FYUGP 2nd Semester MDC PAPER All Unit
Life Sciences and Environment
Unit-1
পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ মৌলিক ধাৰণা (Fundamentals of Environmental Sciences)
অতি চমু প্ৰশ্ন উত্তৰ দিয়াঃ
১/ 'পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ' (Environmental Ethics) কি ?
উত্তৰ: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰ হৈছে দৰ্শনৰ এনে এক শাখা যিয়ে মানুহ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ মাজত থকা নৈতিক সম্পৰ্কৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে।
২/ বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ তলৰ তৰপটোক কি বুলি কোৱা হয় ?
উত্তৰ: ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ (Troposphere)।
৩/ বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) শব্দটো কোনটো প্ৰতিবেদনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে জনপ্ৰিয় হৈছিল ?
উত্তৰ: ১৯৮৭ চনৰ ব্ৰুণ্টলেণ্ড ৰিপ’ৰ্ট (Our Common Future)।
৪/ জীৱমণ্ডল (Biosphere) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ যিটো অংশত জীৱই বসবাস কৰে (য’ত স্থলমণ্ডল, জলমণ্ডল আৰু বায়ুমণ্ডল লগ লাগে), তাকে জীৱমণ্ডল বোলে।
৫/ পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ এটা প্ৰধান নীতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ সকলো উপাদান ইটোৱে সিটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল—এয়াই পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ এক মূল নীতি।
৬/ জলমণ্ডল (Hydrosphere) কিহেৰে গঠিত ?
উত্তৰ: পৃথিৱীত থকা সকলো জলৰাশি যেনে— সাগৰ, মহাসাগৰ, নদী, হ্ৰদ আৰু ভূগৰ্ভস্থ জলৰ দ্বাৰা জলমণ্ডল গঠিত।
৭/ পৰিৱেশ সজাগতাৰ এটা উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ: জনসাধাৰণক পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহৰ প্ৰতি সচেতন কৰা আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণৰ বাবে উৎসাহিত কৰা।
৮/ শিলামণ্ডল (Lithosphere) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ কঠিন শিলা আৰু মাটিৰে গঠিত তৰপটোক শিলাখণ্ড বা শিলামণ্ডল বোলে।
৯/ পৃথিৱী দিৱস কেতিয়া পালন কৰা হয় ?
উত্তৰ: প্ৰতি বছৰে ২২ এপ্ৰিল তাৰিখে।
১০/ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ এটা প্ৰধান লক্ষ্য কি ?
উত্তৰ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু জনসাধাৰণক পৰিৱেশৰ সুৰক্ষা আৰু ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান আৰু দক্ষতা প্ৰদান কৰা।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (২০ টা) :
১/ পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ পৰিসৰ (Scope) সম্পৰ্কে চমু মন্তব্য কৰা।
উত্তৰ: পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণ, প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ, জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ অধ্যয়ন আৰু পৰিৱেশ পৰিচালনাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে।
২/ বায়ুমণ্ডলৰ দুটা প্ৰধান উপাদানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ দুটা প্ৰধান গেছীয় উপাদান হ’ল— নাইট্ৰ’জেন (প্ৰায় ৭৮%) আৰু অক্সিজেন (প্ৰায় ২১%)।
৩/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰাৰ ক্ষমতাৰ সৈতে কোনো আপোচ নকৰাকৈ বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰা উন্নয়নকেই বহনক্ষম উন্নয়ন বোলে।
৪/ পৰিৱেশৰ ওপৰত মানুহৰ কেনেকুৱা প্ৰভাৱ পৰে?
উত্তৰ: মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে গছ-গছনি কটা, উদ্যোগ স্থাপন কৰা আৰু যাতায়তৰ মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট হয় আৰু প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়।
৫/ জীৱমণ্ডলৰ দুটা গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ: জীৱমণ্ডলে (ক) জীৱৰ অস্তিত্বৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন, খাদ্য আৰু পানী যোগান ধৰে আৰু (খ) পৃথিৱীৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা কৰে।
৬/ পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি ?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিবলৈ আৰু প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি মানুহৰ নৈতিক দায়িত্ববোধ গঢ়ি তুলিবলৈ পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ প্ৰয়োজন।
৭/ জলমণ্ডলৰ দুটা কাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (ক) জলমণ্ডলে পৃথিৱীৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰে আৰু (খ) ই জলচক্ৰৰ জৰিয়তে পৃথিৱীত পানীৰ যোগান অক্ষুণ্ণ ৰাখে।
৮/ পৰিৱেশ শিক্ষা আৰু সজাগতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি ?
