পাঠৰ সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠ্যক্ৰমটোত অসমৰ অৰ্থনীতি আৰু ইয়াৰ জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ এক সামগ্ৰিক ছবি দাঙি ধৰা হৈছে। ইয়াত ১৯৭১ চনৰ পূৰ্বৰ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰা, জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব, লিংগ অনুপাত, গড় আয়ুস আৰু শিশু মৃত্যুৰ হাৰৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচকসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, ৰাজ্যখনৰ শ্ৰম শক্তি, কৰ্মবাহিনী আৰু বৃত্তিমূলক বিতৰণৰ প্ৰকৃতি বিশ্লেষণ কৰি কৃষিৰ পৰা সেৱা খণ্ডলৈ হোৱা পৰিৱৰ্তনক দেখুওৱা হৈছে। সৰ্বভাৰতীয় মানদণ্ডৰ সৈতে অসমৰ GSDP, NSDP আৰু জনমূৰি আয়ৰ তুলনা কৰি ৰাজ্যখনৰ অৰ্থনৈতিক অনগ্ৰসৰতাৰ কাৰণসমূহ ফঁহিয়াই চোৱা হৈছে। শেষত, সাক্ষৰতা, শিক্ষাৰ নামভৰ্তি আৰু সমৃদ্ধ বনাঞ্চলৰ আৱৰণৰ ভূমিকা আলোচনা কৰি বহনক্ষম উন্নয়নৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ১৯৭১ চনক অসমৰ জনগাঁথনিৰ ইতিহাসত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: ১৯৭১ চনক অসমৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰাৰ এক অন্যতম বিভাজক ৰেখা বা প্ৰসংগ বৰ্ষ হিচাপে গণ্য কৰা হয়, যাৰ পূৰ্বৰ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত ৰাজ্যখনৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ প্ৰৱণতাত লক্ষণীয় তাৰতম্য দেখা যায়।

প্ৰশ্ন ২: জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰ ভৌগোলিক এলেকাত গড়ে যিমান সংখ্যক লোকে বসবাস কৰে, সেই সংখ্যাটোক উক্ত অঞ্চলটোৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: লিংগ অনুপাত (Sex Ratio) জোখাৰ সৰ্বভাৰতীয় মানদণ্ডটো কি?

উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট সমাজ বা অঞ্চলত প্ৰতি ১০০০ জন পুৰুষৰ বিপৰীতে থকা মহিলাৰ মুঠ সংখ্যাকে লিংগ অনুপাত বোলে।

প্ৰশ্ন ৪: গড় আয়ুস (Life Expectancy) কিহৰ সূচক?

উত্তৰ: গড় আয়ুস হৈছে এজন নৱজাতকে জন্মৰ সময়ত লাভ কৰা সামগ্ৰিক স্বাস্থ্য আৰু জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জীয়াই থকাৰ সম্ভাৱ্য গড় বছৰৰ পৰিমাণ।

প্ৰশ্ন ৫: প্ৰজনন হাৰ (Fertility Rate) মানে কি?

উত্তৰ: এগৰাকী মহিলাই নিজৰ সন্তান জন্ম দিব পৰা সক্ষম বয়সৰ ভিতৰত (সাধাৰণতে ১৫ ৰ পৰা ৪৯ বছৰ) জন্ম দিয়া সন্তানৰ গড় সংখ্যাকে প্ৰজনন হাৰ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৬: শিশু মৃত্যুৰ হাৰ (Infant Mortality Rate) কেনেকৈ গণনা কৰা হয়?

উত্তৰ: প্ৰতি বছৰে জন্ম গ্ৰহণ কৰা প্ৰতি এহেজাৰ (১০০০) জীৱিত শিশুৰ ভিতৰত জন্মৰ পৰা এবছৰ বয়স সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পূৰ্বেই মৃত্যু হোৱা শিশুৰ সংখ্যাৰ দ্বাৰা ইয়াৰ গণনা কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৭: কৰ্মবাহিনী (Work Force) বুলিলে অৰ্থনীতিত কাক বুজায়?

উত্তৰ: শ্ৰম শক্তিৰ অন্তৰ্গত যিসকল লোকে প্ৰকৃততে কোনো উৎপাদনমূলক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যসূচীত সক্ৰিয়ভাৱে নিয়োজিত হৈ থাকে, তেওঁলোকক কৰ্মবাহিনী বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: শ্ৰম শক্তিত অংশগ্ৰহণ (Labour Force Participation) কি?

উত্তৰ: দেশ বা ৰাজ্য এখনৰ কৰ্মক্ষম বয়সৰ জনসংখ্যাৰ ভিতৰত যিসকল লোকে কাম কৰি আছে অথবা সক্ৰিয়ভাৱে কাম বিচাৰি আছে, তেওঁলোকৰ শতাংশক বুজায়।

প্ৰশ্ন ৯: বৃত্তিমূলক বিতৰণ (Occupational Distribution) কিহৰ সংকেত দিয়ে?

উত্তৰ: ইয়াৰ দ্বাৰা কোনো এখন অৰ্থনীতিৰ শ্ৰমিকসকলে কৰ্মসংস্থাপনৰ বাবে প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু সেৱা খণ্ডৰ ভিতৰত কেনেধৰণে বিভক্ত হৈ আছে তাৰ সংকেত পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ১০: GSDP-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰ: Gross State Domestic Product, যাক অসমীয়াত 'ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন' বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ১১: NSDP-ৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: Net State Domestic Product, অৰ্থাৎ 'শুদ্ধ ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন' (GSDP-ৰ পৰা মূলধনৰ অৱক্ষয় বাদ দি ই পোৱা যায়)।

প্ৰশ্ন ১২: জনমূৰি আয় (Per Capita Income) কিদৰে নিৰূপণ কৰা হয়?

উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট বৰ্ষত ৰাজ্য বা দেশ এখনৰ মুঠ ৰাজ্যিক/ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ক সেই বৰ্ষৰে মুঠ জনসংখ্যাৰে ভাগ কৰি জনমূৰি আয় নিৰূপণ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৩: সাক্ষৰতাৰ হাৰ নিৰ্ধাৰণৰ বাবে নিম্নতম বয়স কিমান হ'ব লাগে?

উত্তৰ: ভাৰতীয় লোকপিয়ল অনুসৰি, ৭ বছৰ বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ কোনো ব্যক্তিয়ে যদি যিকোনো এটা ভাষা বুজি পাই লিখিব আৰু পঢ়িব পাৰে, তেতিয়াই তেওঁক সাক্ষৰ বুলি ধৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: নামভৰ্তিৰ হাৰ (Enrolment Rate) শিক্ষাত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰ: নির্দিষ্ট বয়সৰ শিশু বা শিক্ষাৰ্থীৰ ভিতৰত কিমান শতাংশই আনুষ্ঠানিক শিক্ষানুষ্ঠানত নামভৰ্তি কৰিছে, ইয়াৰ দ্বাৰা শিক্ষাৰ প্ৰসাৰতা আৰু সুযোগৰ স্তৰ জুখিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ১৫: বনাঞ্চলৰ আৱৰণ (Forest Cover) বুলিলে কি বুজা যায়?

উত্তৰ: উপগ্ৰহীয় চিত্ৰ বা বৈজ্ঞানিক জৰীপ অনুসৰি, এক হেক্টৰতকৈ অধিক মাটিকালিৰ যিকোনো ভূখণ্ড য'ত গছ-গছনিৰ ঘনত্ব (Canopy Density) ১০ শতাংশতকৈ বেছি থাকে, তাক বনাঞ্চলৰ আৱৰণ বোলে।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অসমত ১৯৭১ চনৰ পূৰ্বৰ আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰাৰ মূল পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰ: ১৯৭১ চনৰ পূৰ্বৰ দশক কেইটাত বহিঃৰাজ্য বা চুবুৰীয়া দেশৰ পৰা হোৱা প্ৰব্ৰজন আৰু উচ্চ প্ৰাকৃতিক বৃদ্ধিৰ বাবে অসমত জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ সৰ্বভাৰতীয় গড়তকৈ বহু বেছি আছিল। কিন্তু ১৯৭১ চনৰ পৰৱৰ্তী সময়ছোৱাত সজাগতা বৃদ্ধি আৰু আইনী বাধ্যবাধকতাৰ বাবে এই বৃদ্ধিৰ হাৰ লাহে লাহে নিম্নগামী হ'বলৈ ধৰে।

প্ৰশ্ন ২: জনগাঁথনিগত সূচক (Demographic Parameters) বুলিলে কি কি প্ৰধান উপাদানক সামৰি লোৱা হয়?

উত্তৰ: জনগাঁথনিগত সূচকে কোনো এক অঞ্চলৰ জনসংখ্যাৰ গুণগত আৰু সংখ্যাগত বৈশিষ্ট্যসমূহক প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰধান উপাদানসমূহ হৈছে— জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব, লিংগ অনুপাত, জন্ম-মৃত্যুৰ হাৰ, গড় আয়ুস আৰু প্ৰব্ৰজনৰ প্ৰৱণতা।

প্ৰশ্ন ৩: অসমৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আৰু লিংগ অনুপাতৰ চমু আভাস দিয়া।

উত্তৰ: ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি অসমৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত ৩৯৮ জন, যিটো ৰাষ্ট্ৰীয় গড় (৩৮২ জন) তকৈ কিছু বেছি। আনহাতে, অসমৰ লিংগ অনুপাত হৈছে প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে ৯৫৮ গৰাকী মহিলা, যিটো সৰ্বভাৰতীয় স্তৰৰ (৯৪৩) তুলনাত সন্তোষজনক।

প্ৰশ্ন ৪: উচ্চ শিশু মৃত্যুৰ হাৰে (IMR) অৰ্থনীতিত কি প্ৰতিফলিত কৰে?

উত্তৰ: কোনো এখন ৰাজ্য বা দেশত শিশু মৃত্যুৰ হাৰ উচ্চ হোৱাৰ অৰ্থ হৈছে তাত প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ অভাৱ, গৰ্ভৱতী মহিলাৰ পুষ্টিহীনতা, আৰু শিশু সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় সজাগতাৰ নিম্ন স্তৰ। ই মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ দুৰ্বলতাক প্ৰতিফলিত কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: শ্ৰম শক্তি (Labour Force) আৰু কৰ্মবাহিনী (Work Force) ৰ মাজৰ প্ৰধান পাৰ্থক্যটো স্পষ্ট কৰা।

উত্তৰ: শ্ৰম শক্তিৰ ভিতৰত কাম কৰি থকা লোকসকলৰ লগতে কাম বিচাৰি থকা (বেকাৰ) লোকসকলক একেলগে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। কিন্তু কৰ্মবাহিনীত কেৱল প্ৰকৃততে কামত নিয়োজিত হৈ থকা শ্ৰমিকসকলকহে গণনা কৰা হয়। অৰ্থাৎ, শ্ৰম শক্তি আৰু কৰ্মবাহিনীৰ ব্যৱধানেই হৈছে প্ৰকৃত নিবনুৱাৰ সংখ্যা।

প্ৰশ্ন ৬: অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত বৃত্তিমূলক বিতৰণৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: বৃত্তিমূলক বিতৰণে অৰ্থনীতিৰ গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনক বুজায়। যদি জনসংখ্যাৰ সিংহভাগ কৃষিখণ্ডত (প্ৰাথমিক খণ্ড) নিয়োজিত হৈ থাকে, তেন্তে অৰ্থনীতিখন পিছপৰা বুলি ধৰা হয়। উদ্যোগ (গৌণ) আৰু সেৱা খণ্ডলৈ শ্ৰমিকৰ স্থানান্তৰণে অৰ্থনৈতিক প্ৰগতিৰ ইংগিত দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৭: GSDP-ৰ প্ৰৱণতাই ৰাজ্য এখনৰ অৰ্থনৈতিক স্বাস্থ্য কেনেকৈ প্ৰকাশ কৰে?

