পাঠ্যক্ৰমৰ মূল সাৰাংশ (Summary):
এই গোটটোৱে শৈক্ষিক গৱেষণাৰ এক ব্যৱহাৰিক নক্সা দাঙি ধৰিছে। ইয়াত গৱেষণা কাৰ্য সুচাৰুৰূপে পৰিচালনা কৰাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা মূল পৰিকল্পনা বা গৱেষণা আৰ্হি (Research Design) আৰু সমগ্ৰ গোট বা সমষ্টি (Population)-ৰ পৰা প্ৰতিনিধিত্বমূলক অংশ বা প্ৰতিদৰ্শ (Sample) বাচনি কৰাৰ বৈজ্ঞানিক ধাৰণা প্ৰদান কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি, ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়নৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা গুণগত আৰু সংখ্যাগত তথ্যৰ (Data) উৎস আৰু পদ্ধতিসমূহ আলোচনা কৰা হৈছে। শেষত, বিশৃংখল প্ৰাৰম্ভিক তথ্যসমূহক ব্যৱস্থিত ৰূপত সজাই তুলি, পৰিসাংখ্যিক সূত্ৰেৰে কৰা তথ্যৰ বিশ্লেষণ আৰু বাখ্যাৰ (Analysis & Interpretation) গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰক্ৰিয়াটোক ইয়াত পুংখানুপুংখভাৱে দেখুওৱা হৈছে, যাৰ সহায়ত গৱেষণাৰ চূড়ান্ত সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব পাৰি।
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ প্ৰশ্ন: গৱেষণা আৰ্হি (Research Design) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: গৱেষণা কাৰ্যসূচী এটা শৃংখলিত তথা বৈজ্ঞানিকভাৱে পৰিচালনা কৰিবলৈ পূৰ্বতে প্ৰস্তুত কৰি লোৱা এক পৰিকল্পিত ৰূপৰেখা বা কামৰ খচনাক গৱেষণা আৰ্হি বোলে।
২/ প্ৰশ্ন: গৱেষণাৰ প্ৰেক্ষাপটত 'সমষ্টি' (Population) মানে কি?
উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট গৱেষণা অধ্যয়নৰ আওতালৈ অহা বা নিৰ্ধাৰিত বৈশিষ্ট্যযুক্ত সকলো ব্যক্তি, বস্তু বা উপাদানৰ সামগ্ৰিক গোটটোক সমষ্টি বোলা হয়।
৩/ প্ৰশ্ন: 'প্ৰতিদৰ্শ' (Sample) কি?
উত্তৰ: কোনো এক বৃহৎ সমষ্টিৰ পৰা বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে প্ৰতিনিধিত্বমূলকভাৱে বাচনি কৰি লোৱা এটা সৰু আৰু নিৰ্দিষ্ট অংশক প্ৰতিদৰ্শ বুলি জনা যায়।
৪/ প্ৰশ্ন: শৈক্ষিক গৱেষণাত 'তথ্য' (Data) শব্দটোৱে কি সূচায়?
উত্তৰ: গৱেষণাৰ সমস্যা সমাধান বা ফলাফল লাভৰ উদ্দেশ্যে পদ্ধতিগতভাৱে সংগ্ৰহ কৰা যিকোনো গুণগত বা সংখ্যাগত পৰিসংখ্যা, ঘটনা বা প্ৰমাণক তথ্য বোলে।
৫/ প্ৰশ্ন: মুখ্য তথ্য (Primary Data) কাক বোলে?
উত্তৰ: গৱেষক এজনে নিজ প্ৰচেষ্টাৰে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়নৰ জৰিয়তে পোনপটীয়াকৈ সংগ্ৰহ কৰা একদম নতুন আৰু মৌলিক তথ্যক মুখ্য তথ্য বোলে।
৬/ প্ৰশ্ন: গৌণ তথ্যৰ (Secondary Data) এটা প্ৰধান উৎসৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: চৰকাৰী লোকপিয়লৰ প্ৰতিবেদন বা বিভিন্ন প্ৰকাশিত গৱেষণা পত্ৰিকা হৈছে গৌণ তথ্যৰ অন্যতম উৎস।
৭/ প্ৰশ্ন: গুণগত তথ্য (Qualitative Data) কি?
উত্তৰ: যিবোৰ তথ্যক গাণিতিক সংখ্যাৰে প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি, বৰঞ্চ বৰ্ণনাত্মক ৰূপত বা গুণাগুণৰ (যেনে— আচৰণ, মতামত) ভিত্তিত প্ৰকাশ কৰা হয়, তাক গুণগত তথ্য বোলে।
৮/ প্ৰশ্ন: সংখ্যাগত তথ্য (Quantitative Data) মানে কি?
উত্তৰ: যিবোৰ তথ্যক পোনপটীয়াকৈ জোখ-মাখ বা অংকৰ সহায়ত সাংখ্যিক ৰূপত (যেনে— বয়স, নম্বৰ) প্ৰকাশ কৰিব পাৰি, সেইবোৰক সংখ্যাগত তথ্য বোলে।
৯/ প্ৰশ্ন: তথ্য সংগ্ৰহৰ এটা বহুল ব্যৱহৃত সঁজুলিৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: প্ৰশ্নাৱলী (Questionnaire) হৈছে তথ্য সংগ্ৰহৰ এক প্ৰধান সঁজুলি।
১০/ প্ৰশ্ন: তথ্যৰ সজ্জীকৰণ বা সংগঠন (Organization of Data) মানে কি?
