👉 ​দুৰ্যোগৰ ধাৰণা (Concept of Disaster)

👉 দুৰ্যোগৰ পূৰ্বপ্ৰস্তুতি আৰু সঁহাৰি (Disaster Preparedness and Response)

👉 ভাৰতত দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা (Disaster Management in India)​

তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ অতি চমু উত্তৰ দিয়া :

১. প্ৰশ্ন: 'বিপদ' (Hazard) বুলিলে কি বুজায় ? 

উত্তৰ: বিপদ হৈছে এনে এক পৰিঘটনা যাৰ দ্বাৰা মানুহৰ জীৱন, সম্পত্তি বা পৰিৱেশৰ ক্ষতি হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

২. প্ৰশ্ন: 'দুৰ্যোগ' (Disaster) কি ? 

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো বিপদে সমাজ এখনৰ স্বাভাৱিক কাম-কাজত বাধা দি বৃহৎ পৰিমাণৰ প্ৰাণহানি আৰু সম্পত্তিৰ লোকচান কৰে, তাক দুৰ্যোগ বোলে।

৩. প্ৰশ্ন: প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: ভূমিকম্প।

৪. প্ৰশ্ন: মানৱ-সৃষ্ট দুৰ্যোগৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: পাৰমাণৱিক বিস্ফোৰণ বা পথ দুৰ্ঘটনা।

৫. প্ৰশ্ন: বানপানী কোন শ্ৰেণীৰ দুৰ্যোগ ? 

উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ।

৬. প্ৰশ্ন: সুনামি (Tsunami)ৰ উৎপত্তি ক’ত হয় ? 

উত্তৰ: সাগৰৰ তলিত।

৭. প্ৰশ্ন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিক কি দুৰ্যোগ বুলিব পাৰি ? 

উত্তৰ: ই এক দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ-সৃষ্ট কাৰকৰ সংমিশ্ৰিত দুৰ্যোগ।

৮. প্ৰশ্ন: দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ মূল লক্ষ্য কি ? 

উত্তৰ: ক্ষয়-ক্ষতি হ্ৰাস কৰা আৰু তৎকালীনভাৱে সাহায্য প্ৰদান কৰা।

৯. প্ৰশ্ন: কৃত্ৰিম বানপানী কিয় হয় ? 

উত্তৰ: চহৰ অঞ্চলত নলা-নৰ্দমাৰ অব্যৱস্থাপনাৰ ফলত।

১০. প্ৰশ্ন: ভূমিস্খলন সাধাৰণতে ক’ত দেখা যায় ? 

উত্তৰ: পাহাৰীয়া অঞ্চলত।

১১. প্ৰশ্ন: খৰাং (Drought) কি ? 

উত্তৰ: বহুদিন ধৰি বৰষুণ নোহোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা পানীৰ অভাৱৰ অৱস্থা।

১২. প্ৰশ্ন: মহামাৰী (Epidemic) কি ? 

উত্তৰ: একে সময়তে কোনো এটা অঞ্চলত বহুলোকৰ মাজত সংক্ৰমিত হোৱা বেমাৰ।

১৩. প্ৰশ্ন: অৰণ্যৰ জুই বা বনজুইক কি বুলি জনা যায় ? 

উত্তৰ: ডবনল (Wildfire)।

১৪. প্ৰশ্ন: বিপদ আৰু দুৰ্যোগৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য কি ? 

উত্তৰ: বিপদ হ’ল এক সম্ভাৱনা, কিন্তু দুৰ্যোগ হ’ল ইয়াৰ বাস্তৱিক পৰিণতি।

১৫. প্ৰশ্ন: অসমৰ এক প্ৰধান প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ নাম লিখা।  

উত্তৰ: বানপানী।

তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ দিয়া :

১. প্ৰশ্ন: দুৰ্যোগৰ প্ৰধান শ্ৰেণী দুটা কি কি ? 

উত্তৰ: দুৰ্যোগক প্ৰধানকৈ দুটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিব পাৰি— 

(ক) প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ: প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনৰ ফলত হোৱা দুৰ্যোগ, যেনে— ভূমিকম্প, বানপানী। 

(খ) মানৱ-সৃষ্ট দুৰ্যোগ: মানুহৰ ভুল, অসাৱধানতা বা কাৰিকৰী বিফলতাৰ বাবে হোৱা দুৰ্যোগ, যেনে— যুদ্ধ, পথ দুৰ্ঘটনা বা উদ্যোগিক দুৰ্ঘটনা। এই দুয়োবিধ দুৰ্যোগেই সমাজৰ প্ৰাণহানি আৰু সম্পত্তিৰ ব্যাপক ক্ষতি কৰে।

২. প্ৰশ্ন: প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ দুটা কাৰণ লিখা। 

উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল— 

(ক) ভূ-তাত্ত্বিক পৰিৱৰ্তন: পৃথিৱীৰ ভিতৰভাগত থকা টেক্টনিক প্লেটৰ লৰচৰ বা আগ্নেয়গিৰিৰ উদগীৰণৰ ফলত ভূমিকম্পৰ দৰে দুৰ্যোগ ঘটে। (খ) জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন: বায়ুমণ্ডলৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ তাৰতম্যৰ ফলত অতিবৃষ্টি, অনাবৃষ্টি, ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু সাগৰীয় ঢৌৰ দৰে ভয়াবহ প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সৃষ্টি হয়।

৩. প্ৰশ্ন: মানৱ-সৃষ্ট দুৰ্যোগ কেনেকৈ সৃষ্টি হয় ? 

উত্তৰ: মানৱ-সৃষ্ট দুৰ্যোগ মূলতঃ মানুহৰ ভুল পৰিকল্পনা আৰু অসাৱধানতাৰ পৰিণতি। জনসংখ্যাৰ হেঁচাত পৰিৱেশ ধ্বংস কৰা, ঔদ্যোগিক ক্ষেত্ৰত সুৰক্ষাৰ অভাৱত হোৱা বিষাক্ত গেছৰ নিৰ্গমন, বনজুই আৰু পাৰমাণৱিক বিকিৰণ আদি ইয়াৰ উদাহৰণ। যেতিয়া মানুহে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ কৰে বা কাৰিকৰী ত্ৰুটি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰে, তেতিয়া এনে দুৰ্যোগৰ সৃষ্টি হয়।

৪. প্ৰশ্ন: বানপানীৰ দুটা কুফল লিখা। 

উত্তৰ: বানপানীৰ দুটা গুৰুতৰ কুফল হ’ল— 

(ক) প্ৰাণহানি আৰু সম্পত্তিৰ ক্ষতি: বানপানীয়ে মানুহ আৰু জীৱ-জন্তুৰ মৃত্যু ঘটোৱাৰ লগতে ঘৰ-দুৱাৰ আৰু দলং-ৰাস্তা আদিৰ অপূৰণীয় ক্ষতি কৰে। 

(খ) কৃষি আৰু স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ: বানপানীয়ে পথাৰৰ শস্য নষ্ট কৰি খাদ্য সংকটৰ সৃষ্টি কৰে। তদুপৰি, পানী ওলাই যোৱাৰ পিছত কলেৰা, টাইফয়েডৰ দৰে মহামাৰী আৰু সংক্ৰামক ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটে।

৫. প্ৰশ্ন: ভূমিকম্প প্ৰতিৰোধৰ বাবে কি কি ব্যৱস্থা ল’ব পাৰি ? 

উত্তৰ: ভূমিকম্পৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ দুটা প্ৰধান ব্যৱস্থা হ’ল— 

(ক) নিৰাপদ নিৰ্মাণ: ঘৰ সাজোঁতে ভূমিকম্প সহনশীল (Earthquake resistant) কাৰিকৰী কৌশল ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। 

(খ) তৎকালীন সুৰক্ষা: ভূমিকম্পৰ কঁপনি অনুভৱ হ’লে লগে লগে কোনো মজবুত মেজ বা খাটৰ তলত আশ্ৰয় ল’ব লাগে অথবা মুকলি ঠাইলৈ ওলাই যাব লাগে যাতে দালান ভাঙি গাত নপৰে।

৬. প্ৰশ্ন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ দুটা মুখ্য কাৰণ কি কি ? 

উত্তৰ: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল— 

(ক) বননি ধ্বংস: গছ-গছনি কাটি পেলোৱাৰ ফলত বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়। 

(খ) জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ: কয়লা, পেট্ৰ’ল আদিৰ দহনৰ ফলত প্ৰচুৰ পৰিমাণে গ্ৰীণ হাউচ গেছ নিৰ্গত হয়। এই গেছসমূহে সূৰ্যৰ তাপ ধৰি ৰাখি পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ গড় উষ্ণতা অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি কৰে।

৭. প্ৰশ্ন: ধুমুহা বা ঘূৰ্ণীবতাহৰ সময়ত ল’বলগীয়া দুটা সাৱধানতা কি ? 

উত্তৰ: ধুমুহাৰ সময়ত ল’বলগীয়া সাৱধানতাসমূহ হ’ল— 

(ক) নিৰাপদ আশ্ৰয়: ধুমুহা আৰম্ভ হ’লে লগে লগে ওখ আৰু মজবুত পকী ঘৰৰ ভিতৰত আশ্ৰয় ল’ব লাগে। 

(খ) বৈদ্যুতিক সুৰক্ষা: বিজুলী-ঢেৰেকণিৰ সময়ত সকলো বৈদ্যুতিক সঁজুলিৰ সংযোগ বিচ্ছিন্ন কৰিব লাগে আৰু খিৰিকী বা আইনাৰ পৰা আঁতৰত থাকিব লাগে যাতে কোনো ধৰণৰ আঘাত বা দুৰ্ঘটনা নঘটে।

৮. প্ৰশ্ন: খৰাং সদৃশ পৰিস্থিতি কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি ? 

উত্তৰ: খৰাং নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে দুটা কাৰ্যকৰী ব্যৱস্থা হ’ল— 

(ক) জল সংৰক্ষণ: বৰষুণৰ পানী বৈ যাবলৈ নিদি বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে সঞ্চয় কৰি থৈ পিছত কৃষি বা ঘৰুৱা কামত ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। 

(খ) বৃক্ষৰোপণ: অধিক পৰিমাণে গছ ৰুলে বায়ুমণ্ডলত জলীয় ভাপৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত বৰষুণ হোৱাত সহায় হয় আৰু ভূমিৰ আদ্ৰতা অটুট থাকে।

৯. প্ৰশ্ন: চহৰীয়া বানপানীৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ লিখা। 

উত্তৰ: চহৰীয়া বানপানীৰ মূল কাৰণ দুটা হ’ল— 

(ক) অব্যৱস্থিত নলা-নৰ্দমা: চহৰ অঞ্চলত নলা-নৰ্দমাসমূহ প্লাষ্টিক বা আবৰ্জনাৰে বন্ধ হৈ পৰাৰ ফলত বৰষুণৰ পানী ওলাই যাব নোৱাৰে। 

(খ) জলাশয়ৰ সংকোচন: চহৰৰ প্ৰাকৃতিক খাল, বিল বা পুখুৰীসমূহ পুতি অট্টালিকা নিৰ্মাণ কৰাৰ ফলত পানী জমা হোৱাৰ ঠাইৰ অভাৱ হয় আৰু অলপ বৰষুণতে কৃত্ৰিম বানৰ সৃষ্টি হয়।

১০. প্ৰশ্ন: দুৰ্যোগ প্ৰশমন (Mitigation) বুলিলে কি বুজায় ? 