উত্তৰ: ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন (GSDP) ৰ ক্ৰমাগত বৃদ্ধিয়ে ৰাজ্যখনৰ আভ্যন্তৰীণ উৎপাদন ক্ষমতা, বজাৰৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু বিনিয়োগৰ অনুকূল পৰিৱেশক সূচায়। ইয়াৰ বিপৰীতে ই স্থিৰ বা নিম্নগামী হ'লে অৰ্থনৈতিক মন্দাৱস্থাৰ উমান পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ৮: অসমৰ অৰ্থনীতিত GSDP-ৰ খণ্ডগত গাঁথনিৰ (Sectoral Composition) এটা চমু চিত্ৰ দাঙি ধৰা।

উত্তৰ: অসমৰ অৰ্থনীতি পৰম্পৰাগতভাৱে কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল যদিও বৰ্তমান সময়ত সেৱা খণ্ডৰ (Tertiary Sector) অৱদান GSDP লৈ আটাইতকৈ বেছি বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ বিপৰীতে উদ্যোগ বা গৌণ খণ্ডৰ বিকাশৰ গতি তুলনামূলকভাৱে এতিয়াও মন্থৰ হৈ আছে।

প্ৰশ্ন ৯: সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ৰ তুলনাত অসমৰ জনমূৰি আয় পিছপৰা হোৱাৰ দুটা মূল কাৰণ লিখা।

উত্তৰ: কাৰণ দুটা হ’ল:

ক) ৰাজ্যখনত ঔদ্যোগিক উন্নয়নৰ মন্থৰ গতি আৰু পৰম্পৰাগত, নিম্ন উৎপাদনক্ষম কৃষি কাৰ্যৰ ওপৰত অতিৰিক্ত নিৰ্ভৰশীলতা।

খ) বানপানী আৰু খহনীয়াৰ দৰে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, যিয়ে প্ৰতিবছৰে অৰ্থনৈতিক আন্তঃগাঁথনিৰ ব্যাপক ক্ষতিসাধন কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: শুদ্ধ ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন (NSDP) ক কিয় অৰ্থনৈতিক কল্যাণৰ এক উত্তম মাপকাঠী বোলা হয়?

উত্তৰ: যিহেতু NSDP উলিয়াওতে মুঠ উৎপাদনৰ পৰা উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত হোৱা যন্ত্ৰপাতি বা মূলধনৰ ক্ষয়-ক্ষতিৰ খৰচ (Depreciation) বাদ দিয়া হয়, সেয়েহে ই ৰাজ্যখনৰ প্ৰকৃত অৰ্থনৈতিক লাভ আৰু জনসাধাৰণৰ হাতলৈ অহা প্ৰকৃত আয়ৰ সঠিক ছবিখন দাঙি ধৰে।

প্ৰশ্ন ১১: গড় আয়ুসৰ ক্ষেত্ৰত সৰ্বভাৰতীয় মানদণ্ডৰ সৈতে অসমৰ স্থিতি তুলনা কৰা।

উত্তৰ: শেহতীয়া তথ্যসমূহ চালে দেখা যায় যে অসমৰ মানুহৰ গড় আয়ুস সৰ্বভাৰতীয় গড় আয়ুসৰ তুলনাত কিছু কম। স্বাস্থ্য সেৱাৰ আধুনিকীকৰণ সত্ত্বেও গ্ৰাম্য অঞ্চলত উন্নত চিকিৎসাৰ সীমিত উপলব্ধতা আৰু কিছুমান পুৰণি স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাৰ বাবে এই ব্যৱধান দেখিবলৈ পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ১২: সাক্ষৰতাৰ হাৰ বৃদ্ধিয়ে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত কেনেকৈ অৰিহণা যোগায়?

উত্তৰ: সাক্ষৰতাই মানুহৰ কৰ্মকুশলতা, কাৰিকৰী জ্ঞান গ্ৰহণৰ ক্ষমতা আৰু সচেতনতা বৃদ্ধি কৰে। এজন সাক্ষৰ শ্ৰমিকে আধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে, যিয়ে সামগ্ৰিকভাৱে অৰ্থনীতিৰ মানৱ সম্পদৰ ভেটিটো শক্তিশালী কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: উচ্চ নামভৰ্তিৰ হাৰ (Enrolment Rate) থকা সত্ত্বেও ড্ৰপ-আউট (Drop-out) হ’লে কি সমস্যা হয়?