উত্তৰ: সংগৃহীত বিশৃংখল তথ্যসমূহক সহজতে বুজি পাব পৰাকৈ শ্ৰেণীবিভাজন বা তালিকাবদ্ধ কৰি পৰিপাটী কৰা কাৰ্যকে তথ্যৰ সংগঠন বোলে।
১১/ প্ৰশ্ন: তথ্য বিশ্লেষণ (Data Analysis) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সংগৃহীত আৰু সজ্জীকৃত তথ্যসমূহৰ মাজত থকা সম্পৰ্ক বিচাৰি পাবলৈ নিৰ্দিষ্ট পৰিসাংখ্যিক বা তৰ্কসংগত পদ্ধতিৰে পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক তথ্য বিশ্লেষণ বোলে।
১২/ প্ৰশ্ন: তথ্যৰ ব্যাখ্যা (Interpretation of Data) মানে কি?
উত্তৰ: বিশ্লেষণ কৰা তথ্যসমূহৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ বা তাৎপৰ্য সহজ-সৰলকৈ ফঁহিয়াই দেখুওৱা আৰু তাৰ পৰা এক যুক্তিসংগত সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা কাৰ্যই হ’ল তথ্যৰ ব্যাখ্যা।
১৩/ প্ৰশ্ন: প্ৰতিদৰ্শন (Sampling) প্ৰক্ৰিয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰ: সমগ্ৰ সমষ্টিটোৰ ওপৰত অধ্যয়ন নকৰাকৈ কম সময়তে তাৰ এক পক্ষপাতহীন আৰু সঠিক প্ৰতিনিধিত্বমূলক গোট বাচনি কৰাই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
১৪/ প্ৰশ্ন: গৱেষণা আৰ্হিয়ে গৱেষকজনক কেনেকৈ সহায় কৰে?
উত্তৰ: ই গৱেষকজনক ভুল দিশলৈ যোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে আৰু কম খৰচ তথা সঠিক দিশত সমগ্ৰ গৱেষণাটো পৰিচালনা কৰাত এক ব্লুপ্ৰিণ্ট হিচাপে সহায় কৰে।
১৫/ প্ৰশ্ন: সাৰণীকৰণ (Tabulation) কি?
উত্তৰ: সংগৃহীত তথ্যসমূহক অতি সহজে আৰু সংক্ষেপে বুজি পাব পৰাকৈ বিভিন্ন শাৰী (Rows) আৰু স্তম্ভৰ (Columns) সহায়ত শৃংখলাবদ্ধভাৱে সজোৱা পদ্ধতিয়েই হ’ল সাৰণীকৰণ।
২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ প্ৰশ্ন: গৱেষণা আৰ্হিৰ দুটা প্ৰধান আৱশ্যকতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: গৱেষণা আৰ্হিৰ দুটা প্ৰধান আৱশ্যকতা হ’ল—
ই গৱেষণাৰ উদ্দেশ্যসমূহ লাভ কৰিবলৈ এক স্পষ্ট আৰু সুনিৰ্দিষ্ট দিশ বা পথৰ সন্ধান দিয়ে।
ইয়াৰ ব্যৱহাৰে গৱেষণা কাৰ্যত অপ্ৰয়োজনীয় শ্ৰম, সময় আৰু ধনৰ অপচয় বহুখিনি হ্ৰাস কৰে।
২/ প্ৰশ্ন: সমষ্টি (Population) আৰু প্ৰতিদৰ্শ (Sample)-ৰ মাজৰ মূল প্ৰভেদটো কি?
উত্তৰ: কোনো গৱেষণাৰ বাবে প্ৰযোজ্য হ’বলগীয়া সকলো সম্ভাব্য উপাদান বা ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক ক্ষেত্ৰখনক 'সমষ্টি' বোলা হয়। আনহাতে, সেই সমগ্ৰ সমষ্টিটোৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব পৰাকৈ তাৰ মাজৰ পৰা বৈজ্ঞানিকভাৱে বাছি লোৱা এটা সৰু নিৰ্দিষ্ট অংশক 'প্ৰতিদৰ্শ' বোলে।
৩/ প্ৰশ্ন: গৱেষণাৰ কামত তথ্য (Data) কিয় অপৰিহাৰ্য?