উত্তৰ: দুৰ্যোগ প্ৰশমন হৈছে এনে এক দীৰ্ঘম্যাদী ব্যৱস্থা যাৰ জৰিয়তে সম্ভাব্য দুৰ্যোগৰ ভয়াৱহতা বা ক্ষয়-ক্ষতিৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত দুৰ্যোগ সহনশীল আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ কৰা, সঠিক ভূমি ব্যৱহাৰৰ পৰিকল্পনা কৰা আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতা বৃদ্ধি কৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। ই দুৰ্যোগৰ পৰা হ’ব পৰা বিপদ্সংকট বহুখিনি কমাই পেলায়।

১১. প্ৰশ্ন: উদ্যোগিক দুৰ্যোগৰ এটা উদাহৰণ দি ব্যাখ্যা কৰা। 

উত্তৰ: উদ্যোগিক দুৰ্যোগৰ এক ভয়াবহ উদাহৰণ হ’ল ১৯৮৪ চনৰ ৩ ডিচেম্বৰত সংঘটিত হোৱা ভুপাল গেছ দুৰ্ঘটনা। ইউনিয়ন কাৰ্বাইড ইণ্ডিয়া লিমিটেড নামৰ কীটনাশক কাৰখানাটোৰ পৰা বিষাক্ত 'মিথাইল আইচ’চায়নেট' (MIC) গেছ নিৰ্গত হোৱাৰ ফলত হাজাৰ হাজাৰ মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল। এই দুৰ্ঘটনাটো মূলত: সুৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ ত্ৰুটি আৰু অসাৱধানতাৰ বাবেই সংঘটিত হৈছিল।

১২. প্ৰশ্ন: ভূমিস্খলনৰ দুটা কাৰণ উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: ভূমিস্খলনৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল— 

(ক) প্ৰাকৃতিক কাৰণ: ধাৰাসাৰ বৰষুণৰ ফলত পাহাৰৰ মাটি ঢিলা হৈ তললৈ খহি পৰে। 

(খ) মানৱ-সৃষ্ট কাৰণ: পাহাৰীয়া অঞ্চলত পৰিকল্পনাহীনভাৱে ৰাস্তা-ঘাট নিৰ্মাণ কৰা, ডাইনামাইট ব্যৱহাৰ কৰি পাহাৰ কটা আৰু ব্যাপক হাৰত গছ-গছনি ধ্বংস কৰাৰ ফলত মাটিৰ স্থায়িত্ব কমি যায় আৰু ভূমিস্খলন ঘটে।

১৩. প্ৰশ্ন: দুৰ্যোগৰ পৰৱৰ্তী সময়ত কৰিবলগীয়া দুটা প্ৰধান কাম কি ? 

উত্তৰ: দুৰ্যোগৰ পিছত ল’বলগীয়া দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ হ’ল— 

(ক) উদ্ধাৰ আৰু সাহায্য: দুৰ্যোগত আৱদ্ধ হৈ থকা লোকসকলক উদ্ধাৰ কৰি নিৰাপদ স্থানলৈ নিয়া আৰু জৰুৰীকালীন খাদ্য, পানী তথা আশ্ৰয়ৰ ব্যৱস্থা কৰা। 

(খ) চিকিৎসা সেৱা: আহত ব্যক্তিসকলক চিকিৎসা প্ৰদান কৰা আৰু মহামাৰীৰ পৰা বাচিবলৈ ছেনিটাইজেশ্যন তথা টিকাকৰণৰ দৰে স্বাস্থ্য সজাগতাৰ কাম কৰা।

১৪. প্ৰশ্ন: জৈৱিক দুৰ্যোগ (Biological Disaster) কি ? এটা উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: কোনো ক্ষতিকাৰক বীজাণু, ভাইৰাছ বা বেক্টেৰিয়াৰ জৰিয়তে যেতিয়া কোনো এটা বৃহৎ অঞ্চলত দ্ৰুতগতিত ৰোগৰ বিস্তাৰ ঘটে আৰু অসংখ্য মানুহৰ প্ৰাণহানি হয়, তাক জৈৱিক দুৰ্যোগ বোলে। ইয়াৰ এক শেহতীয়া আৰু ডাঙৰ উদাহৰণ হ’ল ক’ভিড-১৯ (COVID-19) মহামাৰী। এনে দুৰ্যোগে সমগ্ৰ বিশ্বৰ স্বাস্থ্য ব্যৱস্থা আৰু অৰ্থনীতিক স্তব্ধ কৰি পেলায়।

১৫. প্ৰশ্ন: দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাত সম্প্ৰদায়ৰ ভূমিকা কি ? 

উত্তৰ: দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাত স্থানীয় সম্প্ৰদায়ৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। যিহেতু যিকোনো দুৰ্যোগৰ সময়ত স্থানীয় লোকসকলহে সৰ্বপ্ৰথমে ঘটনাস্থলীত উপস্থিত থাকে, গতিকে তেওঁলোকৰ সজাগতা আৰু প্ৰশিক্ষণে চৰকাৰী সাহায্য পোৱাৰ আগতেই প্ৰাণহানি হ্ৰাস কৰিব পাৰে। স্থানীয় লোকে একত্ৰিত হৈ উদ্ধাৰ অভিযান চলোৱা আৰু সাহায্য বিতৰণত সহায় কৰিলে দুৰ্যোগৰ মোকাবিলা কৰাটো সহজ হয়।

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :

১. প্ৰশ্ন: বিপদ (Hazard) আৰু দুৰ্যোগৰ (Disaster) মাজত থকা পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: 'বিপদ' আৰু 'দুৰ্যোগ' শব্দ দুটা একে যেন লাগিলেও ইয়াৰ মাজত যথেষ্ট কাৰিকৰী পাৰ্থক্য আছে। 'বিপদ' হৈছে এনে এক সম্ভাৱ্য ঘটনা বা ভাবুকি যাৰ দ্বাৰা মানুহৰ জীৱন, সম্পত্তি বা পৰিৱেশৰ ক্ষতি হোৱাৰ থল থাকে। ই এক প্ৰাকৃতিক বা মানৱ-সৃষ্ট পৰিঘটনা হ’ব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, এখন নিৰ্জন মৰুভূমিত হোৱা তীব্ৰ ভূমিকম্পক কেৱল এক 'বিপদ' বুলিহে গণ্য কৰা হ’ব, কাৰণ তাত কোনো ধৰণৰ প্ৰাণহানি বা জনবসতিৰ ক্ষতি হোৱা নাই।

আনহাতে, যেতিয়া কোনো বিপদে সঁচাকৈ এক বিধ্বংসী ৰূপ লয় আৰু সমাজ এখনৰ স্বাভাৱিক কাম-কাজত বাধা দি বৃহৎ পৰিমাণৰ প্ৰাণহানি আৰু সম্পত্তিৰ লোকচান কৰে, তেতিয়া তাক 'দুৰ্যোগ' বোলে। সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, "বিপদ + জনবসতিৰ ক্ষতি = দুৰ্যোগ"। সকলো বিপদ দুৰ্যোগ নহ’বও পাৰে, কিন্তু প্ৰতিটো দুৰ্যোগৰ গুৰিতে একোটা বিপদ লুকাই থাকে। বিপদক আমি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰিলেও, সঠিক পূৰ্বপ্ৰস্তুতিৰ জৰিয়তে দুৰ্যোগৰ পৰা হোৱা ক্ষয়-ক্ষতিৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰিব পাৰি। গতিকে, বিপদ হৈছে কাৰণ আৰু দুৰ্যোগ হৈছে ইয়াৰ এক চৰম আৰু কৰুণ পৰিণতি।

৪. প্ৰশ্ন: অসমৰ বানপানী সমস্যাৰ কাৰণ আৰু ইয়াৰ সমাধানৰ বাবে কৰা পৰামৰ্শসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: অসমৰ বাবে বানপানী এক বাৰ্ষিক সমস্যা যিয়ে ৰাজ্যখনৰ অৰ্থনীতি আৰু জনজীৱনৰ অপূৰণীয় ক্ষতি কৰে। ইয়াৰ কাৰণসমূহক দুই ধৰণে ভগাব পাৰি:

(ক) প্ৰাকৃতিক কাৰণ: অসমত মৌচুমী বৰষুণৰ মাত্ৰা অত্যন্ত বেছি। নেৰানেপেৰা বৰষুণৰ ফলত ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি পায়। তদুপৰি, অসম এক ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চল হোৱা বাবে নদীৰ তলি উঠি আহিছে, যাৰ ফলত নদীৰ জলধাৰণ ক্ষমতা কমি গৈছে।

(খ) মানৱ-সৃষ্ট কাৰণ: জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে জলাশয়সমূহ পুতি পেলোৱা, বনাঞ্চল ধ্বংস কৰা আৰু নদীৰ পাৰত অবৈজ্ঞানিকভাৱে মথাউৰি বা ঘৰ-দুৱাৰ নিৰ্মাণ কৰাৰ ফলত বানপানীৰ ভয়াৱহতা বৃদ্ধি পাইছে।

সমাধানৰ পৰামৰ্শ: বানপানী সমস্যাৰ স্থায়ী সমাধানৰ বাবে নদীৰ তলি খনন কৰি গভীৰতা বৃদ্ধি কৰিব লাগে। পুৰণি মথাউৰিসমূহ আধুনিক কাৰিকৰী জ্ঞানেৰে অধিক মজবুত কৰা উচিত। নদী সংযোগীকৰণ প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে অতিৰিক্ত পানীভাগ অন্য দিশে বোৱাই নিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিব পাৰি। লগতে পাহাৰীয়া অঞ্চলত গছ কটা সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰি ব্যাপক হাৰত বৃক্ষৰোপণ কৰিব লাগে যাতে মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ হয়। জনসাধাৰণক বানপানীৰ আগজাননী দিয়াৰ বাবে উন্নত প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰাটোও সমানেই প্ৰয়োজনীয়।

৬. প্ৰশ্ন: ভূমিকম্পৰ সময়ত আৰু ভূমিকম্পৰ পিছত ল’বলগীয়া সাৱধানতাসমূহ বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ভূমিকম্প এক হঠাতে অহা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, সেয়েহে ইয়াৰ সময়ত শান্ত হৈ থকাটো আটাইতকৈ জৰুৰী। ভূমিকম্পৰ কঁপনি অনুভৱ হোৱাৰ লগে লগে ল’বলগীয়া সাৱধানতাসমূহ তলত দিয়া হ’ল:

(ক) ভূমিকম্পৰ সময়ত: যদি আপুনি ঘৰৰ ভিতৰত আছে, তেন্তে বাহিৰলৈ দৌৰা-দৌৰি নকৰি কোনো মজবুত মেজ, খাট বা ডেক্সৰ তলত আশ্ৰয় লওক আৰু মূৰটো সুৰক্ষিত ৰাখক (Drop, Cover and Hold)। আইনাৰ খিৰিকী, গধুৰ আলমাৰী বা ওলমি থকা বস্তুৰ পৰা আঁতৰত থাকক। যদি আপুনি বাহিৰত আছে, তেন্তে ওখ অট্টালিকা, বৈদ্যুতিক খুঁটা, গছ আৰু দলঙৰ পৰা আঁতৰত কোনো মুকলি ঠাইত আশ্ৰয় লওক। গাড়ী চলাই থাকিলে লগে লগে নিৰাপদ স্থানত গাড়ী ৰখাই ভিতৰতে থাকক।

(খ) ভূমিকম্পৰ পিছত: কঁপনি বন্ধ হোৱাৰ পিছত লিফ্ট ব্যৱহাৰ নকৰি চিৰিৰে বাহিৰলৈ ওলাই আহক। গেছৰ চিলিন্দৰ বা বৈদ্যুতিক চুইচ স্পৰ্শ কৰাৰ আগতে লিক আছে নেকি পৰীক্ষা কৰি লওক। যিকোনো মুহূৰ্তত 'আফটাৰ শ্বক' (Aftershock) আহিব পাৰে, সেয়েহে সজাগ থাকক। আহত ব্যক্তিসকলক সহায় কৰক আৰু উৰাবাতৰিত ভোল নগৈ চৰকাৰী জাননীৰ ওপৰত চকু ৰাখক। এনে সজাগতাই বহুতো মূল্যবান জীৱন ৰক্ষা কৰিব পাৰে।