উত্তৰ: পৰিৱেশ শিক্ষাই আনুষ্ঠানিকভাৱে পৰিৱেশৰ জ্ঞান প্ৰদান কৰে, আনহাতে পৰিৱেশ সজাগতাই মানুহৰ মনত পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে আৱেগিক আৰু সামাজিক দায়বদ্ধতা গঢ়ি তোলে।
৯/ পৃথিৱী, মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ আন্তঃক্ৰিয়া বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ সম্পদসমূহ মানুহে ব্যৱহাৰ কৰে আৰু তাৰ বিনিময়ত পৰিৱেশলৈ বিভিন্ন আৱৰ্জনা ত্যাগ কৰে। এই আদান-প্ৰদানৰ প্ৰক্ৰিয়াটোকেই আন্তঃক্ৰিয়া (Interaction) বোলা হয়।
১০/ শিলামণ্ডলৰ গঠন কেনেকুৱা ?
উত্তৰ: শিলামণ্ডল মূলতঃ পৃথিৱীৰ খোলা (Crust) আৰু ওপৰৰ মেণ্টল (Mantle) স্তৰেৰে গঠিত। ই বিভিন্ন খনিজ পদাৰ্থ আৰু শিলৰ দ্বাৰা গঠিত।
১১/ পৰিৱেশ সংৰক্ষণত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ ভূমিকা কি ?
উত্তৰ: ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে গছপুলি ৰোপণ কৰা, প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ কম কৰা আৰু পৰিৱেশ সম্পৰ্কে মানুহৰ মাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা ল’ব পাৰে।
১২/ পৰিৱেশ বিজ্ঞানক কিয় বহুমুখী (Multidisciplinary) বিষয় বোলা হয় ?
উত্তৰ: কাৰণ পৰিৱেশ বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰিবলৈ হ’লে জীৱবিজ্ঞান, ৰসায়ন বিজ্ঞান, পদাৰ্থ বিজ্ঞান, ভূগোল আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ দৰে বিভিন্ন বিষয়ৰ জ্ঞানৰ প্ৰয়োজন হয়।
১৩/ বায়ুমণ্ডলৰ ওজোন তৰপৰ কাম কি ?
উত্তৰ: ওজোন তৰপে সূৰ্যৰ পৰা অহা অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি (UV rays) শোষণ কৰি পৃথিৱীৰ জীৱজগতক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
১৪/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ দুটা মূল স্তম্ভ কি কি?
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়নৰ দুটা মূল স্তম্ভ হ’ল— অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণ।
১৫/ পৰিৱেশৰ ওপৰত উদ্যোগীকৰণৰ দুটা কু-প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰ: (ক) উদ্যোগৰ ধোঁৱাই বায়ু প্ৰদূষিত কৰে আৰু (খ) উদ্যোগৰ বিষাক্ত আৱৰ্জনাই জল আৰু মাটি প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰে।
১৬/ পৰিৱেশ সজাগতা বৃদ্ধিৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰ: (ক) বিভিন্ন আলোচনা চক্ৰ আৰু বাট-নাটৰ আয়োজন কৰা আৰু (খ) সামাজিক মাধ্যমৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাৰ্তা বিয়পাই দিয়া।
১৭/ পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ এটা মূল নীতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ এটা মূল নীতি হ’ল— 'পৃথিৱীৰ সকলো জীৱৰ জীয়াই থকাৰ সমান অধিকাৰ আছে'।
১৮/ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰৰ ভূমিকা কি ?
উত্তৰ: চৰকাৰে পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে কঠোৰ আইন প্ৰণয়ন কৰা আৰু বনাঞ্চল সংৰক্ষণৰ বাবে বিভিন্ন আঁচনি গ্ৰহণ কৰা উচিত।
১৯/ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত মানুহৰ অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীলতাই কি সমস্যা সৃষ্টি কৰে ?