উত্তৰ: উপযুক্ত তথ্য অবিহনে কোনো গৱেষণাই বৈজ্ঞানিক বা তৰ্কসংগত ভিত্তি লাভ কৰিব নোৱাৰিব। গৱেষণাৰ বাবে হাতত লোৱা মূল সমস্যাটোৰ গভীৰতা বুজিবলৈ, অনুমানসমূহ পৰীক্ষা কৰিবলৈ আৰু এক নিৰ্ভৰযোগ্য সিদ্ধান্তত উপনীত হ’বলৈ তথ্যৰ একান্ত প্ৰয়োজন।
৪/ প্ৰশ্ন: মুখ্য তথ্য আৰু গৌণ তথ্যৰ মাজত থকা দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
মুখ্য তথ্য গৱেষকে নিজে পোনপটীয়াকৈ ক্ষেত্ৰভিত্তিক অনুসন্ধানৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰে, কিন্তু গৌণ তথ্য আন কোনো অনুষ্ঠান বা ব্যক্তিয়ে পূৰ্বতে প্ৰস্তুত কৰা উৎসৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়।
মুখ্য তথ্য তুলনামূলকভাৱে অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু মৌলিক হয়, আনহাতে গৌণ তথ্য ব্যৱহাৰৰ পূৰ্বে পুনৰীক্ষণৰ প্ৰয়োজন হয়।
৫/ প্ৰশ্ন: তথ্য সংগ্ৰহৰ বাবে সাক্ষাৎকাৰ (Interview) পদ্ধতিৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰ: সাক্ষাৎকাৰ পদ্ধতিৰ দুটা প্ৰধান সুবিধা হ’ল—
ইয়াৰ জৰিয়তে উত্তৰদাতাৰ সৈতে পোনপটীয়া সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি তেওঁলোকৰ মুখমণ্ডলৰ প্ৰকাশ আৰু গভীৰ মনস্তাত্ত্বিক তথ্য আহৰণ কৰিব পাৰি।
বিদ্যালয় নোযোৱা বা নিৰক্ষৰ লোকৰ পৰাও এই পদ্ধতিৰে সহজে তথ্য ল’ব পাৰি।
৬/ প্ৰশ্ন: প্ৰশ্নাৱলী (Questionnaire) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কেতিয়া কৰা হয়?
উত্তৰ: গৱেষণাৰ বিষয়বস্তুৰ আধাৰত প্ৰস্তুত কৰা কেইটামান প্ৰণালীবদ্ধ প্ৰশ্নৰ লিখিত তালিকাক প্ৰশ্নাৱলী বোলে। যেতিয়া গৱেষণাৰ ভৌগোলিক ক্ষেত্ৰখন অতি বিশাল হয় আৰু কম সময়ৰ ভিতৰত বহু দূৰ-দূৰণিৰ বৃহৎ সংখ্যক লোকৰ পৰা মতামত সংগ্ৰহ কৰিবলগীয়া হয়, তেতিয়া ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৭/ প্ৰশ্ন: গুণগত তথ্য (Qualitative Data) সংগ্ৰহৰ দুটা উৎসৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: গুণগত তথ্য সাধাৰণতে ভাষা বা বৰ্ণনাৰ মাধ্যমেৰে প্ৰকাশ পায়। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান উৎস হৈছে—
ব্যক্তিবিশেষৰ ব্যক্তিগত ডায়েৰী, আত্মজীৱনী বা পুৰণি ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ পৰ্যালোচনা।
গৱেষকৰ দ্বাৰা কোনো সামাজিক বা শৈক্ষিক পৰিৱেশত কৰা প্ৰত্যক্ষ অংশগ্ৰহণমূলক পৰ্যবেক্ষণ (Observation)।
৮/ প্ৰশ্ন: তথ্যৰ সংগঠন বা সজ্জীকৰণ (Organization of data) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: ক্ষেত্ৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা প্ৰাৰম্ভিক তথ্যসমূহ প্ৰায়েই বিশৃংখল আৰু জটিল ৰূপত থাকে। এই তথ্যৰাশিৰ মাজৰ পৰা অলাগতীয়াল কথাবোৰ বাদ দি, সিহঁতৰ গুণ বা সাদৃশ্য অনুযায়ী শৃংখলাবদ্ধভাৱে শ্ৰেণীবিভাজন কৰি এক ব্যৱস্থিত আৰু বোধগম্য ৰূপ দিয়া প্ৰক্ৰিয়াটোক তথ্যৰ সজ্জীকৰণ বোলা হয়।
৯/ প্ৰশ্ন: তথ্যৰ শ্ৰেণীবিভাজন (Classification of data) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: সংগৃহীত বিশাল তথ্যসমূহক সিহঁতৰ মাজত থকা উমৈহতীয়া বৈশিষ্ট্য, মিল, সময় বা স্থানৰ ভিত্তিত বিভিন্ন গোট বা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰা কাৰ্যকে তথ্যৰ শ্ৰেণীবিভাজন বোলে। ই জটিল তথ্যৰাশিক সৰল কৰে আৰু পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ৰ বিশ্লেষণৰ কাম খৰতকীয়া কৰি তোলে।
১০/ প্ৰশ্ন: তথ্য বিশ্লেষণ (Data Analysis) প্ৰক্ৰিয়াত সাধাৰণতে কি কৰা হয়?
উত্তৰ: তথ্য বিশ্লেষণ পৰ্যায়ত সজ্জীকৃত তথ্যসমূহৰ ওপৰত বিভিন্ন গাণিতিক, গুণগত বা পৰিসাংখ্যিক পদ্ধতি (যেনে— গড়, শতাংশ, সহ-সম্বন্ধ) প্ৰয়োগ কৰা হয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে তথ্যৰ মাজত লুকাই থকা আৰ্হি বা প্ৰৱণতাসমূহ উন্মোচন কৰা।
১১/ প্ৰশ্ন: তথ্যৰ ব্যাখ্যাৰ (Interpretation of data) দুটা মূল উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ: তথ্যৰ ব্যাখ্যাৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য দুটা হ’ল—
পৰিসাংখ্যিক বিশ্লেষণৰ পৰা পোৱা জটিল অংক বা কঠিন ফলাফলসমূহক সৰল ভাষাৰে বুজাই দিয়া।
পোৱা ফলাফলসমূহক পূৰ্বৰ তত্ত্ব বা গৱেষণাৰ সৈতে মিলাই চাই গৱেষণাৰ মূল সিদ্ধান্ত বা সামৰণি টানি দিয়া।
১২/ প্ৰশ্ন: তথ্য সংগ্ৰহৰ পৰ্যবেক্ষণ (Observation) পদ্ধতিটো কি?