৭. প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ অৱক্ষয় (Environmental Degradation) আৰু দুৰ্যোগৰ মাজত থকা সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: পৰিৱেশ অৱক্ষয় আৰু দুৰ্যোগৰ মাজত এক গভীৰ আৰু প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক আছে। পৰিৱেশ অৱক্ষয় মানে হ’ল প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ যেনে— বায়ু, পানী, মাটি আৰু বনাঞ্চলৰ গুণগত মান হ্ৰাস পোৱা। যেতিয়া মানুহে নিজৰ স্বাৰ্থত প্ৰকৃতিৰ ওপৰত অত্যাচাৰ চলায়, তেতিয়াই দুৰ্যোগৰ মাত্ৰা আৰু সঘনতা বৃদ্ধি পায়।

প্ৰথমতে, বনাঞ্চল ধ্বংস কৰাৰ ফলত মাটিৰ পানী ধৰি ৰখা ক্ষমতা কমি যায়, যাৰ ফলত অলপ বৰষুণতে তীব্ৰ বানপানী আৰু খহনীয়াৰ সৃষ্টি হয়। দ্বিতীয়তে, পাহাৰীয়া অঞ্চলত গছ কটা আৰু পৰিকল্পনাহীন নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ ফলত মাটি ঢিলা হৈ ভূমিস্খলনৰ দৰে দুৰ্যোগ ঘটে। তৃতীয়তে, উদ্যোগ আৰু যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱাই বায়ুমণ্ডল প্ৰদূষিত কৰি গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰিছে, যাৰ ফলত অনিয়মিত বৰষুণ, খৰাং আৰু সাগৰীয় ধুমুহাৰ দৰে চৰম দুৰ্যোগসমূহ সঘনাই ঘটিবলৈ ধৰিছে।

চতুৰ্থতে, চহৰ অঞ্চলৰ জলাশয়সমূহ পুতি পেলোৱাৰ ফলত বৰষুণৰ পানী ওলাই যাব নোৱাৰে আৰু কৃত্ৰিম বানপানীৰ সৃষ্টি হয়। মুঠতে, আমি যিমানেই পৰিৱেশ ধ্বংস কৰিম, সিমানেই প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য হেৰাই যাব আৰু আমি অধিক ভয়াৱহ দুৰ্যোগৰ সন্মুখীন হ’ব লাগিব। সেয়েহে, দুৰ্যোগ প্ৰশমনৰ বাবে পৰিৱেশ সংৰক্ষণ কৰাটো অপৰিহাৰ্য।

৮. প্ৰশ্ন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে কেনেকৈ নতুন নতুন দুৰ্যোগৰ সৃষ্টি কৰিছে ? ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming) বৰ্তমান সময়ৰ এক চৰম প্ৰত্যাহ্বান, যিয়ে সমগ্ৰ বিশ্বতে নতুন আৰু ভয়াৱহ দুৰ্যোগৰ সৃষ্টি কৰিছে। বায়ুমণ্ডলত গ্ৰীণ হাউচ গেছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত পৃথিৱীৰ গড় উষ্ণতা বৃদ্ধি পাইছে আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ বহুদিশৰ পৰা পৰিলক্ষিত হৈছে।

প্ৰথমতে, উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত উত্তৰ আৰু দক্ষিণ মেৰুৰ লগতে হিমালয়ৰ দৰে পৰ্বতৰ বৰফ অতি দ্ৰুতগতিত গলিবলৈ ধৰিছে। ইয়াৰ ফলত সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে ভৱিষ্যতে মুম্বাই, নিউয়ৰ্কৰ দৰে উপকূলীয় চহৰসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে ডুবাই পেলোৱাৰ আশংকাত পেলাইছে। দ্বিতীয়তে, উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে বায়ুমণ্ডলীয় চাপৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাইছে, যাৰ ফলত আগতকৈ অধিক শক্তিশালী আৰু ধ্বংসাত্মক ঘূৰ্ণীবতাহৰ (Cyclone) সৃষ্টি হৈছে।

তৃতীয়তে, গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে জলবায়ুৰ স্বাভাৱিক চক্ৰ নষ্ট কৰিছে। ইয়াৰ ফলত কোনো ঠাইত হঠাতে অতিপাত বৰষুণ হৈ বানপানী হৈছে (Flash Flood), আনহাতে কোনো ঠাইত দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰষুণ নোহোৱাকৈ খৰাং সদৃশ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছে। চতুৰ্থতে, অত্যাধিক গৰমৰ বাবে বনাঞ্চলসমূহত বনজুই (Wildfire) লগাৰ ঘটনা বৃদ্ধি পাইছে। এনেদৰে গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য নষ্ট কৰি মানৱ সভ্যতালৈ নতুন বিপদ মাতি আনিছে।

৯. প্ৰশ্ন: দুৰ্যোগ সজাগতা সৃষ্টিত শিক্ষাৰ ভূমিকা কি ? আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: দুৰ্যোগৰ ক্ষয়-ক্ষতি হ্ৰাস কৰাৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী হাতিয়াৰ হ’ল শিক্ষা। উপযুক্ত শিক্ষা আৰু সজাগতাই এজন ব্যক্তিক দুৰ্যোগৰ সময়ত কেনেকৈ নিজক আৰু আনক ৰক্ষা কৰিব লাগে, সেই বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰে। শিক্ষাৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

প্ৰথমতে, শিক্ষাৰ জৰিয়তে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু সাধাৰণ ৰাইজক বিভিন্ন দুৰ্যোগৰ আগজাননী বা সংকেতসমূহ বুজি পোৱাত সহায় কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, চৰকাৰে দিয়া ৰেডিঅ’ বা টিভিৰ সতৰ্কবাণীসমূহ শুনি কেনে ধৰণৰ প্ৰস্তুতি ল’ব লাগে, সেয়া শিক্ষাৰ দ্বাৰাহে সম্ভৱ। দ্বিতীয়তে, বিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়সমূহত দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা বিষয়টো পাঠ্যক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে নতুন প্ৰজন্মই ভূমিকম্প, বানপানী বা জুই লগাৰ সময়ত ল’বলগীয়া তাৎক্ষণিক পদক্ষেপসমূহ (যেনে— Mock Drill) শিকিব পাৰে।

তৃতীয়তে, শিক্ষাৰ দ্বাৰা মানুহে প্ৰাথমিক চিকিৎসা (First Aid) আৰু উদ্ধাৰ কাৰ্যৰ প্ৰাথমিক কৌশলসমূহ আয়ত্ত কৰিব পাৰে, যিয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থাত বহুতো প্ৰাণ ৰক্ষা কৰিব পাৰে। চতুৰ্থতে, শিক্ষিত সমাজ এখনে দুৰ্যোগৰ সময়ত উৰাবাতৰিত ভোল নগৈ ধৈৰ্য্যৰে পৰিস্থিতি চম্ভালিব পাৰে। মুঠতে, দুৰ্যোগ প্ৰতিৰোধী সমাজ এখন গঢ়ি তুলিবলৈ হ’লে আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক দুয়োবিধ শিক্ষাই অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

১০. প্ৰশ্ন: উদ্যোগিক দুৰ্যোগ কেনেকৈ প্ৰতিৰোধ কৰিব পাৰি ? ইয়াৰ ব্যৱস্থাপনাত ল’বলগীয়া পদক্ষেপসমূহ লিখা।

উত্তৰ: উদ্যোগিক দুৰ্যোগসমূহ মূলত: মানুহৰ অসাৱধানতা বা যান্ত্ৰিক ত্ৰুটিৰ বাবে ঘটে, সেয়েহে সঠিক পৰিকল্পনাৰে ইয়াক প্ৰতিৰোধ কৰা সম্ভৱ। উদ্যোগিক দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে তলত দিয়া পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰিব লাগে:

প্ৰথমতে, স্থান নিৰ্বাচন: যিকোনো বিপদজনক কেমিকেল বা গেছ ব্যৱহাৰ কৰা উদ্যোগসমূহ সদায় জনবসতিপূৰ্ণ এলেকাৰ পৰা বহুত আঁতৰত স্থাপন কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত দুৰ্ঘটনা ঘটিলেও সাধাৰণ জনতাৰ ক্ষয়-ক্ষতি নূন্যতম হয়। দ্বিতীয়তে, নিৰাপত্তা নিৰীক্ষণ (Safety Audit): প্ৰতিটো উদ্যোগতে নিয়মিতভাৱে যন্ত্ৰ-পাতি আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থাসমূহ বিশেষজ্ঞৰ দ্বাৰা পৰীক্ষা কৰাব লাগে। বিষাক্ত গেছ নিৰ্গমনৰ সম্ভাৱনা থকা পাইপ বা টেংকীবোৰ নিয়মিত মেৰামতি কৰাটো বাধ্যতামূলক হ’ব লাগে।

তৃতীয়তে, কৰ্মচাৰীৰ প্ৰশিক্ষণ: উদ্যোগত কৰ্মৰত প্ৰতিজন ব্যক্তিকে জৰুৰীকালীন সুৰক্ষাৰ প্ৰশিক্ষণ দিব লাগে। গেছ মাস্কৰ ব্যৱহাৰ, জুই নুমুওৱা পদ্ধতি আৰু দুৰ্যোগৰ সময়ত ওলাই যোৱা পথ (Emergency Exit) সম্পৰ্কে তেওঁলোকক সম্পূৰ্ণ জ্ঞান থাকিব লাগে। চতুৰ্থতে, আধুনিক প্ৰযুক্তি: গেছ লিক হ’লে ধৰা পেলাব পৰা চেন্সৰ আৰু শক্তিশালী এলাৰ্ম ব্যৱস্থা কাৰখানাত স্থাপন কৰিব লাগে। ইয়াৰ উপৰি, উদ্যোগসমূহৰ ওপৰত চৰকাৰী তদাৰকী আৰু সুৰক্ষা আইনসমূহ কঠোৰভাৱে পালন কৰিলেহে উদ্যোগিক দুৰ্যোগ প্ৰতিৰোধ কৰিব পৰা যাব।

*********

তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ অতি চমু উত্তৰ দিয়া :

১. প্ৰশ্ন: 'বিপৰ্যয় প্ৰস্তুতি' (Disaster Preparedness) বুলিলে কি বুজি পোৱা যায় ? 

উত্তৰ: কোনো এক সম্ভাৱ্য বিপদৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰিবলৈ আগতীয়াকৈ কৰা পৰিকল্পনা আৰু প্ৰস্তুতিকেই বিপৰ্যয় প্ৰস্তুতি বোলে।

২. প্ৰশ্ন: আদি সঙ্কেত (Early Warning) ব্যৱস্থাৰ মূল লক্ষ্য কি ? 

উত্তৰ: সম্ভাব্য বিপদৰ বিষয়ে আগতীয়াকৈ তথ্য প্ৰদান কৰি মানুহৰ জীৱন আৰু সম্পত্তি ৰক্ষা কৰা।

৩. প্ৰশ্ন: চৰকাৰী পৰ্যায়ত ভাৰতত বিপৰ্যয় ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে থকা মূল সংস্থাটো কি ? 

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় বিপৰ্যয় ব্যৱস্থাপনা কৰ্তৃপক্ষ (NDMA)।

৪. প্ৰশ্ন: বিপৰ্যয়ৰ আগজাননী (Prediction) বুলিলে কি বুজায় ? 

উত্তৰ: বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰি কোনো বিপৰ্যয় কেতিয়া আৰু ক’ত হ’ব পাৰে তাৰ পূৰ্বানুমান কৰা।

৫. প্ৰশ্ন: এটা স্বাস্থ্যজনিত বিপৰ্যয়ৰ উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: মহামাৰী (যেনে- ক’ভিড-১৯)।

৬. প্ৰশ্ন: SDRF-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি ? 