উত্তৰ: ইয়াৰ ফলত প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ নাটনি হয়, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ধ্বংস হয় আৰু বিশ্ব উষ্ণায়নৰ দৰে সংকটৰ সৃষ্টি হয়।
২০/ পৰিৱেশ শিক্ষা আমাক কিয় লাগে ?
উত্তৰ: আমাৰ চৌপাশৰ পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহ বুজিবলৈ আৰু সেইবোৰ সমাধানৰ বাবে নিজক দক্ষ কৰি তুলিবলৈ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ প্ৰয়োজন।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১/ পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ পৰিসৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৰিৱেশ বিজ্ঞান হৈছে এটা বহুমুখী বিষয় য’ত পৰিৱেশৰ ভৌতিক, ৰাসায়নিক আৰু জৈৱিক উপাদানসমূহৰ মাজৰ আন্তঃক্ৰিয়া আৰু এইবোৰে জীৱজগতৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়।
পৰিৱেশ বিজ্ঞানৰ পৰিসৰ (Scope):
প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা: বনজ সম্পদ, জল সম্পদ আৰু খনিজ সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণ ইয়াৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ অধ্যয়ন: বিভিন্ন পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গঠন আৰু কাৰ্যকাৰিতাৰ বিষয়ে ইয়াত আলোচনা কৰা হয়।
প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ: বায়ু, পানী আৰু মাটিৰ প্ৰদূষণ ৰোধ কৰাৰ বৈজ্ঞানিক উপায়বোৰ ইয়াত অধ্যয়ন কৰা হয়।
পৰিৱেশ নীতি আৰু আইন: পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন নীতি আৰু আইনসমূহ ইয়াৰ পৰিসৰৰ ভিতৰুৱা।
২/ বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন তৰপসমূহৰ বিষয়ে চমু বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলক ইয়াৰ উচ্চতা আৰু উষ্ণতাৰ পাৰ্থক্য অনুসৰি কেইবাটাও তৰপত ভাগ কৰা হৈছে:
ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ (Troposphere): ই বায়ুমণ্ডলৰ আটাইতকৈ তলৰ তৰপ (০-১২ কি.মি.)। সকলো বতৰজনিত ক্ৰিয়া ইয়াত ঘটে।
ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (Stratosphere): ট্ৰপ’স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ তৰপটোৱেই হ’ল ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ। ইয়াত ওজোন স্তৰ থাকে যিয়ে ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি শোষণ কৰে।
মেছ’স্ফিয়াৰ (Mesosphere): এই স্তৰত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা কমি যায়। মহাকাশৰ পৰা অহা উল্কাসমূহ ইয়াত জ্বলি ছাই হয়।
থাৰ্ম’স্ফিয়াৰ (Thermosphere): ইয়াত উষ্ণতা অতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ এটা অংশ হ’ল আয়ন’স্ফিয়াৰ যি ৰেডিঅ’ সংযোগত সহায় কৰে।
এক্স’স্ফিয়াৰ (Exosphere): ই বায়ুমণ্ডলৰ একেবাৰে ওপৰৰ পাতল তৰপ।
৩/ শিলামণ্ডল (Lithosphere) আৰু জলমণ্ডল (Hydrosphere)ৰ মাজত থকা সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: শিলামণ্ডল আৰু জলমণ্ডলৰ মাজত এক গভীৰ আৰু অবিচ্ছেদ্য সম্পৰ্ক আছে।
পানীৰ আধাৰ: শিলামণ্ডল বা পৃথিৱীৰ উপৰিভাগেই হ’ল জলমণ্ডলৰ আধাৰ। মহাসাগৰ, নদী আৰু হ্ৰদসমূহ শিলামণ্ডলৰ ওপৰতেই অৱস্থিত।