উত্তৰ: গৱেষকে যেতিয়া কোনো পৰীক্ষাগাৰ বা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত কোনো ব্যক্তি বা দলৰ আচৰণ আৰু কাৰ্যকলাপত নিজে অংশ নোলোৱাকৈ বা লৈ, অতি সতৰ্কতাৰে চকুৰে চাই এক পদ্ধতিগতভাৱে তথ্য লিপিবদ্ধ কৰে, তাকে পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতি বোলে।
১৩/ প্ৰশ্ন: গৱেষণাত ভুল আৰ্হি (Wrong Research Design) বাচনি কৰিলে কি অসুবিধা হ’ব পাৰে?
উত্তৰ: গৱেষণাৰ আৰ্হি যদি ত্ৰুটিপূৰ্ণ হয়, তেন্তে সমগ্ৰ অনুসন্ধান কাৰ্যটোৱে দিশ হেৰুৱাই পেলাব। ইয়াৰ ফলত যিমানেই কষ্ট নকৰক কিয়, সংগৃহীত তথ্যসমূহ অপ্ৰাসংগিক হ’ব আৰু সামৰণিত ওলোৱা ফলাফল বা সিদ্ধান্তসমূহ অশুদ্ধ তথা ভিত্তিহীন প্ৰমাণিত হ’ব।
১৪/ প্ৰশ্ন: প্ৰতিনিধিত্বমূলক প্ৰতিদৰ্শ (Representative Sample) কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: যদিহে নিৰ্বাচিত প্ৰতিদৰ্শটোৱে সমগ্ৰ সমষ্টিটোৰ চৰিত্ৰ বা গুণসমূহ সঠিকভাৱে প্ৰতিফলিত কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে সেই প্ৰতিদৰ্শৰ পৰা পোৱা সিদ্ধান্ত সমগ্ৰ সমষ্টিটোৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰিলে ভুল হ’ব। গতিকে গৱেষণাৰ শুদ্ধতাৰ বাবে ই অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
১৫/ প্ৰশ্ন: সংখ্যাগত তথ্যৰ (Quantitative Data) দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: সংখ্যাগত তথ্যৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল—
এই তথ্যসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰপেক্ষ আৰু ইয়াক নিখুঁতভাৱে অংক বা সংখ্যাৰ মাধ্যমেৰে জুখিব পাৰি।
এই তথ্যসমূহ বিশ্লেষণ কৰিবলৈ বিভিন্ন আধুনিক কম্পিউটাৰ চফ্টৱেৰ বা পৰিসাংখ্যিক সূত্ৰসমূহ সহজে আৰু খৰতকীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৫ টা) :
১/ প্ৰশ্ন: গৱেষণা আৰ্হি (Research Design) বুলিলে কি বুজা? শৈক্ষিক গৱেষণাত ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ বা শ্ৰেণীবিভাজন চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: গৱেষণা আৰ্হি হৈছে সমগ্ৰ গৱেষণা প্ৰক্ৰিয়াটো সুচাৰুৰূপে পৰিচালনা কৰাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা এক কাল্পনিক বা বাস্তৱিক নীল-নক্সা (Blueprint)। গৱেষকে কিদৰে তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব, কেনেকৈ তাৰ বিশ্লেষণ কৰিব আৰু কি পদ্ধতিৰে সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব— এই সকলোবোৰ কথা গৱেষণা আৰ্হিত পূৰ্বৰে পৰা নিৰ্ধাৰিত হৈ থাকে।
শৈক্ষিক তথা সামাজিক গৱেষণাত ব্যৱহৃত প্ৰধান আৰ্হিসমূহক তলত দিয়া ধৰণে ভগাব পাৰি:
বৰ্ণনাত্মক গৱেষণা আৰ্হি (Descriptive Design): এই আৰ্হিত বৰ্তমান সময়ত ঘটি থকা কোনো ঘটনা, পৰিস্থিতি বা শৈক্ষিক সমস্যাৰ প্ৰকৃতি যেনে আছে তেনেদৰেই বৰ্ণনা কৰা হয়। ইয়াত কাৰণ আৰু প্ৰভাৱৰ গভীৰতালৈ যোৱাতকৈ 'বৰ্তমান কি পৰিস্থিতি হৈ আছে' তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
পৰীক্ষামূলক গৱেষণা আৰ্হি (Experimental Design): ই সম্পূৰ্ণৰূপে এক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ আৰ্হি। ইয়াত গৱেষকে এটা চৰক (Variable) নিয়ন্ত্ৰণ কৰি আন এটা চৰৰ ওপৰত তাৰ কি প্ৰভাৱ পৰিছে, তাক পৰীক্ষাগাৰ বা নিয়ন্ত্ৰিত পৰিৱেশত নিৰীক্ষণ কৰে।
ঐতিহাসিক গৱেষণা আৰ্হি (Historical Design): অতীতৰ কোনো শৈক্ষিক ঘটনা, ব্যৱস্থা বা নীতিৰ পৰ্যালোচনা কৰি বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ দিশ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ এই আৰ্হি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। পুৰণি নথি-পত্ৰ আৰু ভগ্নাৱশেষসমূহ ইয়াৰ মূল সমল।
