰ সম্ভাৱনা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস পায়।

১৪. দুৰ্যোগ দুৰ্বলতা (Disaster Vulnerability) কি?

উত্তৰ: কোনো এক সম্প্ৰদায় বা ভৌগোলিক অঞ্চলৰ আৰ্থ-সামাজিক, ভৌতিক বা পৰিৱেশগত অৱস্থাৰ দুৰ্বলতা, যাৰ ফলত কোনো আপদৰ দ্বাৰা ক্ষতিগ্ৰস্ত হোৱাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়, তাকেই দুৰ্যোগ দুৰ্বলতা বোলে।

১৫. ভাৰতৰ হিমালয় অঞ্চল কিয় ভূমিকম্পপ্ৰৱণ?

উত্তৰ: ভাৰতীয় টেকটনিক প্লেটখনে ইউৰেচিয়ান প্লেটৰ তলত নিৰন্তৰ প্ৰৱেশ (subduction) কৰি থকাৰ ফলত হিমালয় অঞ্চলত অধিক ভূ-তাত্বিক চাপৰ সৃষ্টি হয়, যাৰ ফলত এই অঞ্চলটো অতিমাত্ৰা ভূমিকম্পপ্ৰৱণ হৈ পৰিছে।

৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন :

১. পৃথিৱীখনক কিয় মানুহৰ ঘৰ বুলি কোৱা হয়? ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: ভূগোলে পৃথিৱীক কেৱল এক ভৌতিক গ্ৰহ হিচাপে অধ্যয়ন নকৰে, বৰঞ্চ মানৱ জাতিৰ আৱাসস্থল হিচাপেহে বিবেচনা কৰে। পৃথিৱীয়ে মানুহক জীয়াই থকাৰ সকলো প্ৰাথমিক উপাদান— বায়ু, পানী, মাটি আৰু অনুকূল জলবায়ু প্ৰদান কৰে। মানুহে পৃথিৱীৰ বুকুত বসতি স্থাপন কৰি নিজৰ সংস্কৃতি, সমাজ আৰু অৰ্থনীতি গঢ়ি তুলিছে।

প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ উপাদানসমূহ আহৰণ কৰি মানৱ জাতিয়ে সভ্যতাৰ বিকাশ ঘটাইছে। মানুহ আৰু পৃথিৱীৰ মাজৰ এই পাৰস্পৰিক সম্বন্ধ অতন্ত্য নিবিড়; প্ৰকৃতিয়ে মানুহৰ কাৰ্যকলাপক প্ৰভাৱিত কৰে আৰু মানুহেও প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত প্ৰকৃতিক ৰূপান্তৰিত কৰে। সেয়েহে ভূগোলত পৃথিৱীক মানুহৰ প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক বাসস্থান অৰ্থাৎ 'মানুহৰ ঘৰ' বুলি অভিহিত কৰা হয়।

২. ভূগোলৰ বহুধা-বিষয়ক প্ৰকৃতি (Multi-disciplinary nature) ব্যাখ্যা কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: ভূগোল হৈছে এক সমন্বয়ক বিজ্ঞান (integrating science), যিয়ে প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান আৰু সমাজ বিজ্ঞানৰ বিভিন্ন শাখাৰ লগত সম্পৰ্ক ৰক্ষা কৰে:

• প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ সৈতে সম্পৰ্ক: ভূ-আকৃতি বিজ্ঞানে ভূতত্ত্ব বিজ্ঞানৰ লগত, জলবায়ু বিজ্ঞানে বতৰ বিজ্ঞানৰ লগত আৰু জীৱ ভূগোলে উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীবৈজ্ঞানিক ধাৰণাসমূহৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে।

• সমাজ বিজ্ঞানৰ সৈতে সম্পৰ্ক: মানৱ ভূগোলে অৰ্থনীতি, সমাজতত্ত্ব, জনসংখ্যা বিজ্ঞান আৰু ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ লগত সানমিহলি হৈ মানুহৰ স্থানিক কাৰ্যকলাপ অধ্যয়ন কৰে।

এনেদৰে ভূগোলে পৃথিৱীৰ সকলো পৰিঘটনা একত্ৰিত কৰি স্থানিক পৰিপ্ৰেক্ষিতত বিশ্লেষণ কৰে বাবে ইয়াৰ প্ৰকৃতি বহুমুখী আৰু আন্তঃবিষয়ক।

