A. চমু উত্তৰ দিয়া:

১। ঘৰ্ষণ বলৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: এখন তলৰ ওপৰেৰে এটা বস্তুৱে গতি কৰোঁতে গতিৰ বিপৰীত দিশত তলখনে গতি কৰা বস্তুটোৰ ওপৰত যি বল প্ৰয়োগ কৰে, সেই বলকেই ঘৰ্ষণ বল বোলে ।

২। ঘৰ্ষণ বলে কি কি কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?

উত্তৰ: ঘৰ্ষণ বল প্ৰধানকৈ দুটা কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে:

1. পৃষ্ঠতলৰ মসৃণতা বা খহটা অৱস্থাৰ ওপৰত ।
2. পৃষ্ঠ দুখনে ইটোৱে সিটোক কিমান জোৰেৰে হেঁচি ধৰিছে তাৰ ওপৰত ।

৩। মজিয়াৰ ওপৰেৰে বগৰাই দিয়া মাৰ্বল এটা কিছু দূৰ গৈ ৰৈ যায় কিয় ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: মাৰ্বলটো যেতিয়া মজিয়াৰ ওপৰেৰে বগৰাই দিয়া হয়, তেতিয়া মজিয়াখনে মাৰ্বলটোৰ গতিৰ বিপৰীত দিশত ঘৰ্ষণ বল প্ৰয়োগ কৰে । এই ঘৰ্ষণ বলৰ বাবে মাৰ্বলটোৰ গতি লাহে লাহে কমি আহে আৰু কিছু দূৰ গৈ ই ৰৈ যায় ।

৪। পিচ্ছল ঘৰ্ষণ আৰু ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণৰ পাৰ্থক্য কি? কোনবিধ ঘৰ্ষণৰ মান বেছি?

উত্তৰ: যেতিয়া এটা বস্তু আন এটা বস্তুৰ ওপৰেৰে পিচলি গতি কৰে, তেতিয়া সৃষ্টি হোৱা বাধাক পিচ্ছল ঘৰ্ষণ (Sliding Friction) বোলে । আনহাতে, যেতিয়া এটা বস্তু আন এটা পৃষ্ঠৰ ওপৰেৰে বাগৰি যায়, তেতিয়া সৃষ্টি হোৱা বাধাক ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণ (Rolling Friction) বোলে ।

পার্থক্য: পিচ্ছল ঘৰ্ষণতকৈ ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণৰ মান বহুত কম । গতিকে পিচ্ছল ঘৰ্ষণৰ মান বেছি ।

৫। দৈনন্দিন জীৱনত ঘৰ্ষণে কৰা তিনিটা সুবিধাৰ কথা উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ঘৰ্ষণৰ তিনিটা সুবিধা হ’ল:

1. ঘৰ্ষণ থকাৰ বাবেহে আমি মাটিত খোজ কাঢ়িব পাৰোঁ ।
2. ঘৰ্ষণৰ বাবে আমি কলম বা পেঞ্চিলেৰে কাগজত লিখিব পাৰোঁ ।
3. ঘৰ্ষণ থকা বাবেহে যান-বাহনৰ চকা আৰু ৰাস্তাৰ মাজত খোপনি ৰৈ গাড়ী চলাচল কৰিব পাৰে ।

৬। ঘৰ্ষণৰ ফলত হোৱা দুটা অপকাৰৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰ: ঘৰ্ষণৰ দুটা অপকাৰ হ’ল:

1. ঘৰ্ষণৰ ফলত মেচিনৰ অংশবোৰ বা জোতাৰ তলি আদি ক্ষয় গৈ নষ্ট হয় I
2. ঘৰ্ষণৰ ফলত তাপ উৎপন্ন হয়, যিয়ে যন্ত্ৰপাতিৰ অনিষ্ট কৰিব পাৰে ।

৭। ব্ৰেকৰ ব্যৱহাৰ কেনেকৈ ঘৰ্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে?

উত্তৰ: যেতিয়া আমি চাইকেল বা গাড়ীৰ ব্ৰেক প্ৰয়োগ কৰোঁ, তেতিয়া ব্ৰেক পেডে চকাৰ ৰিমত বা ড্ৰামত ঘৰ্ষণৰ সৃষ্টি কৰে । এই ঘৰ্ষণ বলৰ বাবে চকাৰ গতি বাধাগ্রস্ত হয় আৰু গাড়ীখন ৰৈ যায় I

৮। যান-বাহনৰ চকা ব্যৱহাৰ কৰাৰপৰা কি কি সুবিধা পোৱা যায়?