অন্বেষণমূলক গৱেষণা আৰ্হি (Exploratory Design): যিবোৰ সমস্যাৰ বিষয়ে সমাজত পূৰ্বে বিশেষ গৱেষণা হোৱা নাই বা তথ্যৰ অভাৱ, তেনে নব্য সমস্যাসমূহৰ প্ৰাথমিক আভাস পাবলৈ এই আৰ্হি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২/ প্ৰশ্ন: গৱেষণাৰ প্ৰেক্ষাপটত 'সমষ্টি' (Population) আৰু 'প্ৰতিদৰ্শ' (Sample) ৰ ধাৰণা ফঁহিয়াই লিখা। এটা উত্তম প্ৰতিদৰ্শৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ: গৱেষণা কাৰ্য এটাত 'সমষ্টি' আৰু 'প্ৰতিদৰ্শ' দুটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ। কোনো এক গৱেষণাৰ বিষয়বস্তুৰ সৈতে সাঙোৰ খাই থকা সমগ্ৰ উপাদান, ঘটনা বা ব্যক্তিসমূহৰ সামগ্ৰিক গোটটোক 'সমষ্টি' (Population) বোলা হয়। যেনে— যদি অসমৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ্থীৰ ওপৰত গৱেষণা কৰা হয়, তেন্তে অসমৰ সকলো মাধ্যমিক শিক্ষাৰ্থীয়েই হ’ব সমষ্টি।
আনহাতে, ইমান বৃহৎ সমষ্টিৰ প্ৰতিজনৰে ওচৰলৈ গৈ তথ্য সংগ্ৰহ কৰাটো অসম্ভৱ। সেয়েহে, বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে সেই সমষ্টিৰ পৰা যিটো প্ৰতিনিধিত্বমূলক সৰু গোট বাচনি কৰি লোৱা হয়, তাক 'প্ৰতিদৰ্শ' (Sample) বোলে।
এটা উত্তম বা আদৰ্শ প্ৰতিদৰ্শৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
প্ৰতিনিধিত্বমূলকতা (Representativeness): এটা উত্তম প্ৰতিদৰ্শই সমগ্ৰ সমষ্টিটোৰ সকলো চৰিত্ৰ আৰু বৈশিষ্ট্যক নিখুঁতভাৱে প্ৰতিফলিত কৰিব লাগিব।
পক্ষপাতহীনতা (Unbiased): প্ৰতিদৰ্শ বাচনি প্ৰক্ৰিয়াটো গৱেষকৰ ব্যক্তিগত পছন্দ-অপছন্দৰ পৰা মুক্ত হ’ব লাগে। ইয়াত সমষ্টিৰ প্ৰতিটো উপাদানৰে নিৰ্বাচিত হোৱাৰ সমান সুযোগ থাকিব লাগে।
পৰ্যাপ্ত আকাৰ (Adequate Size): প্ৰতিদৰ্শটো অতি সৰু বা অতি ডাঙৰ হ’ব নালাগে। ইয়াৰ আকাৰ এনেকুৱা হ’ব লাগে যাতে ইয়াৰ পৰা পোৱা ফলাফল সমগ্ৰ সমষ্টিটোৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য হয়।
নমনীয়তা আৰু অৰ্থনৈতিক উপযোগিতা: ই কম খৰচতে আৰু কম সময়ৰ ভিতৰত সহজতে অধ্যয়ন কৰিব পৰা বিধৰ হ’ব লাগে।
৩/ প্ৰশ্ন: তথ্য (Data) বুলিলে কি বুজায়? প্ৰাথমিক বা মুখ্য তথ্য সংগ্ৰহৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: গৱেষণাৰ নিৰ্ধাৰিত উদ্দেশ্য লাভৰ বাবে বিভিন্ন উৎসৰ পৰা পৰিকল্পিতভাৱে সংগ্ৰহ কৰা যিকোনো ঘটনা, সংখ্যা, মতামত বা লিখিত প্ৰমাণক সামগ্ৰিকভাৱে তথ্য (Data) বোলা হয়। গৱেষক এজনে যেতিয়া কোনো পূৰ্ব-প্ৰকাশিত উৎসৰ সহায় নলৈ নিজাববীয়াকৈ প্ৰথমবাৰৰ বাবে ক্ষেত্ৰলৈ গৈ একদম নতুন তথ্য সংগ্ৰহ কৰে, তাক প্ৰাথমিক বা মুখ্য তথ্য (Primary Data) বোলে।
মুখ্য তথ্য সংগ্ৰহৰ প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ হ’ল:
প্ৰশ্নাৱলী পদ্ধতি (Questionnaire Method): গৱেষণাৰ বিষয়ৰ সৈতে সংগতি ৰাখি কেইটামান প্ৰশ্ন ক্ৰম অনুসাৰে সজাই এখন তালিকা প্ৰস্তুত কৰা হয়। এই তালিকাখন উত্তৰদাতাসকললৈ প্ৰেৰণ কৰি (ডাক বা অনলাইনযোগে) লিখিতভাৱে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়।
সাক্ষাৎকাৰ পদ্ধতি (Interview Method): এই পদ্ধতিত গৱেষক আৰু উত্তৰদাতাৰ মাজত মুখামুখিকৈ কথাবতৰা হয়। গৱেষকে পোনপটীয়াকৈ প্ৰশ্ন সোধে আৰু উত্তৰদাতাই দিয়া উত্তৰসমূহ লিপিবদ্ধ বা ৰেকৰ্ড কৰি তথ্য আহৰণ কৰা হয়।
পৰ্যবেক্ষণ পদ্ধতি (Observation Method): ইয়াত গৱেষকে উত্তৰদাতাক একো নোসোধাকৈ তেওঁলোকৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যকলাপ বা আচৰণ দূৰৰ পৰা লক্ষ্য কৰে আৰু নিৰপেক্ষভাৱে বহীত টুকি ৰাখে। শিশু মনস্তত্ত্বৰ গৱেষণাত ই অতি উপযোগী।
পৰীক্ষামূলক পদ্ধতি (Experimental Method): বিজ্ঞানসন্মত বা শৈক্ষিক পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্ৰিত পৰিৱেশত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ প্ৰাপ্ত নম্বৰ বা সঁহাৰি পৰীক্ষা কৰি এই তথ্য লাভ কৰা হয়।
৪/ প্ৰশ্ন: গুণগত তথ্য (Qualitative Data) আৰু সংখ্যাগত তথ্যৰ (Quantitative Data) ধাৰণা উদাহৰণসহ বুজাই লিখা। সিহঁতৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ: গুণগত তথ্য: যিবোৰ তথ্যক অংক বা গাণিতিক সংখ্যাৰ সহায়ত প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰি, বৰঞ্চ ভাষা, শব্দ, অনুভৱ বা বৰ্ণনাৰ মাধ্যমেৰে প্ৰকাশ কৰা হয়, তাক গুণগত তথ্য বোলে। যেনে— ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সততা, শিক্ষকৰ প্ৰতি থকা সন্মান, কোনো এটা নীতিৰ প্ৰতি মানুহৰ ক্ষোভ বা আনন্দ ইত্যাদি।