৩. ভৌগোলিক স্থানত স্থানিক বিতৰণৰ প্ৰতিৰূপ কিয় ভিন্ন হয়? আলোচনা কৰা। [GU 2024]

উত্তৰ: স্থানিক বিতৰণৰ ভিন্নতাৰ মূল কাৰকসমূহ হ’ল:

• প্ৰাকৃতিক ভিন্নতা: ভূ-প্ৰকৃতি, মাটিৰ উৰ্বৰতা, জলবায়ু আৰু পানীৰ উপলব্ধতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি মানৱ বসতি আৰু উদ্ভিদৰ বিতৰণ ভিন্ন হয়। যেনে— সাৰুৱা সমভূমি অঞ্চলত ঘন বসতি আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চলত পাতল বসতি দেখা যায়।

• অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰযুক্তিগত কাৰক: যাতায়াতৰ সুবিধা, উদ্যোগীকৰণ আৰু আধুনিক সুবিধাসমূহে সম্পদ আৰু মানুহৰ একত্ৰীকৰণত প্ৰভাৱ পেলায়।

• ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰক: ঐতিহ্যমণ্ডিত নগৰ আৰু সামাজিক গাঁথনিয়েও নিৰ্দিষ্ট স্থানত মানৱ কাৰ্যকলাপ কেন্দ্ৰীভূত কৰে।

৪. ভাৰতৰ আপদ আৰু দুৰ্বলতাৰ ৰূপৰেখা (Hazard and Vulnerability Profile) চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতৰ অনন্য ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ুৰ বাবে দেশখন বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ প্ৰতি অত্যন্ত সংবেদনশীল।

• ভূমিকম্প: মুঠ ভূখণ্ডৰ প্ৰায় ৫৯% এলেকা ভূমিকম্পপ্ৰৱণ। উত্তৰ আৰু উত্তৰ-পূব অঞ্চল Zone V-ৰ অন্তৰ্গত।

• বানপানী: বাৰ্ষিক অতিপাত বৰষুণ আৰু নদীৰ পানী বহন ক্ষমতাৰ অভাৱৰ বাবে দেশৰ প্ৰায় ১২% এলেকা (৪০ নিযুত হেক্টৰ) বানপ্ৰৱণ।

• ঘূৰ্ণীবতাহ: ভাৰতৰ ৭৫১৬ কিমি উপকূলীয় অঞ্চলৰ ভিতৰত প্ৰায় ৫৭০০ কিমি এলেকা তীব্ৰ ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু ছুনামীৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হোৱাৰ আশংকা থাকে।

• খৰাং: দেশৰ কৃষিভিত্তিক ভূখণ্ডৰ প্ৰায় ৬৮% এলেকা খৰাঙৰ প্ৰতি দুৰ্বল।

দৰিদ্ৰতা, অপৰিকল্পিত নগৰীকৰণ আৰু জনসংখ্যাৰ ঘনত্বই ভাৰতৰ দুৰ্বলতা বহু গুণে বৃদ্ধি কৰিছে।

৫. ভাৰতৰ বানপ্ৰৱণ অঞ্চলসমূহৰ এটি ভৌগোলিক বিশ্লেষণ দাঙি ধৰা।

উত্তৰ: ভাৰতৰ বানপ্ৰৱণ অঞ্চলসমূহক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগত বিভক্ত কৰিব পাৰি:

• ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা: অসম আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত বাৰিষা কালৰ প্ৰচুৰ বৰষুণ, নদীৰ উচ্চ গেদ বোজা (siltation) আৰু খহনীয়াই সংহাৰী বানৰ সৃষ্টি কৰে।

• গংগা নদী উপত্যকা: উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ আৰু পশ্চিমবংগত বাৰিষা নদীসমূহৰ পানী উপচি পৰি প্লাৱনভূমি প্লাৱিত কৰে।

• উপকূলীয় সমভূমি: ওড়িশা আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ নদীসমূহৰ মোহনা অঞ্চলত ঘূৰ্ণীবতাহজনিত জলোচ্ছ্বাসৰ ফলত বানপানীৰ সৃষ্টি হয়।