উত্তৰ: State Disaster Response Force.

৭. প্ৰশ্ন: বানপানীৰ সময়ত ল’বলগীয়া এটা নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: ওখ ঠাইত আশ্ৰয় লোৱা আৰু খোৱাপানী উতলাই খোৱা।

৮. প্ৰশ্ন: 'বিপৰ্যয় সঁহাৰি' (Disaster Response) কেতিয়া আৰম্ভ হয় ? 

উত্তৰ: বিপৰ্যয় এটা সংঘটিত হোৱাৰ লগে লগে উদ্ধাৰ আৰু সাহায্যৰ বাবে সঁহাৰি আৰম্ভ হয়।

৯. প্ৰশ্ন: ভূমিকম্পৰ তীব্ৰতা জুখিবলৈ কি স্কেল ব্যৱহাৰ কৰা হয় ? 

উত্তৰ: ৰিখটাৰ স্কেল (Richter Scale)।

১০. প্ৰশ্ন: সাহায্য (Relief) মানে কি ? 

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ত আক্ৰান্ত লোকসকলক তৎকালীনভাৱে খাদ্য, আশ্ৰয় আৰু চিকিৎসা সেৱা আগবঢ়োৱা।

১১. প্ৰশ্ন: পুনৰুদ্ধাৰ (Recovery) মানে কি ? 

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ৰ পাছত ক্ষতিগ্ৰস্ত অঞ্চলটো পুনৰ স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰাই অনা কাৰ্য।

১২. প্ৰশ্ন: বিপৰ্যয় ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনাৰ এটা গুৰুত্ব কি ? 

উত্তৰ: ইয়াৰ ফলত বিশৃংখলতা হ্ৰাস পায় আৰু সঠিক সময়ত সঠিক পদক্ষেপ ল’ব পৰা যায়।

১৩. প্ৰশ্ন: চুনামীৰ আগজাননী দিবলৈ কি যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয় ? 

উত্তৰ: টাইড গেজ (Tide Gauges) আৰু চুনামিমিটাৰ।

১৪. প্ৰশ্ন: প্ৰাথমিক চিকিৎসা কি ? 

উত্তৰ: চিকিৎসকৰ ওচৰলৈ নিয়াৰ আগতে আহত ব্যক্তিক দিয়া তাৎক্ষণিক সহায়।

১৫. প্ৰশ্ন: খৰাং পৰিস্থিতিৰ এটা কাৰণ লিখা। 

উত্তৰ: অপৰ্যাপ্ত বৰষুণ বা দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰষুণ নোহোৱা।

তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ দিয়া :

১. প্ৰশ্ন: বিপৰ্যয় প্ৰস্তুতিৰ প্ৰকৃতি (Nature of Disaster Preparedness) কেনেকুৱা ? 

উত্তৰ: বিপৰ্যয় প্ৰস্তুতিৰ প্ৰকৃতি হ’ল এক নিৰন্তৰ আৰু সক্ৰিয় প্ৰক্ৰিয়া। ই কেৱল বিপদৰ সময়ত কৰা কাম নহয়, বৰঞ্চ বিপদৰ আগতীয়াকৈ কৰা এক প্ৰণালীবদ্ধ প্ৰচেষ্টা। ইয়াৰ ভিতৰত সম্ভাব্য বিপদৰ তথ্য সংগ্ৰহ, সম্পদৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা, উদ্ধাৰকাৰী দলৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হ’ল বিপৰ্যয়ৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰি জনজীৱন সুৰক্ষিত কৰা।

২. প্ৰশ্ন: বিপৰ্যয় সঁহাৰি পৰিকল্পনাৰ দুটা উদ্দেশ্য লিখা। 

উত্তৰ: বিপৰ্যয় সঁহাৰি পৰিকল্পনাৰ দুটা প্ৰধান উদ্দেশ্য হ’ল: 

(ক) প্ৰাণহানি আৰু সম্পত্তিৰ ক্ষতি হ্ৰাস কৰা: বিপৰ্যয় সংঘটিত হোৱাৰ লগে লগে অতি দ্ৰুতগতিৰে উদ্ধাৰ অভিযান চলাই বিপদত পৰা লোকক সুৰক্ষিত কৰা। 

(খ) জৰুৰীকালীন সেৱা পুনৰুদ্ধাৰ: ক্ষতিগ্ৰস্ত অঞ্চলত যোগাযোগ ব্যৱস্থা, খোৱাপানীৰ যোগান, বিদ্যুৎ সেৱা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা অতি সোনকালে কাৰ্যক্ষম কৰি জনজীৱন স্বাভাৱিক কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা।

৩. প্ৰশ্ন: বিপদৰ আগলি বতৰা বা সঙ্কেত কেনেকৈ বিয়পোৱা হয় ? 

উত্তৰ: আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি বিপদৰ আগজাননী বিভিন্ন মাধ্যমৰ জৰিয়তে বিয়পোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ৰেডিঅ’ আৰু টেলিভিছনৰ বিশেষ বুলেটিন, মোবাইল ফোনত চৰকাৰী মেছেজ বা এলাৰ্ট, ইণ্টাৰনেট আৰু ছচিয়েল মিডিয়া অন্যতম। ইয়াৰ উপৰি গাঁও বা চহৰ অঞ্চলত চাইৰেন বজাই, লাউডস্পীকাৰযোগে ঘোষণা কৰি বা মছজিদ-মন্দিৰৰ মাইক ব্যৱহাৰ কৰিও মানুহক আগতীয়াকৈ সতৰ্ক কৰি দিয়া হয়।

৪. প্ৰশ্ন: বিপৰ্যয়ৰ সময়ত মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব কি ? 

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ৰ ফলত মানুহ কেৱল শাৰীৰিকভাৱেই নহয়, মানসিকভাৱেও ভাঙি পৰে। আপোনজনক হেৰুওৱা বা সম্পত্তিৰ ধ্বংস হোৱাৰ ফলত মানুহৰ মাজত তীব্ৰ মানসিক আঘাত (Trauma), দুশ্চিন্তা আৰু হতাশাই দেখা দিব পাৰে। এনে সময়ত মানসিক স্বাস্থ্যৰ যত্ন ল’লে লোকসকলে দুৰ্যোগৰ লগত যুঁজিবলৈ সাহস পায়। সঠিক পৰামৰ্শ আৰু সমবেদনাৰ জৰিয়তে তেওঁলোকক পুনৰ স্বাভাৱিক জীৱনলৈ ঘূৰাই অনাটো অতি জৰুৰী।

৫. প্ৰশ্ন: ভূমিকম্পৰ সময়ত ঘৰৰ ভিতৰত থাকিলে কি কৰিব লাগে ? 

উত্তৰ: ভূমিকম্পৰ জোকাৰণি অনুভৱ কৰিলে লগে লগে 'Drop, Cover, and Hold on' পদ্ধতি অনুসৰণ কৰিব লাগে। অৰ্থাৎ মজিয়াত আঁঠু কাঢ়ি বহি কোনো মজবুত টেবুল বা বিচনাৰ তলত আশ্ৰয় লৈ নিজৰ মূৰটো সুৰক্ষিত কৰিব লাগে। খিৰিকী, কাঁচৰ বস্তু আৰু গধুৰ আলমাৰীৰ পৰা আঁতৰত থাকিব লাগে। জোকাৰণি বন্ধ নোহোৱালৈকে ঘৰৰ ভিতৰতে থকা উচিত আৰু লিফ্ট ব্যৱহাৰ কৰিব নালাগে।

৬. প্ৰশ্ন: উদ্ধাৰ কাৰ্যত স্বেচ্ছাসেৱকৰ ভূমিকা কি ? 

উত্তৰ: উদ্ধাৰ কাৰ্যত স্বেচ্ছাসেৱকৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। যিহেতু তেওঁলোক স্থানীয় বাসিন্দা, সেয়েহে দুৰ্ঘটনা স্থলীৰ ভৌগোলিক অৱস্থাৰ বিষয়ে তেওঁলোকৰ ভাল জ্ঞান থাকে। তেওঁলোকে চৰকাৰী বাহিনী উপস্থিত হোৱাৰ আগতেই প্ৰাথমিক উদ্ধাৰ কাৰ্য আৰম্ভ কৰিব পাৰে। আহত ব্যক্তিক চিকিৎসা কেন্দ্ৰলৈ নিয়া, খাদ্য আৰু পানী বিতৰণ কৰা আৰু প্ৰশাসনক সঠিক তথ্য দিয়াত তেওঁলোকে অগ্ৰণী ভূমিকা পালন কৰে।

৭. প্ৰশ্ন: কৃত্ৰিম বানপানীৰ দুটা নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা লিখা। 

উত্তৰ: কৃত্ৰিম বানপানীৰ পৰা বাচিবলৈ ল’বলগীয়া দুটা নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা হ’ল: 

(ক) নিকাশি ব্যৱস্থাৰ উন্নতি: চহৰ অঞ্চলৰ নলা-নৰ্দমাবোৰত যাতে প্লাষ্টিক বা আবৰ্জনা জমা হৈ পানী ওলাই যোৱাত বাধা সৃষ্টি নকৰে, তাৰ বাবে নিয়মিত চাফ-চিকুণ কৰি ৰখা। 

(খ) বৈদ্যুতিক সজাগতা: বানপানীৰ সময়ত বৈদ্যুতিক খুঁটা বা যন্ত্ৰৰ পৰা আঁতৰত থকা আৰু ঘৰৰ মেইন চুইচ বন্ধ কৰি দিয়া যাতে বিদ্যুৎস্পৃষ্ট হোৱাৰ ভয় নাথাকে।

৮. প্ৰশ্ন: স্বাস্থ্য সঁহাৰি (Health Response) দলত কোন কোন থাকে ? 

উত্তৰ: এক দক্ষ স্বাস্থ্য সঁহাৰি দলত বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰ বিশেষজ্ঞ সকল অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। ইয়াৰ ভিতৰত জৰুৰীকালীন চিকিৎসা কৰিব পৰা অভিজ্ঞ চিকিৎসক, শুশ্ৰুষা কৰিবলৈ নাৰ্ছ, প্ৰাথমিক চিকিৎসা প্ৰদানকাৰী (Paramedics) আৰু মানসিক স্বাস্থ্য বিশেষজ্ঞ অন্যতম। ইয়াৰ উপৰি ফাৰ্মাচিষ্ট, গৱেষণাগাৰৰ সহায়ক আৰু মহামাৰী ৰোধ কৰিবলৈ অনাময় ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত স্বাস্থ্যকৰ্মীও এই দলটোৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ।

৯. প্ৰশ্ন: বিপৰ্যয়ৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত যোগাযোগ ব্যৱস্থাৰ গুৰুত্ব কি ? 

উত্তৰ: বিপৰ্যয় ব্যৱস্থাপনাত যোগাযোগ ব্যৱস্থা হ’ল মেৰুদণ্ড স্বৰূপ। সঠিক যোগাযোগ ব্যৱস্থাই উদ্ধাৰকাৰী দল আৰু আক্ৰান্ত লোকৰ মাজত সেতু হিচাপে কাম কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ক’ত সহায়ৰ প্ৰয়োজন, ক’ত কিমান লোক আৱদ্ধ হৈ আছে— সেই তথ্যসমূহ দ্ৰুতগতিত আদান-প্ৰদান কৰিব পৰা যায়। যদি যোগাযোগ ব্যৱস্থা ব্যাহত হয়, তেন্তে সাহায্য অভিযানত পলম হয় আৰু প্ৰাণহানিৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।

১০. প্ৰশ্ন: আঘাতপ্ৰাপ্ত ব্যক্তিক কেনেকৈ স্থানান্তৰ কৰিব লাগে ? 