সংখ্যাগত তথ্য: যিবোৰ তথ্যক পোনপটীয়াকৈ নিখুঁত সাংখ্যিক ৰূপত বা জোখ-মাখৰ সহায়ত প্ৰকাশ কৰিব পাৰি, তাক সংখ্যাগত তথ্য বোলে। যেনে— ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বয়স, পৰীক্ষাৰ প্ৰাপ্ত নম্বৰ, বিদ্যালয়ৰ মুঠ শিক্ষকৰ সংখ্যা ইত্যাদি।
সিহঁতৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যসমূহ তলৰ তালিকাত দিয়া হ’ল:
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | গুণগত তথ্য (Qualitative Data) | সংখ্যাগত তথ্য (Quantitative Data) |
| প্ৰকৃতি | ই বৰ্ণনাত্মক বা আত্মনিষ্ঠ (Subjective) প্ৰকৃতিৰ। | ই বস্তুনিষ্ঠ (Objective) আৰু গাণিতিক প্ৰকৃতিৰ। |
| প্ৰকাশভংগী | ইয়াক শব্দ, ছবি বা ধাৰণাৰ সহায়ত প্ৰকাশ কৰা হয়। | ইয়াক কেৱল সংখ্যা আৰু পৰিসংখ্যাৰ সহায়ত প্ৰকাশ কৰা হয়। |
| সংগ্ৰহৰ সঁজুলি | মুক্ত সাক্ষাৎকাৰ, ডায়েৰী পৰ্যালোচনা আদিৰ দ্বাৰা সংগ্ৰহ হয়। | বন্ধ প্ৰশ্নাৱলী, পৰীক্ষাৰ নম্বৰ তালিকা আদিৰ পৰা পোৱা যায়। |
| বিশ্লেষণ পদ্ধতি | ইয়াৰ বিশ্লেষণ তৰ্কসংগত তথা বিষয়ভিত্তিক ব্যাখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। | ইয়াৰ বাবে বিভিন্ন গাণিতিক আৰু পৰিসাংখ্যিক সূত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। |
| নমনীয়তা | ই অধিক নমনীয়, গৱেষণাৰ মাজতো ইয়াৰ পৰিৱৰ্তন হ’ব পাৰে। | ই স্থিৰ আৰু পূৰ্ব-নিৰ্ধাৰিত চৰ্তসাপেক্ষ। |
৫/ প্ৰশ্ন: গৱেষণাত সংগৃহীত তথ্যৰ সংগঠন বা সজ্জীকৰণ (Organization) আৰু তথ্যৰ বিশ্লেষণ (Analysis) ৰ গুৰুত্ব তথা প্ৰক্ৰিয়া সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ক্ষেত্ৰভিত্তিক অধ্যয়নৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা প্ৰাৰম্ভিক তথ্যসমূহ প্ৰাথমিক অৱস্থাত অতি বিশৃংখল, অসম্পূৰ্ণ আৰু জটিল ৰূপত থাকে। তেনে অৱস্থাত তথ্যসমূহৰ পৰা কোনো সিদ্ধান্ত ল’ব নোৱাৰি। সেয়েহে গৱেষণা কাৰ্য সুফল কৰিবলৈ তথ্যৰ সংগঠন আৰু বিশ্লেষণৰ অত্যন্ত প্ৰয়োজন।
তথ্যৰ সংগঠন বা সজ্জীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া:
তথ্য সজ্জীকৰণৰ প্ৰথম খোজটো হ’ল তথ্যৰ সম্পাদনা (Editing), য’ত অলাগতীয়াল বা আধৰুৱা তথ্যসমূহ বাদ দিয়া হয়। ইয়াৰ পিছত তথ্যসমূহক সিহঁতৰ মিল থকা বৈশিষ্ট্য অনুসৰি বিভিন্ন ভাগত ভগোৱা হয়, যাক শ্ৰেণীবিভাজন (Classification) বোলে। অৱশেষত, এই শ্ৰেণীভুক্ত তথ্যসমূহক সহজতে চকু ফুৰাব পৰাকৈ বিভিন্ন শাৰী আৰু স্তম্ভ সম্বলিত তালিকাত সজোৱা হয়, যাক সাৰণীকৰণ (Tabulation) বোলা হয়।
তথ্যৰ বিশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব:
তথ্যসমূহ সুন্দৰকৈ সজোৱাৰ পিছত আৰম্ভ হয় বিশ্লেষণৰ কাম। ইয়াত গৱেষকে গৱেষণাৰ অনুমানসমূহ (Hypotheses) পৰীক্ষা কৰিবলৈ বিভিন্ন পৰিসাংখ্যিক পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰে (যেনে— কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ জুখ, মানক বিচ্যুতি, শতাংশ ইত্যাদি)।
ইয়াৰ মূল গুৰুত্বসমূহ হ’ল:
ই ডাঙৰ ডাঙৰ তথ্যৰাশিক চুটি আৰু অৰ্থপূৰ্ণ ৰূপলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
ই তথ্যৰ মাজত থকা কাৰণ-প্ৰভাৱৰ সম্পৰ্ক আৰু অন্তৰ্নিহিত সত্যক পোহৰলৈ আনে।
ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই গৱেষকজনে শেষত গৱেষণাৰ চূড়ান্ত সিদ্ধান্তটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
Very Short Answer Questions (1 Mark)
(15 Questions with 1–3 Sentence Answers)
1. What is Research Design?
Answer: Research design is the overall plan or blueprint that guides a researcher in conducting a study systematically and scientifically.
2. Why is research design important?
Answer: Research design ensures that the research is conducted in an organized, reliable, and valid manner.
3. What is meant by a blueprint in research?
Answer: A blueprint is a detailed plan that explains how data will be collected, analyzed, and interpreted.