অপৰিকল্পিত বন্ধন, জলাশয় বেদখল আৰু বনধ্বংসই এই সমস্যা অধিক জটিল কৰি তুলিছে।

৬. বানপ্ৰৱণ অঞ্চলত দুৰ্যোগ বিপদাশংকা হ্ৰাসকৰণৰ গাঠনিগত ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বানপানী প্ৰতিৰোধৰ গাঠনিগত ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল:

• মথাউৰি আৰু বান্ধ নিৰ্মাণ: নদীৰ পাৰত শক্তিশালী মথাউৰি সাজি পানী আৱাসিক অঞ্চললৈ সোমোৱাত বাধা দিয়া হয়।

• জলাধাৰ নিৰ্মাণ: অতিৰিক্ত পানী সংৰক্ষণ কৰিবলৈ নদী উপত্যকাত বৃহৎ আৰু বহুমুখী জলাধাৰ স্থাপন কৰা।

• নদীৰ গভীৰতা বৃদ্ধি (Dredging): নদীৰ বুকুত জমা হোৱা পলস খান্দি পানী বহন ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা।

• নিষ্কাশন নলাৰ ব্যৱস্থা: নগৰাঞ্চলত পানী ওলাই যাব পৰাকৈ উন্নত নলা-নৰ্দমা নিৰ্মাণ কৰা।

৭. বানপানী নিয়ন্ত্ৰণত অ-গাঠনিগত ব্যৱস্থাসমূহৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: অ-গাঠনিগত পদক্ষেপে কম খৰচতে জীৱন-সম্পত্তি ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে:

• বানপানী মণ্ডল বিভাজন (Flood Plain Zoning): নদীৰ কাষৰ বিপজ্জনক এলেকাসমূহত স্থায়ী বসতি স্থাপনত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা।

• আগতীয়া সতৰ্কবাণী প্ৰেৰণ: উপগ্ৰহ আৰু ৰাডাৰৰ সহায়ত পানীৰ মাত্ৰা নিৰীক্ষণ কৰি জনসাধাৰণক আগতীয়াকৈ সতৰ্ক কৰা।

• প্লাৱনভূমি সংৰক্ষণ আৰু বৃক্ষৰোপণ: নদীৰ পাৰত গছ ৰোপণ কৰি মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰা।

• দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা প্ৰশিক্ষণ: সম্প্ৰদায়ক উদ্ধাৰ আৰু সাহায্য কাৰ্যৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰি তোলা।

৮. ভাৰতৰ ভূমিকম্পপ্ৰৱণ মণ্ডলসমূহ আৰু ইয়াৰ কাৰণ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ব্যুৰো অৱ ইণ্ডিয়ান ষ্টেণ্ডাৰ্ডছ (BIS)-এ ভাৰতক চাৰিটা ভূমিকম্পীয় মণ্ডলত ভাগ কৰিছে:

• Zone V (অতি উচ্চ বিপদাশংকা): সমগ্ৰ উত্তৰ-পূব ভাৰত, জম্মু-কাশ্মীৰৰ কিছু অংশ, হিমাচল, উত্তৰাখণ্ড আৰু কচ্ছ অঞ্চল।

• Zone IV (উচ্চ বিপদাশংকা): দিল্লীসহ সমগ্ৰ সিন্ধু-গংগা সমভূমি আৰু উত্তৰ ভাৰতৰ অধিকাংশ এলেকা।

• Zone III (মধ্যম বিপদাশংকা): পশ্চিম উপকূল আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ বহু অঞ্চল।

• Zone II (কম বিপদাশংকা): দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ অন্তৰ্গত সুস্থিৰ অঞ্চলসমূহ।

কাৰণ: ভাৰতীয় টেকটনিক প্লেটৰ উত্তৰমুখী সঞ্চালন আৰু ফলস্বৰূপে হিমালয় সৃষ্টি হোৱা অঞ্চলত সঞ্চিত ভূ-চাপৰ নিৰ্গমন।

৯. ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চলৰ বাবে গাঠনিগত আৰু অ-গাঠনিগত সুৰক্ষা ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:

• গাঠনিগত ব্যৱস্থা:

  • ৰাষ্ট্ৰীয় গৃহ নিৰ্মাণ বিধি (National Building Code) অনুসৰি ভূমিকম্প প্ৰতিৰোধী ঘৰ নিৰ্মাণ কৰা।

  • পুৰণি আৰু দুৰ্বল অট্টালিকাবোৰ ৰেট্ৰ’ফিটিং (Retrofitting) পদ্ধতিৰে শক্তিশালী কৰা।

• অ-গাঠনিগত ব্যৱস্থা:

  • দুৰ্যোগৰ সময়ত কি কৰণীয় আৰু কি বৰ্জনীয় সেই বিষয়ে বিদ্যালয় আৰু সমাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰা।

  • দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা বাহিনীক (NDRF/SDRF) ক্ষিপ্ৰ উদ্ধাৰ অভিযানৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ দিয়া।

  • জৰুৰীকালীন সাহায্য আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ ব্যৱস্থা মজবুত কৰা।

১০. ভাৰতৰ উপকূলীয় অঞ্চলত ঘূৰ্ণীবতাহৰ বিপদাশংকা হ্ৰাসকৰণৰ কৌশলসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ঘূৰ্ণীবতাহৰ ক্ষয়-ক্ষতি ৰোধ কৰাৰ মূল কৌশলসমূহ:

• ঘূৰ্ণীবতাহ আশ্ৰয় শিবিৰ নিৰ্মাণ: উপকূলীয় এলেকাত ওখ আৰু পকী আশ্ৰয় গৃহ নিৰ্মাণ কৰা।

• মেংগ্ৰভ অৰণ্য সংৰক্ষণ: উপকূলত প্ৰাকৃতিক ঢাল হিচাপে কাম কৰা মেংগ্ৰভ অৰণ্য আৰু জৈৱিক সেউজ বেষ্টনী সংৰক্ষণ কৰা।

• উপগ্ৰহীয় নিৰীক্ষণ: ভাৰতীয় বতৰ বিজ্ঞান বিভাগৰ (IMD) জৰিয়তে ধুমুহাৰ গতিপথ নিৰ্ধাৰণ কৰি সময়মতে মাছমৰীয়া আৰু স্থানীয় ৰাইজক সতৰ্কবাণী প্ৰেৰণ কৰা।

• ক্ষিপ্ৰ স্থানান্তৰণ: সংকটজনক অঞ্চলৰ মানুহক দুৰ্যোগৰ পূৰ্বেই নিৰাপদ স্থানলৈ স্থানান্তৰ কৰাৰ সুপৰিকল্পিত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা।

Very Short Answer :

1. Who laid the foundations of systematic and regional geography? [GU 2024]

Answer: Alexander von Humboldt laid the foundation for systematic geography, and Carl Ritter laid the foundation for regional geography.

2. What do you mean by 'relative space'? [GU 2024]

Answer: Relative space refers to space defined by socio-economic or cultural relationships and connections, which is dynamic and varies with time, cost, and perception.

3. Mention a characteristic of geographic location. [GU 2024]

Answer: A geographic location can be uniquely and precisely defined on the Earth's surface using absolute coordinates (latitude and longitude).

4. What does geography study? [GU 2024]

Answer: Geography studies the spatial distribution of physical and human phenomena and the dynamic interactions between humans and their environment.

5. Give one reason why geography is called a spatial science. [GU 2024]

Answer: Geography is called a spatial science because it analyzes the distribution, arrangement, organization, and interaction of phenomena across terrestrial space.

6. Mention the two major divisions of geography. [GU 2024]

Answer: Physical Geography and Human Geography.

7. What percentage of India's landmass is prone to moderate to high-intensity earthquakes?

Answer: Approximately 59% of India's total land area is earthquake-prone.

8. Which coastal region of India is most vulnerable to tropical cyclones?

Answer: The eastern coast of India (specifically the coastal stretches of Odisha, Andhra Pradesh, and West Bengal).

9. What is the fundamental difference between a hazard and a disaster?

Answer: A hazard is a potentially dangerous physical event, whereas a disaster occurs when that hazard strikes a vulnerable community, causing widespread human and economic loss.

10. Which river causes recurrent, devastating annual floods in Assam?

Answer: The Brahmaputra River.