উত্তৰ: আঘাতপ্ৰাপ্ত ব্যক্তিক স্থানান্তৰ কৰাৰ সময়ত অতি সাৱধানতা অৱলম্বন কৰিব লাগে। পাৰিলে ষ্ট্ৰেচাৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে যাতে তেওঁৰ শৰীৰটো পোন হৈ থাকে। বিশেষকৈ মেৰুদণ্ড বা ডিঙিত আঘাত পালে ব্যক্তাজনক অলপো লৰচৰ নকৰাকৈ লৈ যোৱাটো দৰকাৰী। আঘাতপ্ৰাপ্ত অংগটোত যাতে অধিক চাপ নপৰে, সেইটো নিশ্চিত কৰি চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ লৈহে ব্যক্তিজনক এম্বুলেন্স বা বাহনলৈ নিব লাগে।

১১. প্ৰশ্ন: খাদ্য নিৰাপত্তা বিপৰ্যয়ৰ সময়ত কেনেকৈ সুনিশ্চিত কৰা হয় ? 

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ৰ সময়ত খাদ্য নিৰাপত্তা সুনিশ্চিত কৰিবলৈ চৰকাৰে আগতীয়াকৈ খাদ্যৰ মজুত (Buffer Stock) ৰাখে। দুৰ্যোগৰ সময়ত আক্ৰান্ত অঞ্চলত হেলিকপ্টাৰ বা নাওৰ জৰিয়তে শুকান খাদ্য, গাখীৰৰ পেকেট আৰু বিশুদ্ধ পানী যোগান ধৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি কমিউনিটি কিচেন বা লঙ্গৰৰ জৰিয়তে ৰন্ধা খাদ্য বিতৰণ কৰা হয়। খাদ্য সামগ্ৰীৰ চোৰাং ব্যৱসায় আৰু মূল্যবৃদ্ধি ৰোধ কৰিও খাদ্য নিৰাপত্তা ৰক্ষা কৰা হয়।

১২. প্ৰশ্ন: খৰাং প্ৰতিৰোধৰ দুটা উপায় লিখা। 

উত্তৰ: খৰাং পৰিস্থিতি মোকাবিলা কৰাৰ দুটা কাৰ্যকৰী উপায় হ’ল: 

(ক) বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ: বৰষুণৰ পানী বৈ যাবলৈ নিদি পুখুৰী বা ভূগৰ্ভস্থ টেংকত জমা কৰি থোৱা যাতে খেতি আৰু দৈনন্দিন কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। 

(খ) বনানীকৰণ: অধিক হাৰত গছ-গছনি ৰোপণ কৰা। গছে বায়ুমণ্ডলত আৰ্দ্ৰতা ধৰি ৰাখে আৰু বৰষুণ হোৱাত সহায় কৰে, যি দীৰ্ঘম্যাদীভাৱে খৰাং প্ৰতিৰোধ কৰে।

১৩. প্ৰশ্ন: সাগৰীয় ঘূৰ্ণীবতাহৰ (Cyclone) পৰা কেনেকৈ বাচিব পাৰি ? 

উত্তৰ: ঘূৰ্ণীবতাহৰ আগজাননী পালে লগে লগে উপকূলীয় অঞ্চলৰ কেঁচা ঘৰ এৰি চৰকাৰে নিৰ্মাণ কৰা সুৰক্ষিত ঘূৰ্ণীবতাহ আশ্ৰয় শিবিৰলৈ যাব লাগে। বাহিৰত ওলাই থকাটো বিপজ্জনক, সেয়েহে বন্ধ কোঠাৰ ভিতৰত থকাই শ্ৰেয়। জৰুৰীকালীন খাদ্য, পানী আৰু টৰ্চলাইট লগত ৰাখিব লাগে। বতৰৰ তথ্যৰ বাবে নিয়মিতভাৱে ৰেডিঅ’ বা টিভিৰ বাতৰি শুনি সাৱধান হৈ থাকিব লাগে।

১৪. প্ৰশ্ন: ব্যক্তিগত সুৰক্ষা সঁজুলি (PPE) কি ? 

উত্তৰ: ব্যক্তিগত সুৰক্ষা সঁজুলি বা PPE হ’ল উদ্ধাৰকাৰী আৰু স্বাস্থ্যকৰ্মীসকলে ব্যৱহাৰ কৰা বিশেষ পোছাক আৰু যন্ত্ৰপাতি। ইয়াৰ ভিতৰত হেলমেট, হাতমোজা (Gloves), মাস্ক, বিশেষ চশমা, লাইফ জেকেট আৰু সুৰক্ষামূলক পোছাক অন্তৰ্ভুক্ত। এই সঁজুলিবোৰে উদ্ধাৰকাৰীজনক বিভিন্ন সংক্ৰমণ, আঘাত বা বিষাক্ত গেছৰ পৰা ৰক্ষা কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে নিৰাপদভাৱে নিজৰ কৰ্তব্য পালন কৰিব পাৰে।

১৫. প্ৰশ্ন: পুনৰ সংস্থাপন (Rehabilitation) বুলিলে কি বুজায় ? 

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ৰ পাছত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলক তেওঁলোকৰ পূৰ্বৰ অৱস্থালৈ ঘূৰাই অনাৰ দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰক্ৰিয়াটোক পুনৰ সংস্থাপন বোলে। ইয়াৰ ভিতৰত গৃহহীন লোকক নতুন ঘৰ সাজি দিয়া, জীৱিকাৰ বাবে আৰ্থিক সহায় কৰা আৰু মানসিক মনোবল বৃদ্ধি কৰা আদি পৰে। ই কেৱল বস্তুগত সহায় নহয়, বৰঞ্চ এখন সমাজক সামগ্ৰিকভাৱে পুনৰ সজাগ আৰু স্বাৱলম্বী কৰি তোলাৰ এক প্ৰচেষ্টা।

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :

১. বিপৰ্যয় প্ৰস্তুতি পৰিকল্পনাৰ বিভিন্ন পৰ্যায়সমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বিপৰ্যয় প্ৰস্তুতি পৰিকল্পনা (Disaster Preparedness Plan) হ’ল কোনো এক সম্ভাৱ্য দুৰ্যোগৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ আগতীয়াকৈ কৰা এক প্ৰণালীবদ্ধ প্ৰচেষ্টা। ইয়াৰ মূল পৰ্যায়সমূহ হ’ল:

1. বিপদ বিশ্লেষণ (Hazard Analysis): প্ৰথমে অঞ্চলটোত কেনে ধৰণৰ বিপৰ্যয় (যেনে- বানপানী, ভূমিকম্প) হ’ব পাৰে, তাৰ চিনাক্তকৰণ কৰা।

2. সম্পদৰ মানচিত্ৰণ (Resource Mapping): দুৰ্যোগৰ সময়ত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা সামগ্ৰী, যানবাহন, আশ্ৰয় শিবিৰ আৰু মানৱ সম্পদৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা।

3. যোগাযোগ ব্যৱস্থা (Communication Network): বিপদৰ সঙ্কেত কেনেকৈ প্ৰতিজন লোকৰ ওচৰলৈ পঠিওৱা হ’ব, তাৰ বাবে এক মাধ্যম নিৰ্ধাৰণ কৰা।

4. উদ্ধাৰকাৰী দল গঠন আৰু প্ৰশিক্ষণ: স্থানীয় যুৱক-যুৱতী আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলক উদ্ধাৰ কাৰ্য আৰু প্ৰাথমিক চিকিৎসাৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া।

5. মক ড্ৰিল (Mock Drill): প্ৰস্তুতিসমূহ কিমান ফলপ্ৰসূ তাক চাবলৈ মাজে মাজে কৃত্ৰিম অনুশীলন চলোৱা।

6. সজাগতা বৃদ্ধি: জনসাধাৰণক বিপৰ্যয়ৰ সময়ত ল’বলগীয়া সাৱধানতাৰ বিষয়ে অৱগত কৰা। এই পৰ্যায়বোৰে দুৰ্যোগৰ সময়ত হ’বলগীয়া বিশৃংখলতা হ্ৰাস কৰি প্ৰাণহানি ৰোধ কৰাত সহায় কৰে।

২. বিপৰ্যয়ৰ আগজাননী আৰু আদি সঙ্কেত ব্যৱস্থাই কেনেকৈ ক্ষতি হ্ৰাস কৰিব পাৰে ?

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ৰ আগজাননী (Prediction) আৰু আদি সঙ্কেত (Early Warning System) হ’ল আধুনিক বিপৰ্যয় ব্যৱস্থাপনাৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী অস্ত্ৰ। ইয়াৰ জৰিয়তে তলত দিয়া ধৰণে ক্ষতি হ্ৰাস কৰিব পৰা যায়:

1. স্থানান্তৰকৰণ: যদি চুনামী বা ঘূৰ্ণীবতাহৰ দৰে বিপদৰ আগজাননী আগতীয়াকৈ পোৱা যায়, তেন্তে বিপদজনক অঞ্চলৰ পৰা লোকসকলক সুৰক্ষিত ঠাইলৈ নিব পাৰি। ই প্ৰত্যক্ষ প্ৰাণহানি শূন্যলৈ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।

2. সম্পত্তি সুৰক্ষা: বানপানী বা ধুমুহাৰ আগলি বতৰা পালে মানুহে তেওঁলোকৰ পশুধন, গুৰুত্বপূৰ্ণ নথি-পত্ৰ আৰু চলন্ত সম্পত্তি আঁতৰাই নিব পাৰে।

3. জৰুৰীকালীন সেৱাৰ প্ৰস্তুতি: চৰকাৰী বিভাগসমূহ, যেনে— অগ্নিনিৰ্বাপক বাহিনী, এন.ডি.আৰ.এফ. (NDRF) আদিয়ে সঙ্কেত পোৱাৰ লগে লগে উদ্ধাৰৰ বাবে সাজু হ’ব পাৰে।

4. মানসিক প্ৰস্তুতি: হঠাৎ অহা বিপদতকৈ জানি থকা বিপদৰ লগত যুঁজিবলৈ মানুহ মানসিকভাৱে অধিক শক্তিশালী হয়। গতিকে, এক সঠিক আদি সঙ্কেত ব্যৱস্থাই বৃহৎ পৰিসৰৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ধ্বংসলীলা ৰোধ কৰিব পাৰে।

৩. এখন আদৰ্শ বিপৰ্যয় সঁহাৰি পৰিকল্পনাত কি কি দিশ অন্তৰ্ভুক্ত থাকিব লাগে ?