খনিজ পদাৰ্থৰ আদান-প্ৰদান: পানী যেতিয়া শিল বা মাটিৰ ওপৰেৰে বৈ যায়, তেতিয়া শিলামণ্ডলত থকা গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ পদাৰ্থসমূহ পানীত মিহলি হয়, যিটো জলজ জীৱৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
ক্ষয়ীভৱন: নদীৰ পানী বা সাগৰৰ ঢৌৱে শিলামণ্ডলৰ গঠনৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায় আৰু নতুন ভূমিৰূপৰ সৃষ্টি কৰে।
ভূগৰ্ভস্থ জল: শিলামণ্ডলৰ গভীৰ স্তৰত পানী জমা হৈ থাকে যিটো আমি ভূগৰ্ভস্থ জল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰোঁ।
৪/ বহনক্ষম উন্নয়নৰ (Sustainable Development) মূল উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়নৰ মূল লক্ষ্যসমূহ হ’ল:
পৰিৱেশ সুৰক্ষা: উন্নয়নৰ নামত পৰিৱেশৰ যাতে কোনো ক্ষতি নহয়, তাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰখা।
সম্পদৰ মিতব্যয়িতা: প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰা যাতে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবেও সেইবোৰ সঞ্চিত হৈ থাকে।
অৰ্থনৈতিক স্থিৰতা: সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰ বাবে সমানে উন্নয়নৰ সুফল লাভ কৰাটো নিশ্চিত কৰা।
জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ: পৃথিৱীৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী জগতৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা।
প্ৰদূষণ হ্ৰাস: অপৰিকল্পিত নগৰীকৰণ আৰু উদ্যোগীকৰণৰ ফলত হোৱা প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰা।
৫/ পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ (Environmental Ethics) মূল ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰই পৰিৱেশৰ প্ৰতি মানুহৰ দায়িত্ব আৰু নৈতিক আচৰণৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়ে। ইয়াৰ মূল ধাৰণাসমূহ হ’ল:
প্ৰকৃতিৰ মূল্য: প্ৰকৃতি কেৱল মানুহৰ ভোগৰ বাবে নহয়, ইয়াৰ এক স্বকীয় মূল্য আছে।
নৈতিক দায়িত্ব: গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু আৰু নদী-পাহাৰৰ ক্ষতি নকৰাটো মানুহৰ নৈতিক কৰ্তব্য।
সম-অধিকাৰ: পৃথিৱীৰ সম্পদৰ ওপৰত কেৱল মানুহৰে নহয়, প্ৰতিটো ক্ষুদ্ৰ জীৱৰো সমান অধিকাৰ আছে।
পৰিৱেশগত ন্যায়: দৰিদ্ৰ বা দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ লোকসকলে যাতে আনৰ কৰ্মৰ বাবে পৰিৱেশগত সমস্যাৰ বলি হ’ব লগা নহয়, তাক লক্ষ্য কৰা।
৬/ পৃথিৱী, মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ মাজত কেনেধৰণৰ আন্তঃক্ৰিয়া (Interaction) ঘটে?
উত্তৰ: পৃথিৱী, মানুহ আৰু পৰিৱেশ পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
মানুহৰ নিৰ্ভৰশীলতা: মানুহে খাদ্য, পানী, অক্সিজেন আৰু আশ্ৰয়ৰ বাবে পৃথিৱী আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন: মানুহে নিজৰ সভ্যতাৰ বিকাশৰ বাবে পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়। যেনে— কৃষি কাৰ্য, অট্টালিকা নিৰ্মাণ আদি।
প্ৰাকৃতিক প্ৰতিক্ৰিয়া: যেতিয়া মানুহে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট কৰে, তেতিয়া প্ৰকৃতিয়ে বিভিন্ন দুৰ্যোগৰ (যেনে— বানপানী, খৰাং, বিশ্ব উষ্ণায়ন) জৰিয়তে তাৰ প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে। গতিকে, এই তিনিটাৰ মাজত এক সুষম সম্পৰ্ক থাকিলেহে পৃথিৱীখন সুৰক্ষিত থাকিব।
৭/ পৰিৱেশ সজাগতা বৃদ্ধিত শিক্ষাৰ ভূমিকা কেনেকুৱা হ’ব লাগে ?