11. Into how many seismic zones is India classified by the Bureau of Indian Standards (BIS)?

Answer: Four seismic zones: Zone II, Zone III, Zone IV, and Zone V.

12. In which year was the Disaster Management Act enacted in India?

Answer: In the year 2005.

13. State one example of a structural measure for disaster risk reduction.

Answer: Construction of flood control embankments, dykes, or earthquake-resistant buildings.

14. State one example of a non-structural disaster mitigation measure.

Answer: Implementation of Early Warning Systems (EWS) or land-use zoning regulations.

15. Under which seismic risk zone is Northeast India classified?

Answer: Seismic Zone V (Very High-Risk Zone).

2-Mark Questions (Approx. 50 Words Each)

1. Define a region with an example. [GU 2024]

Answer: A region is an area of the Earth's surface characterized by distinct, unifying physical, climatic, or cultural homogeneous features that set it apart from surrounding areas. Examples include the Brahmaputra Valley region and the Thar Desert region.

2. Mention two characteristics of territory. [GU 2024]

Answer:

• A territory is bounded by clearly defined, recognized geographic and political boundaries.

• It is subject to the administrative authority, sovereignty, and legal jurisdiction of a governing body or state.

3. What is a line pattern? Give an example. [GU 2024]

Answer: A line pattern refers to the arrangement of geographic features or settlements distributed in a linear form along an elongated path or axis. A classic example is linear settlement development along a riverbank, highway, or railway line.

4. When can a space be called a place? [GU 2024]

Answer: A physical space transforms into a 'place' when human beings ascribe subjective meaning, emotional attachments, lived experiences, memories, and cultural significance to that specific location, giving it a unique identity.

5. What is system analysis? [GU 2024]

Answer: System analysis is an analytical framework that studies complex geographic entities as integrated structures composed of interdependent, interacting variables and flows of energy, matter, or information across space.

6. What do you mean by the term 'spatial organization'? [GU 2024]

Answer: Spatial organization describes the structured arrangement, distribution, and functional integration of human activities, economic facilities, transport networks, and settlements across a geographical area to ensure operational coherence.

7. What is an idiographic approach? [GU 2024]

Answer: The idiographic approach in geography focuses on the detailed, descriptive study of unique, individual regions or specific phenomena, prioritizing local distinctiveness over the formulation of universal, generalized laws.

8. Give two examples of spatial relationships among geographic features or events. [GU 2024]

Answer:

• The direct spatial correlation between fertile alluvial floodplains and high agricultural productivity.

• The spatial clustering of heavy industrial establishments near major raw material hubs and transport corridors.

9. What do you understand by the Hazard Profile of India?

Answer: India's hazard profile refers to the comprehensive summary of its susceptibility to various natural hazards—such as floods, cyclones, droughts, earthquakes, and landslides—driven by its unique geomorphological, tectonic, and climatological diversity.

10. Why is the coastal zone of India highly vulnerable to tropical cyclones?

Answer: The Indian coastline is vulnerable due to low atmospheric pressures over the warm waters of the Bay of Bengal, gentle coastal topography, shallow bathymetry causing massive storm surges, and high demographic density along the coasts.

11. Define structural measures in disaster risk reduction.

Answer: Structural measures refer to physical, engineering, and architectural modifications aimed at reducing disaster impact. Examples include retrofitting buildings, constructing sea walls, cyclone shelters, check dams, and river levees.

12. Define non-structural measures in disaster risk reduction.

Answer: Non-structural measures involve policies, knowledge development, legal frameworks, land-use planning, public awareness campaigns, and community training to reduce disaster exposure and vulnerability without physical engineering structures.

13. How do reservoirs aid in flood risk management?

Answer: Reservoirs store excess surface runoff generated during intense monsoon precipitation, regulating peak discharge rates downstream and releasing water systematically to prevent overflow and downstream inundation.

14. What is disaster vulnerability?

Answer: Disaster vulnerability denotes the socioeconomic, physical, institutional, or environmental conditions that increase the susceptibility of an individual, community, or geographic area to the damaging impacts of a natural hazard.

15. Why is the Himalayan region prone to frequent seismic activity?

Answer: The Himalayan belt is tectonically unstable because of the ongoing collision and northward subduction of the Indian Plate beneath the Eurasian Plate, which accumulates immense tectonic strain that releases as earthquakes.