উত্তৰ: প্ৰাথমিক বা উচ্চ স্তৰত নামভৰ্তিৰ হাৰ বৃদ্ধি পোৱাটো ইতিবাচক, কিন্তু মাজতে পঢ়া এৰি দিয়া বা ড্ৰপ-আউট হ’লে শিক্ষা খণ্ডত কৰা চৰকাৰী সম্পদৰ অপচয় হয়। ইয়াৰ ফলত অৰ্থনীতিত দক্ষ শ্ৰমিকৰ অভাৱ ঘটে আৰু অদক্ষ শ্ৰমিকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পায়।

প্ৰশ্ন ১৪: বহনক্ষম উন্নয়নৰ (Sustainable Development) ক্ষেত্ৰত বনাঞ্চলৰ আৱৰণৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰ: বনাঞ্চলে প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাৰ লগতে খহনীয়া প্ৰতিৰোধ কৰে আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা কৰে। অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ বাবে হোৱা কাৰ্বন নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে পৰিৱেশ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত বনাঞ্চলৰ আৱৰণ অপৰিহাৰ্য।

প্ৰশ্ন ১৫: অসমৰ বনাঞ্চলৰ আৱৰণক সৰ্বভাৰতীয় মানদণ্ডৰ সৈতে তুলনা কৰিলে কি দেখা যায়?

উত্তৰ: অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ সামগ্ৰিক বনাঞ্চলৰ আৱৰণ সৰ্বভাৰতীয় গড় (প্ৰায় ২১-২২%) তকৈ বহুখিনি বেছি (প্ৰায় ৩৬% ৰ ওপৰত)। ভাৰত চৰকাৰৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বন নীতি অনুসৰি মুঠ মাটিকালিৰ ৩৩% বনাঞ্চল থকাটো প্ৰয়োজন আৰু অসমে এই লক্ষ্য সফলতাৰে অতিক্ৰম কৰি ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিৱেশত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান যোগাই আহিছে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: অসমৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰাক ১৯৭১ চনৰ 'পূৰ্বৱৰ্তী' আৰু 'পৰৱৰ্তী'—এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰি এক তুলনাত্মক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: অসমৰ জনগাঁথনিৰ ইতিহাস অত্যন্ত জটিল আৰু গতিশীল। বিশেষকৈ ১৯৭১ চনক কেন্দ্ৰ কৰি ৰাজ্যখনৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ প্ৰৱণতাক দুটা স্পষ্ট পৰ্যায়ত অধ্যয়ন কৰিব পাৰি:

• ১৯৭১ চনৰ পূৰ্বৱৰ্তী পৰ্যায় (১৯০১-১৯৭১): এই দীঘলীয়া সময়ছোৱাত অসমত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ সৰ্বভাৰতীয় গড় বৃদ্ধিৰ হাৰতকৈ বহুখিনি বেছি আছিল। উদাহৰণস্বৰূপ, ১৯৫১-১৯৬১ আৰু ১৯৬১-১৯৭১ ৰ দশক দুটাত অসমৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ আছিল ক্ৰমে ৩৪.৯৮% আৰু ৩৪.৯৫%, যাৰ বিপৰীতে ভাৰতৰ গড় বৃদ্ধি আছিল ক্ৰমে ২১.৬৪% আৰু ২৪.৮০%। এই অস্বাভাৱিক বৃদ্ধিৰ মূল কাৰণ কেৱল উচ্চ প্ৰাকৃতিক জন্ম হাৰেই নাছিল, বৰং বিভাজনৰ পৰৱৰ্তী সময়ত আৰু চুবুৰীয়া অঞ্চলসমূহৰ পৰা হোৱা ব্যাপক অনিয়ন্ত্ৰিত প্ৰব্ৰজনে ইয়াত মুখ্য ভূমিকা লৈছিল।

• ১৯৭১ চনৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায় (১৯৭১-২০১১ আৰু বৰ্তমান): ১৯৭১ চনৰ পিছৰ পৰা অসমৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ধাৰাত এক স্পষ্ট নিম্নগামী প্ৰৱণতা বা স্থিৰতা পৰিলক্ষিত হয়। ১৯৭১-১৯৯১ (যিহেতু ১৯৮১ চনত অসমত লোকপিয়ল হোৱা নাছিল) সময়ছোৱাত বৃদ্ধিৰ হাৰ ৫৩.২৬% লৈ হ্ৰাস পায়। পৰৱৰ্তী সময়ত, অৰ্থাৎ ১৯৯১-২০০১ চনত ই ১৮.৯২% আৰু ২০০১-২০১১ দশকত ই ১৭.৭% লৈ হ্ৰাস পায়, যিটো সৰ্বভাৰতীয় গড় বৃদ্ধিৰ হাৰৰ (১৭.৭%) সৈতে একে হৈ পৰে। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হৈছে— শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ, মহিলা সজাগতা বৃদ্ধি, পৰিয়াল পৰিকল্পনা আঁচনিৰ সফল ৰূপায়ণ আৰু সীমান্ত সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় সজাগতা।

সামগ্ৰিকভাৱে ক’বলৈ গ’লে, ১৯৭১ চনৰ পূৰ্বৰ পৰ্যায়টো যদি অনিয়ন্ত্ৰিত জনবিস্ফোৰণৰ আছিল, তেন্তে পৰৱৰ্তী পৰ্যায়টো স্থিৰতা আৰু সচেতনতাৰ দিশে ধাৱমান হোৱা এক ইতিবাচক পৰিৱৰ্তনৰ যুগ।

প্ৰশ্ন ২: জনসংখ্যাৰ গাঁথনিগত সূচকসমূহৰ ভিতৰত 'লিংগ অনুপাত' (Sex Ratio), 'প্ৰজনন হাৰ' (Fertility Rate) আৰু 'শিশু মৃত্যুৰ হাৰ' (IMR)-এ অসমৰ বৰ্তমানৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক স্বাস্থ্যক কেনেদৰে প্ৰতিফলিত কৰে? আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জনসংখ্যাৰ গাঁথনিগত সূচকসমূহ কেৱল পৰিসংখ্যা নহয়, বৰং ই সমাজ এখনৰ প্ৰকৃত উন্নয়নৰ দাপোণস্বৰূপ। অসমৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত এই তিনিটা সূচকে তলত দিয়াধৰণে সামাজিক-অৰ্থনৈতিক স্বাস্থ্য প্ৰকাশ কৰে:

• লিংগ অনুপাত (Sex Ratio): ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি অসমত প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা ৯৫৮ গৰাকী, যিটো ৰাষ্ট্ৰীয় গড় (৯৪৩) তকৈ উন্নত। ই প্ৰতিফলিত কৰে যে অসমৰ সমাজ ব্যৱস্থাত সৰ্বভাৰতীয় পৰ্যায়ৰ তুলনাত কন‍্যা সন্তান নিধন বা তীব্ৰ লিংগ বৈষম্যৰ দৰে কু-প্ৰথা বহু পৰিমাণে কম। ই মহিলাৰ সামাজিক স্থিতিৰ এক ইতিবাচক সংকেত।

• প্ৰজনন হাৰ (Fertility Rate): অসমৰ সামগ্ৰিক প্ৰজনন হাৰ (TFR) শেহতীয়া চৰকাৰী স্বাস্থ্য জৰীপ অনুসৰি ১.৯ লৈ হ্ৰাস পাইছে, যিটো প্ৰতিস্থাপন স্তৰ (Replacement Level - ২.১) তকৈও কম। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে অসমৰ জনসাধাৰণে সীমিত পৰিয়ালৰ ধাৰণাটো গ্ৰহণ কৰিছে। ই অৰ্থনীতিলৈ শিক্ষাগত সচেতনতা আৰু পৰিয়াল কল্যাণ কাৰ্যসূচীৰ সফলতাক বুজায়, যিয়ে ভৱিষ্যতে সম্পদৰ ওপৰত জনসংখ্যাৰ চাপ হ্ৰাস কৰিব।

• শিশু মৃত্যুৰ হাৰ (Infant Mortality Rate): অতীতত অসমত শিশু মৃত্যুৰ হাৰ দেশৰ ভিতৰতে চিন্তাজনকভাৱে উচ্চ আছিল। যদিও বৰ্তমান সময়ত আঁচনিসমূহৰ (যেনে- জননী সুৰক্ষা যোজনা) জৰিয়তে ই বহুখিনি হ্ৰাস পাইছে, তথাপিও ৰাষ্ট্ৰীয় গড়ৰ তুলনাত ই এতিয়াও কিছু পিছপৰা। এই সূচকে আঙুলিয়াই দিয়ে যে ৰাজ্যখনৰ গ্ৰাম্য আৰু বিশেষকৈ চাহ জনজাতি অধ্যুষিত অঞ্চলসমূহত প্ৰসূতি কল্যাণ, পুষ্টি আৰু প্ৰাথমিক চিকিৎসা আন্তঃগাঁথনি এতিয়াও অধিক উন্নত কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে।

অতএব, লিংগ অনুপাত আৰু প্ৰজনন হাৰে অসমৰ সুস্থ সামাজিক মানসিকতাক দৰ্শালেও, শিশু মৃত্যুৰ হাৰে চিকিৎসা খণ্ডৰ আঞ্চলিক বৈষম্য আৰু সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তাকে সোঁৱৰাই দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৩: অসমৰ বৃত্তিমূলক বিতৰণ (Occupational Distribution) আৰু শ্ৰম শক্তিত অংশগ্ৰহণৰ (Labour Force Participation) প্ৰকৃতি বিশ্লেষণ কৰা। ই কেনেকৈ ৰাজ্যখনৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নক প্ৰভাৱিত কৰিছে?

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ গতিধাৰা নিৰ্ধাৰণ কৰাত শ্ৰম শক্তিৰ ভূমিকা অপৰিসীম। অসমৰ অৰ্থনীতিত বৃত্তিমূলক বিতৰণ আৰু শ্ৰম শক্তিত অংশগ্ৰহণৰ এক ব্যতিক্ৰমী স্বৰূপ দেখিবলৈ পোৱা যায়:

• বৃত্তিমূলক বিতৰণৰ প্ৰকৃতি: অসমৰ কৰ্মবাহিনীৰ সৰহসংখ্যক লোকেই আজিও প্ৰাথমিক খণ্ড অৰ্থাৎ কৃষি আৰু আনুষংগিক কাৰ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (প্ৰায় ৫০% তকৈ অধিক)। ইয়াৰ বিপৰীতে ঔদ্যোগিক বা গৌণ খণ্ডৰ অংশ তেনেই কম। অৱশ্যে শেহতীয়া দশকত সেৱা খণ্ডলৈ (যেনে- বাণিজ্য, যাতায়াত, যোগাযোগ) শ্ৰমিকৰ স্থানান্তৰণ ঘটিছে। এই বিতৰণে প্ৰকাশ কৰে যে অৰ্থনীতিখন আজিও পৰম্পৰাগত গাঁথনিৰ পৰা সম্পূৰ্ণ আধুনিক গাঁথনিলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব পৰা নাই।

• শ্ৰম শক্তিত অংশগ্ৰহণৰ হাৰ: অসমত পুৰুষ শ্ৰমিকৰ অংশগ্ৰহণৰ হাৰ সন্তোষজনক হ’লেও, মহিলা শ্ৰমিকৰ অংশগ্ৰহণৰ হাৰ সৰ্বভাৰতীয় গড়ৰ তুলনাত কম (ব্যতিক্ৰম কেৱল চাহ বাগিচা অঞ্চল)। ইয়াৰ উপৰি ৰাজ্যখনত ঋতুভিত্তিক নিবনুৱা আৰু ছদ্মবেশী নিবনুৱাৰ (Disguised Unemployment) সমস্যা অতি প্ৰকট, য’ত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক শ্ৰমিক কৃষিকৰ্মত নিয়োজিত হৈ থাকে।