উত্তৰ: পৰিৱেশ সজাগতা বৃদ্ধিত শিক্ষাৰ ভূমিকা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ:
পাঠ্যক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্তি: বিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়ৰ পাঠ্যক্ৰমত পৰিৱেশৰ বিষয়টো বাধ্যতামূলক কৰিলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে সৰুৰে পৰাই ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজি পায়।
ব্যৱহাৰিক জ্ঞান: গছপুলি ৰোপণ, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা অভিযান আদিৰ জৰিয়তে হাতে-কামে শিক্ষা দিয়া।
চিন্তাধাৰাৰ পৰিৱৰ্তন: শিক্ষাই মানুহৰ পুৰণি ক্ষতিকাৰক অভ্যাসসমূহ পৰিহাৰ কৰি পৰিৱেশ অনুকূল জীৱনশৈলী গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰে।
সমস্যা সমাধানৰ ক্ষমতা: শিক্ষাৰ জৰিয়তে পৰিৱেশৰ জটিল সমস্যাসমূহ (যেনে— প্ৰদূষণ) সমাধানৰ বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা গঢ়ি উঠে।
৮/ জীৱমণ্ডলৰ (Biosphere) বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: জীৱমণ্ডলৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
জীৱৰ আধাৰ: ই পৃথিৱীৰ এনে এক সংকীৰ্ণ মণ্ডল য’ত জীৱৰ অস্তিত্ব সম্ভৱ।
উপাদানৰ সংমিশ্ৰণ: বায়ুমণ্ডল, জলমণ্ডল আৰু শিলামণ্ডল য’ত লগ লাগে, তাতেই জীৱমণ্ডল গঠিত হয়।
শক্তিৰ উৎস: সূৰ্যৰ পোহৰেই হ’ল জীৱমণ্ডলৰ শক্তিৰ প্ৰধান উৎস।
চক্ৰীয় প্ৰক্ৰিয়া: ইয়াত বিভিন্ন গেছীয় আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ চক্ৰীয় আদান-প্ৰদান ঘটে (যেনে— কাৰ্বন চক্ৰ, নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ)।
অনুকূল পৰিৱেশ: জীৱৰ জন্ম, বৃদ্ধি আৰু বংশবৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো উপাদান ইয়াত পোৱা যায়।
৯/ পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ প্ৰধান নীতিসমূহ কি কি ?
উত্তৰ: পৰিৱেশ নীতিশাস্ত্ৰৰ প্ৰধান নীতিসমূহ হ’ল:
অহিংসা নীতি: কোনো কাৰণ নোহোৱাকৈ কোনো জীৱ বা উদ্ভিদৰ ক্ষতি কৰিব নালাগে।
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সুৰক্ষা: একোটা নিৰ্দিষ্ট জীৱৰ পৰিৱৰ্তে গোটেই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰটোৰ সুৰক্ষাত গুৰুত্ব দিয়া।
ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা: আমি সম্পদসমূহ এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে যাতে আমাৰ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মই এটা সুস্থ পৃথিৱী লাভ কৰে।
প্ৰকৃতিৰ সৈতে সহাৱস্থান: প্ৰকৃতিক জয় কৰাৰ পৰিৱৰ্তে প্ৰকৃতিৰ সৈতে মিলি শান্তিপূৰ্ণভাৱে জীয়াই থকা।
১০/ বৰ্তমান সময়ত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ আৱশ্যকতাৰ বিষয়ে চমুটোকা লিখা।
উত্তৰ: আজিৰ গোলকীয় সংকটৰ যুগত পৰিৱেশ শিক্ষাৰ আৱশ্যকতা অপৰিহাৰ্য:
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ মোকাবিলা: বিশ্ব উষ্ণায়ন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে ভয়ংকৰ সমস্যাসমূহ বুজিবলৈ এই শিক্ষাৰ প্ৰয়োজন।
প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সংৰক্ষণ: পানী, খনিজ তেল আদি দ্ৰুতগতিত শেষ হৈ আহিছে। এইবোৰৰ মিতব্যয়ী ব্যৱহাৰৰ বাবে শিক্ষা জৰুৰী।
স্বাস্থ্য সজাগতা: প্ৰদূষিত পৰিৱেশে মানুহৰ স্বাস্থ্যত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়, সেই বিষয়ে সজাগ হ’বলৈ পৰিৱেশ শিক্ষাৰ প্ৰয়োজন।
নৈতিক উত্তৰণ: প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি মানুহৰ মৰম আৰু দায়বদ্ধতা গঢ়ি তুলিবলৈ এই শিক্ষাই পথ প্ৰদৰ্শক হিচাপে কাম কৰে।
******
GO BACK
UNIT - 2
পৰিৱেশ ৰসায়ন ( Environmental Chemistry)
১/ প্ৰশ্ন: BOD-ৰ সম্পূৰ্ণ নামটো কি ?