4. What is the main objective of research design?
Answer: The main objective is to obtain accurate, reliable, and valid answers to research questions.
5. When is a research design prepared?
Answer: A research design is prepared before the actual collection of data begins.
6. What does a research design specify?
Answer: It specifies the methods of data collection, sampling, analysis, and interpretation.
7. Is research design the same as a research method?
Answer: No. Research design is the overall plan, while research methods are the specific techniques used in the study.
8. Name one characteristic of a good research design.
Answer: A good research design is systematic.
9. How does research design help the researcher?
Answer: It helps the researcher conduct the study in a planned and organized way.
10. What is meant by validity in research design?
Answer: Validity means the research measures what it is intended to measure.
11. What is reliability in research design?
Answer: Reliability means obtaining consistent results when the study is repeated under similar conditions.
12. Can research design reduce research errors?
Answer: Yes. A proper research design minimizes errors and bias in the study.
13. Which stage follows the preparation of a research design?
Answer: Data collection follows the preparation of the research design.
14. Does every research study require a research design?
Answer: Yes. Every scientific research requires a suitable research design.
15. What is the foundation of successful research?
Answer: A well-planned research design is the foundation of successful research.
Part B: Short Answer Questions (2 Marks)
(15 Questions with Approximately 50-Word Answers)
1. Define research design.
Answer: Research design is the complete plan of a research study. It explains how the researcher will collect, organize, analyze, and interpret data. It acts as a guide for conducting research in a systematic, scientific, and objective manner.
2. Why is research design called the blueprint of research?
Answer: Research design is called the blueprint of research because it provides a detailed plan for every stage of the study. It helps the researcher decide the methods, sample, tools, and procedures before starting the investigation.
3. State two objectives of research design.
Answer: The main objectives of research design are to obtain accurate and reliable results and to reduce research errors. It also helps in selecting suitable methods and ensuring systematic execution of the study.
4. Mention any four characteristics of a good research design.
Answer: A good research design is systematic, flexible, objective, and economical. It ensures validity and reliability, saves time and resources, and helps achieve the research objectives effectively.
5. How does research design improve the quality of research?
Answer: Research design improves research quality by providing clear procedures for data collection and analysis. It reduces bias, improves accuracy, and ensures that the findings are trustworthy and scientifically acceptable.
6. Differentiate between research design and research method.
Answer: Research design is the overall plan of the study, whereas research methods are the techniques used to collect and analyze data. The design decides the structure, while methods carry out the actual research work.