5-Mark Questions (Approx. 200 Words Each) : 

1. Why is the Earth called the home of man? Explain. [GU 2024]

Answer: In geography, the Earth is not merely regarded as a celestial body; it is studied fundamentally as the habitat of human civilization. The Earth's biosphere provides essential environmental resources—such as oxygen, freshwater, fertile soils, minerals, and favorable climatic zones—that sustain biological life and human enterprise.

Human societies have established habitats, cultivated agricultural landscapes, built urban centers, and created socio-economic institutions within this terrestrial framework. The relationship between human beings and the Earth is dynamic and reciprocal: while nature shapes human adaptations and livelihoods, human activities continually modify the physical landscape through technological intervention. Geography analyzes this persistent man-environment interaction, examining how terrestrial conditions facilitate human development, which justifies the characterization of the Earth as the "home of man."

2. Explain the multidisciplinary nature of geography. [GU 2024]

Answer: Geography is an integrating discipline that links the physical and social sciences through a spatial lens:

• Physical Sciences Interface: Geomorphology derives principles from geology; Climatology is closely linked with meteorology; Biogeography interfaces with botany and ecology; and Oceanography draws from hydrology.

• Social Sciences Interface: Human geography interfaces directly with economics (Economic Geography), sociology (Social Geography), anthropology (Cultural Geography), demography (Population Geography), and political science (Political Geography).

Geography synthesizes data from these specialized domains, contextualizing them within a spatial and temporal matrix. Rather than analyzing phenomena in isolation, geography examines how environmental and social variables interact spatially across the Earth's surface, making it inherently interdisciplinary.

3. Describe why spatial distribution patterns vary over geographical space. [GU 2024]

Answer: Spatial distribution patterns of natural and anthropogenic phenomena vary over geographic space due to several factors:

• Physical and Environmental Variables: Variations in relief, altitude, climatic conditions, soil fertility, and water availability create uneven patterns. For example, fertile river basins support dense populations, whereas rugged mountainous or arid terrains remain sparsely settled.

• Economic and Technological Factors: Proximity to transportation nodes, resource hubs, industrial clusters, and infrastructural development encourages the spatial concentration of settlements and commercial activities.

• Historical and Socio-Cultural Drivers: Historical settlement patterns, land tenure systems, administrative policies, and urbanization trends continually alter spatial structures over time.

The interplay of these factors creates dynamic spatial patterns—ranging from clustered and linear to dispersed configurations.

4. Provide a comprehensive overview of the Hazard and Vulnerability Profile of India.

Answer: India's diverse physiography and climatological regime make it susceptible to multiple natural hazards:

• Seismic Hazard: Nearly 59% of the country's landmass is vulnerable to moderate to severe seismic activity. The Himalayan collision zone and the northeastern states lie in the highest risk category (Zone V).

• Flood Vulnerability: Over 40 million hectares (around 12% of the total land area) across the Indo-Gangetic and Brahmaputra basins face chronic annual flooding during the summer monsoon.

• Cyclone Risk: Out of the 7,516 km coastline, approximately 5,700 km is exposed to tropical cyclones, destructive winds, and storm surges, predominantly along the eastern seaboard.

• Drought Vulnerability: About 68% of the net cultivable area is vulnerable to drought of varying intensities due to erratic monsoon patterns.

High population density, unplanned urbanization, and socioeconomic disparities increase community vulnerability across these exposed hazard zones.

5. Present a geographical analysis of the flood-prone regions in India.

Answer: Flood-prone areas in India fall into three primary geographical zones:

• Brahmaputra Basin: Encompassing Assam and surrounding northeastern states, this region experiences severe flooding caused by torrential monsoon rains, heavy river siltation, low channel gradients, and frequent bank erosion.

• Ganga Basin: Covering parts of Uttar Pradesh, Bihar, and West Bengal, this densely populated plain experiences prolonged inundation due to the high discharge of northern tributaries (e.g., Kosi, Gandak, Ghaghara) and inadequate drainage capacity.

• Coastal and Deltaic Plains: Regions such as the Mahanadi, Godavari, Krishna, and Cauvery deltas experience flooding triggered by intense cyclonic downpours and oceanic storm surges.