উত্তৰ: BOD-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হ’ল— Biological Oxygen Demand (জৈৱ-ৰাসায়নিক অক্সিজেনৰ চাহিদা)।
২/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশত PAN-ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: PAN হ’ল Peroxyacetyl Nitrate, যি এক গৌণ বায়ু প্ৰদূষক।
৩/ প্ৰশ্ন: বায়ুমণ্ডলৰ কোনটো স্তৰত অ'জন (Ozone) গেছ পোৱা যায়?
উত্তৰ: ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (Stratosphere) স্তৰত অ'জন গেছ পোৱা যায়।
৪/ প্ৰশ্ন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ বাবে দায়ী এটা মুখ্য গেছৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: কাৰ্বন ডাই অক্সাইড ।
৫/ প্ৰশ্ন: VOC-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰ: Volatile Organic Compounds (উৰি যাব পৰা জৈৱিক যৌগ)।
৬/ প্ৰশ্ন: জলচক্ৰৰ মূল শক্তিৰ উৎস কি?
উত্তৰ: সূৰ্যৰ তাপ বা সৌৰ শক্তি।
৭/ প্ৰশ্ন: চিডমিয়াম (Cd) ধাতুৱে মানুহৰ শৰীৰত কি ৰোগ সৃষ্টি কৰিব পাৰে?
উত্তৰ: ইটাই-ইটাই (Itai-Itai) ৰোগ।
৮/ প্ৰশ্ন: POP-ৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: Persistent Organic Pollutants (স্থায়ী জৈৱিক প্ৰদূষক)।
৯/ প্ৰশ্ন: আলোক-ৰাসায়নিক ধোঁৱা (Photochemical smog) সৃষ্টিত সহায় কৰা এটা গেছৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: নাইট্ৰ’জেন ডাই অক্সাইড ($NO_2$)।
১০/ প্ৰশ্ন: মাটিৰ এটা অজৈৱিক উপাদানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: খনিজ লৱণ (যেনে- পটাছিয়াম, ফছফৰাছ)।
২ নম্বৰীয় ২০টা চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ:
১/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ ৰসায়ন বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: পৰিৱেশত ঘটা ৰাসায়নিক পৰিৱৰ্তনসমূহ, প্ৰদূষকৰ উৎস, গতিবিধি আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱৰ বিষয়ে কৰা অধ্যয়নকে পৰিৱেশ ৰসায়ন বোলে।
২/ প্ৰশ্ন: DO (দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন) মানে কি ? ই কিয় প্ৰয়োজনীয় ?
উত্তৰ: পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ থকা অক্সিজেনৰ পৰিমাণক DO বোলে। জলচৰ প্ৰাণীসমূহৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে ই অতি প্ৰয়োজনীয়।
৩/ প্ৰশ্ন: BOD আৰু COD-ৰ মাজৰ এটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: BOD-য়ে জৈৱিকভাৱে পচনশীল পদাৰ্থ ভাঙিবলৈ লগা অক্সিজেন বুজায়, আনহাতে COD-য়ে জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উভয় পদাৰ্থৰ জাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন বুজায়।
৪/ প্ৰশ্ন: মাটিৰ জৈৱিক উপাদানসমূহ কি কি ?