উত্তৰ: চকা ব্যৱহাৰ কৰিলে ঘৰ্ষণ বহুত পৰিমাণে কমি যায় (ঘূৰ্ণি ঘৰ্ষণলৈ ৰূপান্তৰ হয়) । ইয়াৰ ফলত কম বল প্ৰয়োগ কৰি গধুৰ বস্তু সহজতে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ নিব পাৰি আৰু ই ইন্ধন বা শক্তি ৰাহি কৰাত সহায় কৰে ।

৯। মজিয়াত তেল পৰিলে তাৰ ওপৰেদি কিয় খোজ কাঢ়িব নোৱাৰি?

উত্তৰ: মজিয়াত তেল পৰিলে পৃষ্ঠখন অতি মসৃণ হৈ পৰে, যাৰ ফলত আমাৰ ভৰি আৰু মজিয়াৰ মাজত ঘৰ্ষণ বল কমি যায় । খোজ কাঢ়িবলৈ প্ৰয়োজনীয় খোপনি নোপোৱা বাবে আমি তাত পিচলি পৰোঁ ।

১০। লুব্ৰিকেণ্ট বা পিচ্ছলকাৰী তেলৰ কাম কি?

উত্তৰ: লুব্ৰিকেণ্ট বা পিচ্ছলকাৰী তেলৰ কাম হ’ল যন্ত্ৰপাতিৰ লৰচৰ কৰা অংশবোৰৰ মাজত এটা পাতল তৰপ সৃষ্টি কৰি ঘৰ্ষণ বল হ্ৰাস কৰা আৰু কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি কৰা I

B. খালী ঠাই পূৰ কৰা:

ক) পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত থকা দুখন পৃষ্ঠৰ মাজৰ _______ ঘৰ্ষণে বাধা দিয়ে। 

উত্তৰ:  পৰস্পৰ সংস্পৰ্শত থকা দুখন পৃষ্ঠৰ মাজৰ আপেক্ষিক গতিত ঘৰ্ষণে বাধা দিয়ে ।

খ) ঘৰ্ষণে _______ উৎপন্ন কৰে। 

উত্তৰ: ঘৰ্ষণে তাপ উৎপন্ন কৰে ।

গ) কেৰম ব’ৰ্ডৰ ওপৰত পাউডাৰ ছটিয়ালে ঘৰ্ষণ _______। 

উত্তৰ: কেৰম ব’ৰ্ডৰ ওপৰত পাউডাৰ ছটিয়ালে ঘৰ্ষণ কমি যায়।

ঘ) স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিচ্ছল ঘৰ্ষণৰ মান _______। 

উত্তৰ:  স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিচ্ছল ঘৰ্ষণৰ মান কম।

C. শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা:

ক) ঘূৰ্ণি, স্থিতি, পিচ্ছল 

খ) ঘূৰ্ণি, পিচ্ছল, স্থিতি 

গ) স্থিতি, পিচ্ছল, ঘূৰ্ণি 

ঘ) পিচ্ছল, স্থিতি, ঘূৰ্ণি

উত্তৰ: ঘৰ্ষণৰ মানবোৰ অধঃক্ৰমত (বেছিৰ পৰা কম) সজালে হ’ব:

গ) স্থিতি, পিচ্ছল, ঘূৰ্ণি

D. ব্যাখ্যা কৰা:

ক) বঠা মাৰিলে কিয় নাও চলে ?

উত্তৰ: নাৱৰীয়াই যেতিয়া বঠাৰে পানীক পিছলৈ হেঁচি দিয়ে (ক্ৰিয়া), তেতিয়া পানীয়েও নাওখনক সমান আৰু বিপৰীত বল দি আগলৈ ঠেলি দিয়ে (প্ৰতিক্ৰিয়া) । এই ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবেই নাও চলে ।

খ) আমি খোজ কঢ়া কিয় সম্ভৱ হয়?

উত্তৰ: খোজ কাঢ়োঁতে আমি ভৰিৰে পৃথিৱীক পিছলৈ ঠেলি দিওঁ (ক্ৰিয়া), তেতিয়া পৃথিৱীয়েও আমাক সমান বলেৰে আগলৈ ঠেলি দিয়ে (প্ৰতিক্ৰিয়া) I লগতে ভৰি আৰু মাটিৰ মাজত থকা ঘৰ্ষণ বলে আমাক পিচলি নাযাবলৈ খোপনি দিয়াত সহায় কৰে ।

গ) ৰকেট মহাকাশলৈ নিক্ষেপ কৰা কিয় সম্ভৱ হয়? জেটবিমান কিয় চলাব পাৰে?

উত্তৰ: ৰকেটৰ ইঞ্জিনে প্ৰচণ্ড বেগেৰে গেছসমূহ তললৈ উলিয়াই দিয়ে (ক্ৰিয়া), ইয়াৰ ফলত গেছেও ৰকেটটোক বিপৰীত দিশত অৰ্থাৎ ওপৰলৈ সমান জোৰেৰে ঠেলি দিয়ে (প্ৰতিক্ৰিয়া) । এই ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবেই ৰকেট বা জেটবিমান চলাচল কৰা সম্ভৱ হয় I

E. চমুটোকা/ব্যাখ্যা:

ক) চাবোন পানী পৰা মজিয়াত খোজ কাঢ়িবলৈ কঠিন হ’ব কিয় ?