7. Explain the role of research design in data collection.
Answer: Research design helps the researcher choose appropriate tools, techniques, and procedures for collecting data. It ensures that relevant and reliable information is collected according to the research objectives.
8. Why should research design be prepared before starting research?
Answer: Preparing a research design before beginning research helps avoid confusion and mistakes. It provides clear direction, improves efficiency, and ensures that all research activities follow a systematic plan.
9. What are the major components of a research design?
Answer: The major components include research objectives, research problem, sampling method, data collection tools, data analysis techniques, and interpretation procedures. These elements ensure proper planning and execution of the research.
10. How does research design reduce bias?
Answer: Research design reduces bias by using systematic procedures for selecting samples, collecting data, and analyzing results. This improves the fairness, objectivity, and credibility of the research findings.
11. Explain the relationship between research design and research objectives.
Answer: Research objectives determine what the researcher wants to achieve, while research design provides the plan to achieve those objectives. A suitable design helps accomplish the research goals effectively.
12. What is the significance of research design in educational research?
Answer: In educational research, research design ensures proper planning, accurate data collection, and meaningful interpretation. It helps researchers study educational problems scientifically and produce reliable conclusions for improving education.
13. What are the benefits of a good research design?
Answer: A good research design saves time, reduces costs, minimizes errors, improves accuracy, and increases the validity and reliability of research findings. It also helps achieve research objectives successfully.
14. What problems may arise without a research design?
Answer: Without a research design, research may become unorganized, time-consuming, and inaccurate. Data collection may be improper, conclusions may be unreliable, and research objectives may not be achieved.
15. Explain the importance of planning in research design.
Answer: Planning is essential because it organizes every stage of the research process. It helps the researcher allocate resources, select suitable methods, avoid unnecessary errors, and complete the study efficiently with reliable results.
5 Important Long Questions and Answer :
1. Define Research Design. Explain its meaning and importance.
Answer: Research design is the overall plan, structure, or blueprint of a research study. It guides the researcher in deciding what data to collect, from whom, how to collect it, and how to analyze and interpret it. A well-prepared research design ensures that the research is conducted in a systematic, scientific, and objective manner. Research design is important because it provides clear direction for the entire research process. It helps the researcher select suitable research methods, sampling techniques, and data collection tools. It minimizes errors, bias, and unnecessary expenditure of time and resources. A good research design also improves the validity and reliability of research findings, making the conclusions more trustworthy. In educational research, it helps solve educational problems through accurate and meaningful investigation.
Thus, research design is the foundation of successful research because it ensures that every stage of the study is properly planned and scientifically executed.
2. Discuss the objectives and characteristics of a good Research Design.
Answer: The primary objective of research design is to obtain valid, reliable, and accurate answers to research questions. It provides a systematic framework for conducting research and helps achieve the research objectives efficiently. It also reduces bias, saves time and cost, and ensures proper collection and analysis of data. A good research design possesses several important characteristics. It is systematic, meaning every step is carefully planned. It is objective, avoiding personal bias during the research process. It is flexible enough to accommodate necessary modifications without affecting the quality of the study. A good design is economical, making the best use of available resources. It also ensures validity and reliability so that the findings accurately represent the reality being studied.
Therefore, a good research design improves the quality, credibility, and usefulness of research findings.
3. Explain the major components of Research Design.
Answer: Research design consists of several essential components that help conduct research effectively.
The first component is the research problem, which identifies the issue to be investigated. The research objectives clearly state the purpose of the study. The sampling design determines who will participate in the research. The data collection methods specify how information will be gathered, such as questionnaires, interviews, observations, or tests.
Another important component is the data analysis plan, which explains how the collected data will be organized and analyzed using suitable statistical or qualitative techniques. Finally, the interpretation and reporting component helps draw meaningful conclusions and present the findings clearly.
Together, these components ensure that the research is systematic, scientific, and capable of producing reliable and valid results.
4. Differentiate between Research Design and Research Method.
Answer: Although research design and research method are closely related, they are different concepts. Research design is the overall blueprint or framework of the research. It explains how the entire study will be conducted, including the selection of participants, methods of data collection, analysis, and interpretation. Research method, on the other hand, refers to the specific techniques or procedures used to collect and analyze data, such as surveys, interviews, observations, experiments, or questionnaires. Research design answers the question "How will the research be organized?", whereas research methods answer "How will the data be collected and analyzed?" Research design is broader in scope, while research methods are individual tools used within the design.
Thus, research design provides the overall plan, whereas research methods are the practical techniques used to carry out that plan.
5. Explain the role and significance of Research Design in Educational Research.
Answer: Research design plays a vital role in educational research by providing a clear and systematic plan for investigating educational problems. It helps researchers identify appropriate research methods, sampling techniques, data collection tools, and analysis procedures. A good research design improves the accuracy and reliability of research findings by reducing bias and controlling errors. It ensures that the collected data are relevant to the research objectives and can be interpreted meaningfully. It also saves time, effort, and resources by avoiding unnecessary activities during the study. In educational research, research design supports evidence-based decision-making, policy formulation, curriculum improvement, and enhancement of teaching-learning processes. It enables researchers to produce scientifically valid conclusions that contribute to educational development.
Therefore, research design is an essential element of educational research because it ensures that the entire research process is organized, efficient, and capable of producing dependable results.