অৰ্থনৈতিক উন্নয়নত ইয়াৰ প্ৰভাৱ: যিহেতু এক বৃহৎ শ্ৰম শক্তি নিম্ন উৎপাদনক্ষম কৃষিখণ্ডত আৱদ্ধ হৈ আছে, সেয়েহে সামগ্ৰিক উৎপাদন ক্ষমতা আৰু জনমূৰি উৎপাদন বৃদ্ধিৰ হাৰ মন্থৰ হয়। ঔদ্যোগিক খণ্ডৰ দুৰ্বলতাৰ বাবে উচ্চ শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীসকলৰ বাবে উপযুক্ত কৰ্মসংস্থাপনৰ সৃষ্টি হোৱা নাই, যাৰ ফলত 'মানৱ সম্পদৰ অপচয়' ঘটিছে। অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ হ’লে শ্ৰম শক্তিক কৃষিৰ পৰা আঁতৰাই আনি উৎপাদনমুখী উদ্যোগ আৰু কাৰিকৰী সেৱা খণ্ডত নিয়োজিত কৰাটো জৰুৰী।

প্ৰশ্ন ৪: অসমৰ GSDP (ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন) ৰ খণ্ডগত গাঁথনি (Sectoral Structure) আৰু ইয়াৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰৱণতা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন (GSDP) হৈছে কোনো এক বিত্তীয় বৰ্ষত ৰাজ্য এখনৰ ভৌগোলিক পৰিসীমাৰ ভিতৰত উৎপাদিত সকলো চূড়ান্ত সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মুদ্ৰাগত মূল্য। অসমৰ GSDP-ৰ গাঁথনি আৰু গতিধাৰাই ৰাজ্যখনৰ অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ দিশ নিৰ্দেশ কৰে।

• খণ্ডগত গাঁথনি (Sectoral Composition): অসমৰ অৰ্থনীতিক মূলতঃ তিনিটা খণ্ডত ভাগ কৰা হৈছে— 

• ১/ প্ৰাথমিক খণ্ড (कृषि আৰু খনিজ সম্পদ): পূৰ্বতে এই খণ্ডৰ অৱদান সৰ্বাধিক আছিল যদিও বৰ্তমান ইয়াৰ অংশ GSDP-ত প্ৰায় ২৩-২৫% লৈ হ্ৰাস পাইছে। তথাপিও ই সৰ্বাধিক কৰ্মসংস্থাপন প্ৰদানকাৰী খণ্ড হৈয়েই আছে।

  ২/ গৌণ খণ্ড (উদ্যোগ, নিৰ্মাণ আৰু বিদ্যুৎ): অসমত এই খণ্ডটোৰ বিকাশ আটাইতকৈ মন্থৰ। GSDP-লৈ ইয়াৰ অৱদান প্ৰায় ২৫-২৮% ৰ ভিতৰত থাকে। তেল, গেছ আৰু চাহ উদ্যোগৰ বাহিৰে বৃহৎ উৎপাদনমুখী উদ্যোগৰ অভাৱ ইয়াত পৰিলক্ষিত হয়।

  ৩/ সেৱা খণ্ড (তৃতীয়ক খণ্ড): বৰ্তমান অসমৰ GSDP-লৈ আটাইতকৈ বেছি বৰঙণি যোগোৱা খণ্ডটো হৈছে সেৱা খণ্ড (প্ৰায় ৪5-৫০%)। বেংকিং, পৰ্যটন, বীমা, শিক্ষা আৰু চৰকাৰী প্ৰশাসনৰ সম্প্ৰসাৰণে এই খণ্ডটোক ক্ষিপ্ৰতাৰে আগবঢ়াই লৈ গৈছে।

GSDP-ৰ প্ৰৱণতা:

বিগত সময়ছোৱাত অসমৰ GSDP-ৰ বৃদ্ধিৰ হাৰত এক ইতিবাচক প্ৰৱণতা দেখা গৈছে। ৰাজ্যখনৰ আন্তঃগাঁথনিমূলক উন্নয়ন (যেনে- দলং, ঘাইপথ নিৰ্মাণ) আৰু ডিজিটেল অৰ্থনীতিৰ প্ৰসাৰৰ বাবে সামগ্ৰিক উৎপাদন বৃদ্ধি পাইছে। কিন্তু এই বৃদ্ধিৰ এক অন্যতম ত্ৰুটি হ’ল যে ই 'কৰ্মসংস্থাপনহীন বৃদ্ধি' (Jobless Growth) ৰূপে দেখা দিছে, কাৰণ আটাইতকৈ বেছি বৃদ্ধি পোৱা সেৱা খণ্ডই সমানুপাতিকভাৱে শ্ৰমিক নিয়োগ কৰিব পৰা নাই।

প্ৰশ্ন ৫: সৰ্বভাৰতীয় মানদণ্ডৰ (National Average) তুলনাত অসমৰ জনমূৰি NSDP (শুদ্ধ ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন) আৰু উন্নয়নৰ সূচকসমূহৰ (যেনে- সাক্ষৰতা আৰু বনাঞ্চল) এক তুলনামূলক পৰ্যালোচনা যুগুত কৰা।

উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নৰ মানচিত্ৰত অসমৰ অৰ্থনৈতিক আৰু মানৱ উন্নয়নৰ সূচকসমূহৰ অৱস্থান মিশ্ৰিত। তলত ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ সৈতে ইয়াৰ এক তুলনামূলক পৰ্যালোচনা কৰা হ’ল:

• জনমূৰি NSDP (জনমূৰি আয়): শুদ্ধ ৰাজ্যিক ঘৰুৱা উৎপাদন (NSDP) ৰ পৰা নিৰূপণ কৰা অসমৰ জনমূৰি আয় সৰ্বভাৰতীয় গড় জনমূৰি আয়তকৈ লক্ষণীয়ভাৱে পিছপৰা। ভাৰতৰ গড় জনমূৰি আয়ৰ তুলনাত অসমৰ এজন ব্যক্তিৰ প্ৰকৃত আয় বহুখিনি কম। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল দীৰ্ঘদিনীয়া ঔদ্যোগিক অনগ্ৰসৰতা, ক্ৰমাগত বান-খহনীয়াৰ বাবে হোৱা মূলধনৰ ক্ষতি আৰু কম উৎপাদনক্ষম কৃষি কাৰ্য।

• সাক্ষৰতাৰ হাৰ (Literacy Rate): ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি অসমৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৭২.১৯%, যিটো সেই সময়ৰ সৰ্বভাৰতীয় গড় (৭৪.০৪%) তকৈ সামান্য কম আছিল। অৱশ্যে পৰৱৰ্তী বৰ্ষসমূহত চৰকাৰী প্ৰচেষ্টাত অসমে শিক্ষা খণ্ডত দ্ৰুত উন্নতি কৰিছে আৰু বৰ্তমান ই ৰাষ্ট্ৰীয় মানদণ্ডৰ প্ৰায় সমকক্ষ হৈ উঠিছে। কিন্তু গুণগত শিক্ষা আৰু উচ্চ শিক্ষাৰ নামভৰ্তিৰ ক্ষেত্ৰত এতিয়াও কিছু ব্যৱধান আছে।

• বনাঞ্চলৰ আৱৰণ (Forest Cover): বনাঞ্চল আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত অসমে সৰ্বভাৰতীয় স্তৰতকৈ বহু উচ্চ স্থান অধিকাৰ কৰিছে। য’ত ভাৰতৰ মুঠ ভৌগোলিক এলেকাৰ বনাঞ্চল প্ৰায় ২১-২২% ৰ ওচৰা-উচৰি, তাত অসমৰ বনাঞ্চলৰ আৱৰণ প্ৰায় ৩৬% তকৈও অধিক। ই ৰাষ্ট্ৰীয় বন নীতিৰ লক্ষ্য (৩৩%) তকৈও বেছি। এই বিপুল বনসম্পদে অসমক বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে এক সুদৃঢ় পৰিৱেশগত ভেটি প্ৰদান কৰিছে।

উপসংহাৰ:

এই তুলনাই স্পষ্ট কৰে যে অৰ্থনৈতিক আয় বা উৎপাদনৰ (NSDP) ক্ষেত্ৰত অসমে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায় ধৰিবলৈ এতিয়াও বহু সংগ্ৰাম কৰিবলগীয়া আছে; কিন্তু বনাঞ্চলৰ দৰে প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু সামাজিক সচেতনতাৰ সূচকত ৰাজ্যখনৰ স্থিতি অতি প্ৰশংসনীয়।

Very Short Answer Questions (1 Mark)

1. What is population growth?

Answer: Population growth is the increase in the number of people living in a particular area over a period of time due to births, deaths, and migration.

2. Why is 1971 considered an important year in India's demographic history?

Answer: After 1971, India's population continued to increase, but the rate of population growth gradually started slowing due to family planning, education, and better healthcare.

3. What was the main feature of population growth before 1971?

Answer: Before 1971, India experienced rapid population growth because the death rate declined while the birth rate remained high.

4. What is meant by population explosion?

Answer: Population explosion refers to a very rapid increase in population within a short period due to high birth rates and falling death rates.

5. What is the Census of India?

Answer: The Census of India is the official counting of the country's population conducted every ten years.

6. Mention one reason for rapid population growth before 1971.

Answer: Improvement in medical facilities reduced the death rate, leading to rapid population growth.

7. What happened to the birth rate after 1971?

Answer: The birth rate gradually declined because of increased awareness, education, and family planning programmes.

8. What is the death rate?

Answer: The death rate is the number of deaths per 1,000 people in a year.

9. What is the birth rate?

Answer: The birth rate is the number of live births per 1,000 people in a year.

10. Name one factor responsible for slower population growth after 1971.

Answer: Expansion of family planning programmes helped reduce the rate of population growth.

11. How does education influence population growth?

Answer: Education increases awareness about family planning and encourages smaller family size.

12. What is the demographic transition?

Answer: Demographic transition is the shift from high birth and death rates to low birth and death rates as a country develops.

13. Which sector was affected by rapid population growth?

Answer: Employment, education, housing, and healthcare sectors were significantly affected.

14. Why is population considered a resource?

Answer: Population is a resource because people contribute labour, skills, innovation, and economic development.

15. Mention one challenge created by rapid population growth.

Answer: Rapid population growth creates pressure on employment opportunities and natural resources.

Part B: Short Answer Questions (2 Marks)

1. Explain population growth.

Answer: Population growth refers to the increase in the total number of people living in a country over time. It depends mainly on birth rate, death rate, and migration. Moderate population growth supports economic development, while excessive growth creates pressure on resources.

2. Why did India's population grow rapidly before 1971?

Answer: Before 1971, India experienced rapid population growth because healthcare facilities improved, reducing the death rate. However, the birth rate remained high due to low literacy, early marriages, and limited awareness of family planning.

3. Why did population growth slow after 1971?

Answer: After 1971, population growth gradually slowed because of increased literacy, urbanization, women's education, improved healthcare, and effective family planning programmes. These factors reduced the birth rate while maintaining lower death rates.

4. What is meant by population explosion? Mention its effects.

Answer: Population explosion is the rapid increase in population within a short period. It creates unemployment, poverty, housing shortages, pressure on food supply, environmental degradation, and increased demand for public services.