উত্তৰ: এখন আদৰ্শ বিপৰ্যয় সঁহাৰি পৰিকল্পনা (Disaster Response Plan) হ’ল এনে এক নথিপত্ৰ, য’ত বিপদৰ সময়ত কোনে কি কৰিব তাৰ স্পষ্ট নিৰ্দেশনা থাকে। ইয়াৰ মূল দিশসমূহ হ’ল:

1. নিয়ন্ত্ৰণ কক্ষ (Control Room): তথ্যৰ আদান-প্ৰদান আৰু সমন্বয় ৰক্ষাৰ বাবে এক কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ কক্ষৰ ব্যৱস্থা।

2. উদ্ধাৰ অভিযান (Search and Rescue): আৱদ্ধ হৈ থকা লোকসকলক উলিয়াই অনাৰ বাবে দক্ষ দল আৰু সা-সঁজুলিৰ ব্যৱস্থা।

3. চিকিৎসা সেৱা: আঘাতপ্ৰাপ্ত লোকক তাৎক্ষণিক চিকিৎসা দিবলৈ ভ্ৰাম্যমাণ চিকিৎসালয় আৰু এম্বুলেন্সৰ ব্যৱস্থা।

4. সাহায্য সামগ্ৰী বিতৰণ: খাদ্য, খোৱাপানী আৰু ঔষধৰ সঠিক মজুত আৰু বিতৰণৰ এক স্বচ্ছ পদ্ধতি।

5. নিৰাপত্তা: দুৰ্যোগৰ সুবিধা লৈ যাতে কোনো অপৰাধমূলক কাম নহয়, তাৰ বাবে আৰক্ষীৰ তহলদাৰী।

6. মৃতদেহৰ ব্যৱস্থাপনা: মৃতদেহসমূহ সঠিকভাৱে চিনাক্ত কৰি সন্মান সহকাৰে সৎকাৰ কৰা।

7. প্ৰাণীবোৰৰ সুৰক্ষা: কেৱল মানুহেই নহয়, পশুধনৰ বাবেও খাদ্য আৰু চিকিৎসাৰ ব্যৱস্থা ইয়াত থকাটো প্ৰয়োজন।

৪. বিপৰ্যয়ৰ সময়ত চিকিৎসা স্বাস্থ্য সঁহাৰিৰ ভূমিকা বিস্তৃতভাৱে লিখা।

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ৰ সময়ত চিকিৎসা স্বাস্থ্য সঁহাৰি (Medical Health Response) আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইয়াৰ ভূমিকা বহুমুখী:

1. ত্ৰিয়েজ (Triage): আঘাতৰ গভীৰতা অনুসৰি ৰোগীসকলক শ্ৰেণীভুক্ত কৰা যাতে আটাইতকৈ বিপদজনক অৱস্থাত থকা লোকজনে প্ৰথম চিকিৎসা পায়।

2. প্ৰাথমিক চিকিৎসা: দুৰ্ঘটনাস্থলীত ৰক্তক্ষৰণ ৰোধ কৰা, ভঙা হাড় বান্ধি দিয়া আৰু অক্সিজেনৰ যোগান ধৰা।

3. মহামাৰী ৰোধ: বানপানীৰ পিছত কলেৰা, টাইফয়েডৰ দৰে পানীজনিত ৰোগ বিয়পাৰ সম্ভাৱনা থাকে। স্বাস্থ্য দলে পানী পৰিশোধন আৰু প্ৰতিষেধক প্ৰদান কৰি ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

4. মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা: বিপৰ্যয়ৰ ফলত হোৱা মানসিক আঘাত (PTSD) উপশম কৰিবলৈ অভিজ্ঞ মনোবিজ্ঞানীৰ দ্বাৰা পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰা।

5. মাৰ্তৃ আৰু শিশুৰ যত্ন: গৰ্ভৱতী মহিলা আৰু শিশুসকলৰ বাবে বিশেষ পুষ্টি আৰু চিকিৎসা নিশ্চিত কৰা।

6. পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা: আশ্ৰয় শিবিৰবোৰত অনাময় ব্যৱস্থা নিৰীক্ষণ কৰা যাতে কোনো ধৰণৰ স্বাস্থ্যজনিত বিপদ নাহে।

৫. বানপানী আৰু ভূমিকম্পৰ বাবে কি কি সুৰক্ষা ব্যৱস্থা ল’ব পাৰি? পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: বানপানী আৰু ভূমিকম্পৰ প্ৰকৃতি বেলেগ হোৱা বাবে ইহঁতৰ সুৰক্ষা ব্যৱস্থাও বেলেগ: বানপানীৰ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা: * ওখ ঠাইত আশ্ৰয় লোৱা।

• বিদ্যুৎ সংযোগ বিচ্ছিন্ন কৰা।

• বিশুদ্ধ পানী আৰু শুকান খাদ্য মজুত ৰখা।

• পানী কমি যোৱাৰ পাছত ব্লিচিং পাউদাৰ চতিওৱা।

ভূমিকম্পৰ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা:

• ঘৰৰ ভিতৰত থাকিলে মজবুত টেবুলৰ তলত সোমোৱা।

• বাহিৰত থাকিলে মুকলি ঠাইলৈ যোৱা আৰু ওখ অট্টালিকা বা বিদ্যুতৰ খুঁটাৰ পৰা আঁতৰি থকা।

• পাহাৰীয়া অঞ্চলত ভূমিস্খলনৰ পৰা সাৱধান হোৱা।

পাৰ্থক্য: বানপানীৰ আগজাননী কেইবাদিনো আগতে পোৱা যায়, কিন্তু ভূমিকম্পৰ কোনো আগজাননী পোৱা নাযায়। বানপানীত পানীৰ পৰা বাচিবলৈ ওখ ঠাইলৈ যাব লাগে, আনহাতে ভূমিকম্পত ঘৰ ভাগি পৰাৰ ভয়ত মুকলি ঠাইলৈ যাব লাগে। বানপানী এক দীৰ্ঘম্যাদী দুৰ্যোগ, কিন্তু ভূমিকম্প মাত্ৰ কেইছেকেণ্ডমানৰ জোকাৰণি।

৬. সাহায্য আৰু উদ্ধাৰ কাৰ্যত চৰকাৰ আৰু বেচৰকাৰী সংস্থাৰ (NGO) ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ৰ সময়ত চৰকাৰ আৰু এন.জি.ও. (NGO) সমূহ হাতে-হাত মিলাই কাম কৰে: চৰকাৰৰ ভূমিকা: চৰকাৰে আইনগত আৰু বৃহৎ পৰিসৰৰ উদ্ধাৰ কাৰ্য চলায়। এন.ডি.আৰ.এফ., সেনাবাহিনী আৰু আৰক্ষীৰ জৰিয়তে উদ্ধাৰ অভিযান চলায়। চৰকাৰে বৃহৎ পুঁজি আৱণ্টন কৰে, হেলিকপ্টাৰ-নাও আদিৰ ব্যৱস্থা কৰে আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত সমন্বয় ৰক্ষা কৰে। বেচৰকাৰী সংস্থাৰ ভূমিকা: এন.জি.ও. সমূহ সাধাৰণতে তৃণমূল পৰ্যায়ত অধিক সক্ৰিয় হয়। তেওঁলোকে খাদ্যৰ পেকেট বিতৰণ কৰা, কাপোৰ-কানি যোগান ধৰা আৰু আশ্ৰয় শিবিৰ পৰিচালনাত সহায় কৰে। তেওঁলোকে জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰে আৰু চৰকাৰী সাহায্য নোপোৱা দুৰ্গম অঞ্চলত সহায় আগবঢ়ায়। সমন্বয়: চৰকাৰে নীতি-নিৰ্দেশনা দিয়ে আৰু এন.জি.ও. সমূহে সেইবোৰ কাৰ্যকৰী কৰাত সহায় কৰে। দুয়োৰে সহযোগিতাতহে সাহায্য অভিযান সফল হয়।

৭. বিপৰ্যয়ৰ পিছত মহামাৰী ৰোধ কৰিবলৈ কি কি জনস্বাস্থ্য ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা উচিত?

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ৰ পৰৱৰ্তী সময়ছোৱা ৰোগ সংক্ৰমণৰ বাবে অতি স্পৰ্শকাতৰ। মহামাৰী ৰোধৰ বাবে নিম্নলিখিত পদক্ষেপবোৰ ল’ব লাগে:

1. বিশুদ্ধ খোৱাপানী: পানীৰ উৎসসমূহ ক্লোৰিনেশন কৰা আৰু মানুহক পানী উতলাই খাবলৈ সজাগ কৰা।

2. বৰ্জ্য বস্তু নিষ্কাশন: দুৰ্গত অঞ্চলৰ আৱৰ্জনা আৰু মৃত পশুৰ দেহ যিমান পাৰি সোনকালে আঁতৰাই মাটিত পুতি থোৱা বা পুৰি পেলোৱা।

3. কীট-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণ: মহ-মাখিৰ বংশবৃদ্ধি ৰোধ কৰিবলৈ ডি.ডি.টি. বা আন ঔষধ চতিওৱা।

4. প্ৰতিষেধক প্ৰদান: measles, কলেৰা আদিৰ দৰে সম্ভাৱ্য ৰোগৰ বিৰুদ্ধে টিকাকৰণৰ ব্যৱস্থা কৰা।

5. ব্যক্তিগত পৰিষ্কাৰ: হাত ধোৱাৰ গুৰুত্ব আৰু অনাময় শিক্ষা প্ৰদান কৰা।

6. নিয়মিত নিৰীক্ষণ: কোনো অঞ্চলত ৰোগৰ লক্ষণ দেখা দিলে লগে লগে বিশেষজ্ঞৰ দল পঠিওৱা। স্বাস্থ্যকৰ অনাময় ব্যৱস্থাইহে বিপৰ্যয়ৰ পিছত মানুহৰ জীৱন ৰক্ষা কৰিব পাৰে।

৮. সমাজ ভিত্তিক বিপৰ্যয় ব্যৱস্থাপনা (CBDM) কিয় প্ৰয়োজনীয় ?

উত্তৰ: সমাজ ভিত্তিক বিপৰ্যয় ব্যৱস্থাপনা (Community Based Disaster Management) হ’ল স্থানীয় মানুহক দুৰ্যোগৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলা। ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ’ল:

1. তৎকালীন সঁহাৰি: চৰকাৰী সাহায্য আহি পাবলৈ কিছু সময় লাগে। এনে সময়ত স্থানীয় মানুহেই প্ৰথম সঁহাৰি জনাব পাৰে।

2. স্থানীয় জ্ঞান: স্থানীয় মানুহে তেওঁলোকৰ অঞ্চলটোৰ কোনখিনি ওখ ঠাই বা ক’ত বিপদ বেছি, সেইটো ভালদৰে জানে।

3. আত্মনিৰ্ভৰশীলতা: ই সমাজখনক বিপদৰ সময়ত অন্যৰ মুখাপেক্ষী নোহোৱাকৈ আত্মবিশ্বাসেৰে থিয় হোৱাত সহায় কৰে।

4. সম্পদৰ ব্যৱহাৰ: গাঁৱৰ নিজা নাও বা সম্পদসমূহ কেনেকৈ বিপদত কামত লগাব পাৰি, তাৰ বাবে এই ব্যৱস্থাপনাৰ প্ৰয়োজন।

5. দীৰ্ঘম্যাদী সমাধান: চৰকাৰী বিষয়া আহি গুচি যায়, কিন্তু সমাজখন সদায় তাতেই থাকে। সেয়েহে স্থানীয় পৰ্যায়ত প্ৰশিক্ষিত মানুহ থকাটো আটাইতকৈ ফলপ্ৰসূ।

৯. বিভিন্ন ধৰণৰ বিপৰ্যয়ৰ বাবে স্বাস্থ্য সেৱাৰ সঁহাৰি কেনেকুৱা হোৱা উচিত ?

উত্তৰ: বিপৰ্যয়ৰ প্ৰকাৰভেদে স্বাস্থ্য সেৱাৰ সঁহাৰিও ভিন্ন হোৱা উচিত।

1. ভূমিকম্প: ইয়াত হাড় ভঙা, মূৰত আঘাত পোৱা ৰোগী বেছি থাকে। গতিকে চাৰ্জাৰী (Surgery) আৰু অৰ্থপেডিক বিশেষজ্ঞৰ অধিক প্ৰয়োজন হয়।

2. বানপানী: বানপানীত পানীজনিত ৰোগ (যেনে- ডায়েৰিয়া, ছালৰ ৰোগ) বেছি হয়। ইয়াত ঔষধৰ যোগান আৰু বীজাণুনাশকৰ গুৰুত্ব বেছি।

3. অগ্নিকাণ্ড: ইয়াত অগ্নিদগ্ধ লোকক চিকিৎসা দিবলৈ বিশেষ 'Burn Unit' আৰু প্লাষ্টিক চাৰ্জনৰ প্ৰয়োজন হয়।

4. ৰাসায়নিক দুৰ্ঘটনা: এনে দুৰ্যোগত বিষক্ৰিয়াৰ চিকিৎসা আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ সহায়ক যন্ত্ৰৰ প্ৰয়োজন। গতিকে, স্বাস্থ্য সেৱাৰ সঁহাৰি হ’ব লাগে 'বিপৰ্যয়-নিৰ্ভৰ'। দুৰ্যোগৰ ধৰণ বুজি উপযুক্ত বিশেষজ্ঞ আৰু ঔষধৰ মজুত ৰাখিব পাৰিলেহে মৃত্যুৰ হাৰ কমাব পাৰি।

১০. 'পুনৰুদ্ধাৰ' (Recovery) পৰ্যায়ত অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক দিশবোৰ কেনেকৈ মোকাবিলা কৰা হয়?