Deforestation in upper catchments, encroachment onto natural wetlands, and rapid urbanization have aggravated flood frequency and severity in these basins.

6. Discuss structural measures for disaster risk reduction in flood-prone areas.

Answer: Structural disaster risk reduction involves physical engineering interventions to manage and mitigate flood risks:

• Embankments and Levees: Constructing raised earthen or concrete embankments along riverbanks prevents floodwaters from spilling into adjacent agricultural and residential areas.

• Storage Reservoirs and Detention Basins: Building multipurpose dams and retention basins allows water managers to store excess peak runoff during heavy precipitation and release it systematically.

• Channel Improvement and Dredging: Desilting and deepening river channels enhances discharge capacity and reduces overbank spilling.

• Drainage Network Rehabilitation: Expanding stormwater drainage channels and culverts in urban environments prevents waterlogging and localized flash floods.

7. Examine the role and importance of non-structural measures in flood management.

Answer: Non-structural measures manage flood risks through planning, institutional policies, and public behavior:

• Floodplain Zoning: Regulating and restricting land use on floodplains limits high-value infrastructural investments and permanent settlements within high-risk zones.

• Early Warning and Forecasting Systems: Using hydrological modeling, satellite monitoring, and radar networks allows agencies like the Central Water Commission (CWC) to issue timely flood alerts.

• Afforestation and Catchment Management: Restoring vegetation in upper river catchments increases infiltration rates, stabilizes slopes, and reduces sediment loads downstream.

• Disaster Preparedness and Capacity Building: Educating communities on evacuation protocols and maintaining emergency response infrastructure minimizes loss of life during flood emergencies.

8. Analyze the seismic zones of India and the geodynamic causes behind them.

Answer: The Bureau of Indian Standards (BIS) classifies India into four primary seismic risk zones based on historical seismicity and tectonic factors:

• Zone V (Very High Damage Risk): Covers all of Northeast India, parts of Jammu & Kashmir, Ladakh, Himachal Pradesh, Uttarakhand, the Rann of Kutch (Gujarat), and the Andaman & Nicobar Islands.

• Zone IV (High Damage Risk): Covers the remaining Himalayan belt, parts of Delhi, Haryana, Punjab, and the northern Gangetic plain.

• Zone III (Moderate Damage Risk): Includes substantial portions of the Western Ghats, central India, and parts of the peninsular shield.

• Zone II (Low Damage Risk): Comprises stable areas within the Deccan Plateau.

The primary geodynamic cause is the northward drift of the Indian Plate (at approximately 4–5 cm/year) and its collision with the Eurasian Plate, which creates continuous tectonic stress along the Himalayan arc.

9. Discuss structural and non-structural risk reduction measures for earthquake-prone regions.

Answer: Managing earthquake risk requires engineering standards and institutional preparedness:

• Structural Measures:

  • Strict enforcement of building codes (such as BIS standards) ensuring base isolation, shear wall integration, and flexible joints.

  • Seismic retrofitting of vulnerable, older masonry structures and critical lifelines (hospitals, schools, bridges).

• Non-Structural Measures:

  • Micro-zonation mapping to guide urban planning and avoid high-density construction along geological fault lines.

  • Regular public drills, disaster management training, and widespread awareness campaigns on "Drop, Cover, and Hold."

  • Capacity building of quick-response teams (NDRF/SDRF) and prepositioning emergency medical supplies for post-disaster rescue.

10. Explain disaster risk reduction strategies for cyclone-vulnerable coastal areas of India.

Answer: Reducing cyclone vulnerability along the Indian coast involves early warnings, ecological protection, and resilient infrastructure:

• Cyclone Warning and Tracking: The India Meteorological Department (IMD) utilizes satellite imagery and Doppler weather radars to provide track and intensity forecasts, enabling timely mass evacuations.

• Dedicated Cyclone Shelters: Constructing raised, multi-hazard cyclone shelters in low-lying coastal villages provides secure refuges from high-velocity winds and storm surges.

• Bioshield Restoration: Preserving and restoring coastal mangrove forests, sand dunes, and shelterbelt plantations acts as a natural buffer, dissipating wave energy.

• Resilient Infrastructure: Constructing cyclone-resistant public buildings and placing critical utility networks (like power and communications) underground prevents long-term service disruptions.