5. State two differences between population growth before and after 1971.

Answer: Before 1971, the birth rate was high and population grew rapidly. After 1971, the birth rate declined because of family planning and education, leading to a slower rate of population growth.

6. How does family planning help control population growth?

Answer: Family planning encourages couples to have fewer children through awareness and contraceptive methods. It improves maternal and child health, reduces population growth, and enhances the quality of life.

7. Explain the role of education in reducing population growth.

Answer: Education increases awareness about health, family planning, and responsible parenthood. Educated individuals generally prefer smaller families, resulting in lower fertility and slower population growth.

8. How did improved healthcare affect population growth?

Answer: Improved healthcare reduced infant mortality and death rates by controlling diseases and improving medical treatment. As people lived longer, the population increased rapidly, especially before fertility rates declined.

9. Why is population data important for economic planning?

Answer: Population data helps the government estimate future demand for education, healthcare, employment, housing, and infrastructure. It supports effective planning and resource allocation for sustainable development.

10. Mention two positive effects of population growth.

Answer: Population growth increases the labour force and expands the domestic market for goods and services. A productive population can contribute to higher economic growth and innovation.

11. Mention two negative effects of rapid population growth.

Answer: Rapid population growth causes unemployment and poverty. It also increases pressure on land, water, food supply, housing, healthcare, and educational facilities.

12. What is demographic transition?

Answer: Demographic transition is the process through which a country moves from high birth and death rates to low birth and death rates as economic and social development takes place. India is currently in the later stage of this transition.

13. Why is women's education important for population control?

Answer: Women's education delays marriage, increases employment opportunities, and promotes awareness about reproductive health. These factors reduce fertility rates and improve family welfare.

14. How does urbanization influence population growth?

Answer: Urbanization encourages smaller families because of higher living costs, better education, and greater awareness of family planning. It therefore contributes to slower population growth.

15. Why should population growth be balanced?

Answer: Balanced population growth ensures that available resources can adequately meet people's needs. It supports sustainable economic development, improves living standards, and reduces pressure on the environment and public services.

5 Important Long Questions And Answer :

Q1. Explain the population growth trends in India before and after 1971.

Answer: India's population has grown rapidly since Independence. Before 1971, the country experienced a high rate of population growth because the death rate declined significantly due to improved healthcare, better sanitation, vaccination programmes, and increased food production. However, the birth rate remained high because of early marriages, low literacy, poverty, and limited use of family planning.

After 1971, the growth rate of population gradually slowed. Government family planning programmes, rising literacy, women's education, urbanization, delayed marriages, and improved awareness about small family norms contributed to a decline in the birth rate. Although the total population continued to increase, the annual growth rate started falling.

This demographic change reflects India's transition from a high birth-high death regime to a lower birth-lower death regime. Slower population growth has reduced pressure on resources, employment, housing, education, and healthcare, thereby supporting sustainable economic development.

Q2. Discuss the major causes of rapid population growth in India before 1971.

Answer: Several factors were responsible for the rapid growth of population before 1971.

Firstly, medical facilities improved, reducing the death rate through vaccination, disease control, and better hospitals. Secondly, the birth rate remained high because of early marriages, social customs favouring large families, and low awareness of family planning. Thirdly, high infant mortality encouraged families to have more children. Fourthly, low literacy, especially among women, limited knowledge about reproductive health. Fifthly, agriculture-based livelihoods often required more family labour, encouraging larger families.

The combined effect of declining mortality and persistently high fertility resulted in a population explosion. This created challenges such as unemployment, poverty, pressure on land, food shortages, inadequate housing, and strain on public services. These conditions highlighted the need for effective population control policies.

Q3. Explain the factors responsible for the decline in population growth after 1971.

Answer: After 1971, India's population growth rate began to decline due to several socio-economic changes.

The government expanded family planning programmes and promoted contraceptive use. Women's education increased awareness about reproductive health and encouraged delayed marriages and smaller families. Urbanization raised the cost of living, making small families more desirable. Economic development and improved employment opportunities also changed people's attitudes towards family size.

Better healthcare reduced infant mortality, giving parents greater confidence that fewer children would survive into adulthood. Increased literacy and mass media campaigns further spread awareness about population control.

Although India's population continued to grow because of population momentum, the annual growth rate declined steadily. These changes improved living standards and helped reduce pressure on natural resources, employment opportunities, and public infrastructure.

Q4. Discuss the economic consequences of rapid population growth in India.

Answer: Rapid population growth has both positive and negative economic effects.

A growing population increases the labour force and expands the domestic market, which can promote economic growth if employment opportunities are available. It also provides a larger workforce for agriculture, industry, and services.

However, excessive population growth creates serious economic challenges. It increases unemployment and underemployment, especially among youth. More people require greater expenditure on education, healthcare, housing, transport, and food. Pressure on agricultural land reduces productivity and contributes to environmental degradation.

Rapid population growth also lowers per capita income if national income does not grow at the same pace. Governments face difficulties in providing quality public services to all citizens.

Therefore, balanced population growth is essential for achieving sustainable development and improving the standard of living.

Q5. Explain the importance of population control for India's economic development.

Answer: Population control is essential for maintaining a balance between population and available resources. A controlled population enables the government to provide better education, healthcare, housing, employment, and infrastructure.

Lower population growth increases per capita income because national income is shared among fewer people. It reduces poverty, unemployment, and pressure on natural resources. Population control also improves maternal and child health and promotes higher savings and investment, which support economic growth.

Women's education, delayed marriage, family planning, and public awareness programmes are effective measures for controlling population growth. A balanced population helps achieve sustainable development by improving productivity, protecting the environment, and raising the overall quality of life.

Thus, population control is an important component of India's long-term economic and social development strategy.