উত্তৰ: পুনৰুদ্ধাৰ পৰ্যায় হ’ল ধ্বংসস্তূপৰ পৰা পুনৰ জীৱন গঢ়া। ইয়াত দুটা মূল দিশ থাকে: 

অৰ্থনৈতিক দিশ:

1. ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলক আৰ্থিক অনুদান বা ঋণ প্ৰদান কৰা।

2. কৃষকসকলক বীজ আৰু সাৰ বিনামূলীয়াকৈ দিয়া।

3. ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ীসকলক পুনৰ ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰিবলৈ সাহায্য দিয়া।

4. মনৰেগা (MGNREGA) ৰ দৰে আঁচনিৰ জৰিয়তে স্থানীয় লোকক কর্মসংস্থাপন দিয়া।

সামাজিক দিশ:

1. স্কুল আৰু চিকিৎসালয়সমূহ অতি সোনকালে মেৰামতি কৰি শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা আৰম্ভ কৰা।

2. গৃহহীন লোকক চৰকাৰী গৃহ নিৰ্মাণ কৰি দিয়া।

3. বিপৰ্যয়ত মাউৰা হোৱা শিশু আৰু অকলশৰীয়া বৃদ্ধ লোকৰ বাবে আশ্ৰয়ৰ ব্যৱস্থা কৰা।

4. সমাজত বিভেদ সৃষ্টি নোহোৱাকৈ সমভাৱে সাহায্য বিতৰণ কৰা। এইদৰে সঠিক পৰিকল্পনাৰে অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক দিশবোৰ পৰিচালনা কৰিলেহে সমাজখন পুনৰ শক্তিশালী হৈ থিয় দিব পাৰে।

********

তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ অতি চমু উত্তৰ দিয়া :

১. ভাৰতত দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আইন কোন চনত গৃহীত হৈছিল ? 

উত্তৰ: ২০০৫ চনত।

২. NDMA ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি ? 

উত্তৰ: National Disaster Management Authority (ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা কৰ্তৃপক্ষ)।

৩. ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ চুনামী (Tsunami) কোন চনত হৈছিল ? 

উত্তৰ: ২০০৪ চনত।

৪. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আইন ২০০৫ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ অধ্যক্ষ কোন ? 

উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী।

৫. এছডিএমএ (SDMA) ৰ সম্পূৰ্ণ নাম লিখা। 

উত্তৰ: State Disaster Management Authority (ৰাজ্যিক দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা কৰ্তৃপক্ষ)।

৬. ভাৰতৰ কোনটো অংশ ভূমিকম্পৰ বাবে আটাইতকৈ বেছি সংবেদনশীল ? 

উত্তৰ: হিমালয় অঞ্চল আৰু উত্তৰ-পূব ভাৰত।

৭. ভুমিস্খলন (Landslide) ৰোধ কৰিবলৈ কৰা এটা উপায় কি ? 

উত্তৰ: বৃক্ষৰোপণ।

৮. ভাৰতৰ খৰাং প্ৰৱণ এটা ৰাজ্যৰ নাম লিখা। 

উত্তৰ: ৰাজস্থান।

৯. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ মূল লক্ষ্য কি ?  

উত্তৰ: দুৰ্যোগৰ ক্ষয়-ক্ষতি হ্ৰাস কৰা।

১০. ১৯৩৪ চনৰ বিহাৰ-নেপাল ভূমিকম্পৰ চনটো উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: ১৯৩৪ চন।

১১. ভাৰতৰ এটা 'মানৱসৃষ্ট' দুৰ্যোগৰ উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: ভোপাল গেছ ট্ৰেজেডী।

১২. বৰ্তমান ভাৰতত দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে কোনটো মন্ত্ৰালয় দায়বদ্ধ ? 

উত্তৰ: গৃহ মন্ত্ৰালয় (Ministry of Home Affairs)।

১৩. NDRF ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি ? 

উত্তৰ: National Disaster Response Force.

১৪. ১৯৫০ চনত অসমত হোৱা ডাঙৰ দুৰ্যোগটো কি আছিল ? 

উত্তৰ: বৰ ভূমিকম্প।

১৫. চুনামী শব্দটো কোন দেশৰ ভাষাৰ পৰা আহিছে ? 

উত্তৰ: জাপানী।

তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ চমু উত্তৰ দিয়া : 

১. 'দুৰ্যোগ' (Disaster) কাক বোলে ? 

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো প্ৰাকৃতিক বা মানৱসৃষ্ট কাৰকৰ ফলত হঠাৎ সমাজ বা পৰিৱেশৰ ব্যাপক ক্ষয়-ক্ষতি হয় আৰু সমাজখনে নিজৰ সম্পদৰ সহায়ত ইয়াক চম্ভালিব নোৱাৰা হয়, তাক দুৰ্যোগ বোলে।

২. ২০০৪ চনৰ চুনামীৰ পৰা শিকা দুটা শিক্ষা উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: (ক) উপকূলীয় অঞ্চলত আগতীয়া সতৰ্কবাণী ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজনীয়তা। (খ) উপকূলীয় বনাঞ্চল (Mangroves) সংৰক্ষণৰ গুৰুত্ব।

৩. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আইন ২০০৫ ৰ দুটা গুৰুত্ব লিখা। 

উত্তৰ: (ক) দুৰ্যোগৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ এক আইনী গাঁথনি প্ৰদান কৰা। (খ) কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য পৰ্যায়ত সুকীয়া কৰ্তৃপক্ষ গঠন কৰা।

৪. ভাৰতৰ দুৰ্যোগৰ ৰূপৰেখা (Disaster Profile) বুলিলে কি বুজা ? 

উত্তৰ: ভাৰতৰ ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্যৰ বাবে ইয়াৰ বিভিন্ন অঞ্চলত হোৱা বিভিন্ন দুৰ্যোগ যেনে— বানপানী, ভূমিকম্প, খৰাং আদিৰ সামগ্ৰিক চিত্ৰখনকেই দুৰ্যোগৰ ৰূপৰেখা বোলে।

৫. ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনা (NDMP) ৰ দুটা মূল উদ্দেশ্য লিখা। 

উত্তৰ: (ক) দুৰ্যোগৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস কৰা। (খ) দুৰ্যোগৰ পিছত দ্ৰুত উদ্ধাৰ আৰু পুনৰ সংস্থাপন নিশ্চিত কৰা।

৬. বানপানীৰ দুটা প্ৰাকৃতিক কাৰণ লিখা। 

উত্তৰ: (ক) অত্যধিক বৰষুণ। (খ) নদীবোৰত পলস জমা হৈ গভীৰতা কমি যোৱা।

৭. 'খৰাং' বুলিলে কি বুজা ? 

উত্তৰ: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত দীৰ্ঘদিন ধৰি বৰষুণ নোহোৱাৰ ফলত পানীৰ যি চৰম নাটনি হয়, তাক খৰাং বোলে।

৮. মেগা দুৰ্যোগ (Mega Disaster) কি ? 

উত্তৰ: যিবোৰ দুৰ্যোগে এখন দেশৰ বৃহৎ অঞ্চলত প্ৰভাৱ পেলায় আৰু হাজাৰ হাজাৰ মানুহৰ মৃত্যুৰ লগতে অৰ্থনীতি ভাঙি পেলায়, তাক মেগা দুৰ্যোগ বোলে (যেনে— ২০০৪ ৰ চুনামী)।

৯. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ৰমটো (Cycle) কি কি স্তৰেৰে গঠিত ? 

উত্তৰ: প্ৰশমন (Mitigation), প্ৰস্তুতি (Preparedness), সঁহাৰি (Response) আৰু উদ্ধাৰ/পুনৰুদ্ধাৰ (Recovery)।

১০. ১৯৯৯ চনৰ উৰিষ্যাৰ মহাপ্ৰলয়ৰ বিষয়ে এটা চমু টোকা লিখা। 

উত্তৰ: ১৯৯৯ চনত উৰিষ্যাত হোৱা 'চুপাৰ চাইক্লন' আছিল ভাৰতৰ অন্যতম ভয়ংকৰ সাগৰীয় ধুমুহা, য’ত প্ৰায় ১০,০০০ মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল।

১১. ভূমিকম্প প্ৰতিৰোধী নিৰ্মাণ কাৰ্য কিয় প্ৰয়োজন ? 

উত্তৰ: ভূমিকম্পৰ সময়ত ঘৰ-দুৱাৰ খহি হোৱা ক্ষয়-ক্ষতি আৰু প্ৰাণহানি হ্ৰাস কৰিবলৈ ইয়াৰ প্ৰয়োজন।

১২. বৰ্তমান গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিয়ে দুৰ্যোগ বৃদ্ধিত কেনেকৈ সহায় কৰিছে ? 

উত্তৰ: উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ ফলত হিমবাহ গলিবলৈ ধৰিছে আৰু সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পাই বানপানী আৰু সাগৰীয় ধুমুহাৰ প্ৰকোপ বঢ়াইছে।

১৩. দুৰ্যোগৰ সময়ত জনসাধাৰণৰ সচেতনতাৰ গুৰুত্ব কি ? 

উত্তৰ: সচেতনতাই মানুহক আগতীয়াকৈ নিৰাপদ স্থানলৈ যাবলৈ আৰু প্ৰথমিক চিকিৎসাৰ দৰে কামত সহায় কৰে।

১৪. মানৱসৃষ্ট দুৰ্যোগৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: পাৰমাণৱিক দুৰ্ঘটনা আৰু যুদ্ধ।

১৫. বানপানী নিয়ন্ত্ৰণৰ দুটা কৃত্ৰিম উপায় লিখা। 

উত্তৰ: (ক) মথাউৰি নিৰ্মাণ কৰা। (খ) নদীৰ সংযোগী খাল খন্দা।

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন : 

১. ২০০৪ চনৰ ভাৰত মহাসাগৰৰ চুনামীৰ কাৰণ আৰু পৰিণতি আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ২০০৪ চনৰ ২৬ ডিচেম্বৰত ইণ্ডোনেছিয়াৰ সুমাত্ৰা দ্বীপৰ ওচৰত সাগৰৰ তলত হোৱা ৯.১ প্ৰাবল্যৰ এক প্ৰবল ভূমিকম্পই এই চুনামীৰ সৃষ্টি কৰিছিল। টেকট’নিক প্লেটৰ হঠাৎ স্থানান্তৰৰ ফলত সাগৰৰ বিশাল জলৰাশি স্থানচ্যুত হৈ পাৰলৈ ধাবমান হৈছিল।

 পৰিণতি: 

1.  প্ৰাণহানি: ভাৰতকে ধৰি ১৪খন দেশত প্ৰায় ২.৩ লাখ লোকে প্ৰাণ হেৰুৱাইছিল। ভাৰতৰ তামিলনাডু আৰু আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আটাইতকৈ বেছি আছিল।

2. অৰ্থনৈতিক ক্ষতি: উপকূলীয় অঞ্চলৰ মীনপালন, পৰ্যটন আৰু কৃষি সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হৈছিল।

3. পৰিৱেশীয় ক্ষতি: উপকূলীয় অঞ্চলৰ মেংগ্ৰ’ভ বনাঞ্চল আৰু প্ৰবাল প্ৰাচীৰৰ (Coral reefs) অপূৰণীয় ক্ষতি হৈছিল।

২. ২০০৫ চনৰ দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আইনৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: এই আইনখনে ভাৰতত দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ এক বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:

1. ত্ৰি-স্তৰীয় গাঁথনি: ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত NDMA, ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত SDMA আৰু জিলা পৰ্যায়ত DDMA গঠনৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।

2. কৰ্তৃপক্ষৰ মুৰব্বী: ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত মুখ্যমন্ত্ৰী এই কৰ্তৃপক্ষৰ অধ্যক্ষ হয়।

3. সুঁতিৰ পৰিৱৰ্তন: কেৱল 'উদ্ধাৰ আৰু সাহায্য'ৰ পৰা 'প্ৰস্তুতি আৰু প্ৰশমন'ৰ (Response to Prevention) দিশলৈ গুৰুত্ব স্থানান্তৰ কৰা।

4. বিশেষ বাহিনী: দুৰ্যোগৰ সময়ত উদ্ধাৰ অভিযান চলাবলৈ 'ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ সঁহাৰি বাহিনী' (NDRF) গঠন।

5. পুঁজি গঠন: দুৰ্যোগৰ বাবে সুকীয়া পুঁজী (NDRF আৰু SDRF) সৃষ্টিৰ ব্যৱস্থা কৰা।

৩. ভাৰতৰ মেগা দুৰ্যোগসমূহৰ পৰা আমি কি কি শিক্ষা ল’ব পাৰোঁ ?