উত্তৰ: কঠিন হ’ব। কাৰণ চাবোন পানীয়ে মজিয়াখনৰ খহটা অংশবোৰ বা অসমতাবোৰ ঢাকি দি পৃষ্ঠখন অতি মসৃণ কৰি তোলে । ইয়াৰ ফলত ভৰি আৰু মজিয়াৰ মাজত ঘৰ্ষণ বল একেবাৰে কমি যায় আৰু আমি খোপনি ৰাখিব নোৱাৰি পিচলি পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে ।

খ) স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ পিচ্ছল ঘৰ্ষণ কিয় কম?

উত্তৰ: যেতিয়া এটা বস্তু স্থিৰ অৱস্থাত থাকে, ইয়াৰ পৃষ্ঠৰ অসমতাবোৰ মজিয়াৰ অসমতাবোৰৰ লগত ভালদৰে খাপ খাই থাকে । কিন্তু বস্তুটোৱে গতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে পৃষ্ঠৰ সংস্পৰ্শ বিন্দুসমূহে খাপ খাবলৈ পৰ্যাপ্ত সময় নাপায় 。 সেয়ে পিচ্ছল ঘৰ্ষণৰ মান স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ কিছু কম হয় ।

গ) তৰলত গতি কৰা বস্তুসমূহৰ কিয় বিশেষ আকৃতি থাকে?

উত্তৰ: তৰল (বায়ু বা পানী) পদাৰ্থৰ মাজেৰে গতি কৰোঁতে বস্তুৱে ঘৰ্ষণ বল বা বাধাৰ মুখামুখি হয় । এই ঘৰ্ষণ অতিক্ৰম কৰিবলৈ হোৱা শক্তিৰ অপচয় কমাবৰ বাবে বস্তুবোৰক এক বিশেষ আকৃতি (যেনে— উৰাজাহাজ বা নাওৰ আকৃতি) প্ৰদান কৰা হয় ।

ঘ) হঠাৎ ঘৰ্ষণ অদৃশ্য হ’লে কি হ’ব?

উত্তৰ: ঘৰ্ষণ নোহোৱা হ’লে জীৱন যাত্ৰা স্তব্ধ হৈ পৰিব। উদাহৰণস্বৰূপে— আমি মাটিত খোজ কাঢ়িব নোৱাৰিম , চলি থকা গাড়ী ব্ৰেক মাৰি ৰখাব নোৱাৰিম , কাগজত লিখিব নোৱাৰিম , আনকি কাপোৰৰ সুতাবোৰো এডাল এডালকৈ খোল খাই পৰিব ।

ঙ) তোমাৰ পছন্দৰ খেলবিধত ঘৰ্ষণে কি ভূমিকা পালন কৰে?

উত্তৰ: ধৰা হ’ল 'ফুটবল' মোৰ প্ৰিয় খেল। ইয়াত ঘৰ্ষণে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয়। জোতাৰ তলত থকা গজালে (Studs) মাটিৰ লগত ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰি খেলুৱৈজনক জোৰেৰে দৌৰিবলৈ আৰু হঠাৎ ৰৈ যাবলৈ সহায় কৰে । আকৌ বলটো লাথ মাৰিলে ই কিছু দূৰ গৈ ঘৰ্ষণৰ বাবে ৰৈ যায় ।

চ) খেলুৱৈসকলে গজাল থকা জোতা (Spikes) কিয় ব্যৱহাৰ কৰে?

উত্তৰ: গজাল থকা জোতাই খেলপথাৰৰ মাটিৰ লগত খোপনি বা ঘৰ্ষণ বৃদ্ধি কৰে । ইয়াৰ ফলত খেলুৱৈসকলে পিছলি নোযোৱাকৈ সুৰক্ষিতভাৱে আৰু দ্ৰুতগতিৰে দৌৰিব পাৰে ।

ছ) স্থিতিশীল বস্তু এটাতকৈ গতি কৰি থকা বস্তু এটাৰ গতি বৰ্তাই ৰাখিবলৈ সহজ কিয়?

উত্তৰ: কাৰণ গতি কৰি থকা অৱস্থাত পিচ্ছল ঘৰ্ষণে ক্ৰিয়া কৰে, যাৰ মান স্থিতি ঘৰ্ষণতকৈ কম । গতিকে স্থিতিশীল অৱস্থাৰ পৰা গতি দিবলৈ যিমান বল লাগে, গতি কৰি থকা অৱস্থাত গতি বৰ্তাই ৰাখিবলৈ তাতকৈ কম বলৰ প্ৰয়োজন হয় ।