উত্তৰ: বিগত দশকবোৰত হোৱা চুনামী, বিহাৰৰ বানপানী বা ভুজৰ ভূমিকম্পৰ পৰা আমি তলত দিয়া শিক্ষাসমূহ ল’ব পাৰোঁ:

1. পূৰ্ব-সতৰ্কবাণীৰ প্ৰয়োজন: আগতীয়া সঠিক তথ্য পালে ক্ষয়-ক্ষতি বহুখিনি হ্ৰাস কৰিব পাৰি।

2. গাঁথনিগত প্ৰস্তুতি: ঘৰ-দুৱাৰ আৰু বান্ধসমূহ দুৰ্যোগ প্ৰতিৰোধী হোৱা উচিত।

3. সচেতনতা: স্থানীয় জনসাধাৰণক দুৰ্যোগৰ সময়ত কৰিবলগীয়া কামবোৰৰ বিষয়ে প্ৰশিক্ষণ দিয়াটো অতি জৰুৰী।

4. পৰিৱেশ সংৰক্ষণ: মেংগ্ৰ’ভ বা জলাশয়সমূহ সংৰক্ষণ কৰিলে দুৰ্যোগৰ তীব্ৰতা প্ৰাকৃতিকভাৱে হ্ৰাস পায়।

5. সমন্বয়: চৰকাৰী আৰু বেচৰকাৰী সংস্থাসমূহৰ মাজত সু-সমন্বয়ৰ অভাৱ থাকিলে উদ্ধাৰ অভিযানত বিলম্ব হয়।

৪. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা নিৰ্দেশনাৱলী আৰু পৰিকল্পনাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰা।

উত্তৰ:NDMA-এ প্ৰতিটো দুৰ্যোগৰ বাবে সুকীয়া নিৰ্দেশনাৱলী জাৰি কৰিছে।

1. প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা: ভূমিকম্প প্ৰতিৰোধী বিল্ডিং কোড মানি চলা আৰু বানপানীৰ বাবে আগতীয়া সুৰক্ষা বান্ধ দিয়া।

2. সক্ষমতা বৃদ্ধি: চৰকাৰী বিষয়া আৰু স্বেচ্ছাসেৱকসকলক উন্নত প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা।

3. NDMP (ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিকল্পনা): ২০১৬ চনত জাৰি কৰা এই পৰিকল্পনাই 'ছেণ্ডাই ফ্ৰেমৱৰ্ক'ৰ (Sendai Framework) লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।

4. স্বাস্থ্য আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা: দুৰ্যোগৰ পিছত মহামাৰী ৰোধ কৰিবলৈ বিশেষ নিৰ্দেশনা।

5. প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ: উপগ্ৰহ চিত্ৰ আৰু ড্ৰোন ব্যৱহাৰ কৰি দুৰ্যোগৰ নিৰীক্ষণ কৰা।

৫. ভাৰতৰ দুৰ্যোগৰ ৰূপৰেখা (Disaster Profile) সম্বন্ধে এটা বিস্তৰ বিৱৰণ দিয়া।

উত্তৰ:ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থানৰ বাবে ই পৃথিৱীৰ অন্যতম দুৰ্যোগপ্ৰৱণ দেশ।

1. বানপানী: ভাৰতৰ মুঠ মাটিৰ প্ৰায় ১২% অঞ্চল বানপ্ৰৱণ, বিশেষকৈ গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা।

2. ভূমিকম্প: প্ৰায় ৫৯% অঞ্চল ভূমিকম্পৰ সম্ভাৱনা থকা ক্ষেত্ৰত পৰে। হিমালয়ৰ পাদদেশ ইয়াৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।

3. ঘূৰ্ণীবতাহ: ভাৰতৰ ৭,৫১৬ কিলোমিটাৰ উপকূলীয় অঞ্চল ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু চুনামীৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়।

4. খৰাং: মুঠ কৃষিভূমিৰ প্ৰায় ৬৮% অঞ্চল ভিন্ন মাত্ৰাত খৰাংৰ সন্মুখীন হয়।

5. ভুমিস্খলন: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল আৰু পশ্চিমঘাট পৰ্বতমালাত ইয়াৰ প্ৰকোপ বেছি।

৬. ভূমিকম্পৰ সময়ত আৰু পিছত ল’বলগীয়া সাৱধানতাসমূহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:ভূমিকম্পৰ সময়ত:

1. 'ড্ৰপ, কভাৰ আৰু হোল্ড অন' (Drop, Cover, Hold on) পদ্ধতি অৱলম্বন কৰক।

2. ঘৰৰ ভিতৰত থাকিলে মজবুত টেবুলৰ তলত আশ্ৰয় লওক। বাহিৰত থাকিলে গছ, বিজুলী খুঁটা আৰু ওখ অট্টালিকাৰ পৰা দূৰত থাকক।

3. লিফ্ট (Lift) ব্যৱহাৰ নকৰিব। ভূমিকম্পৰ পিছত:

4. গেছ লাইন আৰু বিজুলী সংযোগ বন্ধ কৰক যাতে জুই নালাগে।

5. দুৰ্বল হৈ পৰা দেৱাল বা ঘৰৰ পৰা আঁতৰি থাকক।

6. কেৱল চৰকাৰী ৰেডিঅ’ বা টিভিৰ বাতৰিৰ ওপৰত বিশ্বাস কৰক, গুজব বিয়পাই নিদিব।

৭. অসমৰ বানপানীৰ কাৰণ আৰু স্থায়ী সমাধানৰ বাবে ল’বলগীয়া পদক্ষেপসমূহ লিখা।

উত্তৰ:কাৰণ: অত্যধিক বৰষুণ, নদীৰ তলি তৰাং হোৱা, চুবুৰীয়া ৰাজ্য আৰু দেশৰ পৰা নামি অহা পানী আৰু অনুপযুক্ত মথাউৰি। স্থায়ী সমাধান:

1. নদীৰ খনন (Dredging): নদীৰ তলি খনন কৰি গভীৰতা বৃদ্ধি কৰা।

2. জলাশয় সংৰক্ষণ: অতিৰিক্ত পানী ধৰি ৰাখিবলৈ বিশাল জলাশয় আৰু বিলসমূহ পুনৰুজ্জীৱিত কৰা।

3. বৃক্ষৰোপণ: নদীৰ পাৰত গছ ৰুই মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰা।

4. আন্তঃৰাজ্যিক সমন্বয়: ভূটান আৰু অৰুণাচলৰ সৈতে পানী নিষ্কাশনৰ বাবে সু-সমন্বয় গঢ়া।

5. মথাউৰিৰ আধুনীকৰণ: পুৰণি মথাউৰিবোৰ বিজ্ঞানসন্মতভাৱে শক্তিশালী কৰা।

৮. দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত সম্প্ৰদায় বা সমাজৰ ভূমিকা কি ?

উত্তৰ:দুৰ্যোগৰ সময়ত প্ৰথম সঁহাৰি (First Responder) সমাজৰ লোকেই দিয়ে।

1. ক্ষতি হ্ৰাস: স্থানীয় লোকে অঞ্চলটোৰ ভৌগোলিক জ্ঞান ভালদৰে জানে, সেয়ে তেওঁলোকে বিপদজনক ঠাইবোৰ আগতীয়াকৈ চিনাক্ত কৰিব পাৰে।

2. উদ্ধাৰ অভিযান: চৰকাৰী বাহিনী গৈ পোৱাৰ আগতেই স্থানীয় যুৱক-যুৱতীসকলে উদ্ধাৰ কাৰ্য আৰম্ভ কৰিব পাৰে।

3. সচেতনতা সৃষ্টি: গাঁও বা চুবুৰী পৰ্যায়ত নিয়মিত 'মক ড্ৰিল' কৰিলে দুৰ্যোগৰ ভয় কমি যায়।

4. আশ্ৰয় শিবিৰ পৰিচালনা: খাদ্য আৰু বিশুদ্ধ পানীৰ বিতৰণত সমাজৰ অংশগ্ৰহণে কামবোৰ সুচাৰুৰূপে কৰাত সহায় কৰে।

৯. খৰাং পৰিস্থিতিৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ ভাৰত চৰকাৰৰ বিভিন্ন আঁচনিৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ:চৰকাৰে কৃষি আৰু জলসংৰক্ষণৰ বাবে কেইবাখনো আঁচনি গ্ৰহণ কৰিছে:

1. প্ৰধানমন্ত্ৰী কৃষি সিঞ্চায়ী যোজনা (PMKSY): 'প্ৰতি টোপাল পানীৰ পৰা অধিক শস্য' নিশ্চিত কৰিবলৈ জলসিঞ্চনৰ ওপৰত গুৰুত্ব।

2. জল শক্তি অভিযান: বৰষুণৰ পানী জমা কৰা (Rainwater Harvesting) আৰু ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰা।

3. মনৰেগা (MGNREGA): এই আঁচনিৰ জৰিয়তে গাঁও অঞ্চলত পুখুৰী খন্দা আৰু খাল নিৰ্মাণৰ কাম কৰা হয়।

4. ফচল বীমা যোজনা: খৰাংৰ বাবে খেতি নষ্ট হ’লে কৃষকক আৰ্থিক সুৰক্ষা দিয়া।

5. জাতীয় খৰাং ব্যৱস্থাপনা কেন্দ্ৰ: আধুনিক প্ৰযুক্তিৰে খৰাংৰ আগজাননী দিয়া।

১০. দুৰ্যোগৰ ফলত হোৱা পৰিৱেশগত আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ:পৰিৱেশগত প্ৰভাৱ:

1. মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায় আৰু গছ-গছনি ধ্বংস হয়।

2. পানীৰ উৎসসমূহ প্ৰদূষিত হয়, যাৰ ফলত জলচৰ প্ৰাণীৰ মৃত্যু হয়।

3. বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান নষ্ট হোৱাৰ বাবে মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সংঘাত বৃদ্ধি পায়। অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ:

4. কৃষি উৎপাদন কমি যোৱাৰ ফলত খাদ্য সংকট দেখা দিয়ে।

5. ৰাস্তা-ঘাট, দলং আৰু কাৰখানা ধ্বংস হোৱাৰ ফলত আন্তঃগাঁথনিৰ বিশাল ক্ষতি হয়।

6. চৰকাৰে উন্নয়নমূলক কামৰ পৰা টকা কাটি উদ্ধাৰ আৰু সাহায্য কাৰ্যত খৰচ কৰিবলগা হয়, যিয়ে জিডিপি (GDP) ত ঋণাত্মক প্ৰভাৱ পেলায়।

******