উত্তৰ: মাটিৰ জৈৱিক উপাদানসমূহ হ’ল— হিউমাছ (Humus), মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ অংশ, আৰু মাটিত থকা বিভিন্ন অণুজীৱ (বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ আদি)।
৫/ প্ৰশ্ন: নাইট্ৰ’জেন চক্ৰত অংশ লোৱা দুটা বেক্টেৰিয়াৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণকাৰী বেক্টেৰিয়া যেনে— ৰাইজোবিয়াম (Rhizobium) আৰু নাইট্ৰিফাইং বেক্টেৰিয়া যেনে— নাইট্ৰ’ছম’নাছ।
৬/ প্ৰশ্ন: সেউজগৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত থকা কিছুমান গেছ (যেনে $CO_2, CH_4$) নিৰ্গত হোৱাৰ ফলত পৃথিৱীৰ পৰা বিকিৰিত তাপ মহাকাশলৈ ওলাই যাব নোৱাৰি বায়ুমণ্ডল গৰম কৰি ৰখা প্ৰক্ৰিয়াটোৱে হ’ল সেউজগৃহ প্ৰভাৱ।
৭/ প্ৰশ্ন: গধুৰ ধাতু যেনে সীহ (Lead) আৰু ক্ৰ’মিয়ামৰ (Chromium) অপকাৰী প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰ: সীহে মানুহৰ স্নায়ুতন্ত্ৰৰ ক্ষতি কৰে আৰু ক্ৰ’মিয়ামে বৃক্কৰ ক্ষতি কৰাৰ লগতে কৰ্কট ৰোগৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
৮/ প্ৰশ্ন: প্ৰাথমিক আৰু গৌণ বায়ু প্ৰদূষকৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি ?
উত্তৰ: উৎসৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ নিৰ্গত হোৱা প্ৰদূষকক প্ৰাথমিক (যেনে— CO2) আৰু দুটা বা ততোধিক প্ৰাথমিক প্ৰদূষকৰ বিক্ৰিয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা প্ৰদূষকক গৌণ প্ৰদূষক (যেনে— অ’জন) বোলে।
৯/ প্ৰশ্ন: আলোক-ৰাসায়নিক ধোঁৱা (Photochemical smog) কেনেকৈ সৃষ্টি হয় ?
উত্তৰ: সূৰ্যৰ পোহৰৰ উপস্থিতিত নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ মাজত হোৱা ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ ফলত আলোক-ৰাসায়নিক ধোঁৱাৰ সৃষ্টি হয়।
১০/ প্ৰশ্ন: অ'জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: (ক) ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC) গেছৰ ব্যৱহাৰ। (খ) মহাকাশ যান বা জেট বিমানৰ পৰা নিৰ্গত নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইডসমূহ।
১১/ প্ৰশ্ন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ দুটা ভয়াবহ পৰিণতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (ক) মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলি সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি পোৱা। (খ) জলবায়ুৰ অনিয়মিত পৰিৱৰ্তন আৰু চৰম বতৰৰ সৃষ্টি হোৱা।
১২/ প্ৰশ্ন: জল প্ৰদূষণৰ দুটা মুখ্য উৎস কি কি ?
উত্তৰ: (ক) পৌৰ নিগ্ৰমৰ পেলনীয়া আৱৰ্জনা আৰু নলা-নৰ্দমাৰ পানী। (খ) উদ্যোগসমূহৰ পৰা নিৰ্গত বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ।
১৩/ প্ৰশ্ন: জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ কি ?
উত্তৰ: পৰিৱেশত থকা পুষ্টিদ্ৰব্যসমূহ (যেনে— কাৰ্বন, নাইট্ৰ’জেন) জৈৱিক আৰু অজৈৱিক মাধ্যমৰ মাজেৰে আদান-প্ৰদান হৈ এটা চক্ৰাকাৰ গতিত চলি থকা প্ৰক্ৰিয়াটোৱে হ’ল জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ।
১৪/ প্ৰশ্ন: ফছফৰাছ চক্ৰৰ গুৰুত্ব কি ?
উত্তৰ: ফছফৰাছ জীৱৰ DNA, RNA আৰু ATP গঠনৰ এক অতি লাগতিয়াল উপাদান। ই পৰিৱেশত ঘাইকৈ শিলাস্তৰৰ পৰা ক্ষয়ীভৱনৰ জৰিয়তে জীৱই লাভ কৰে।
১৫/ প্ৰশ্ন: বায়ু প্ৰদূষণে উদ্ভিদৰ ওপৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলায় ?
উত্তৰ: বায়ু প্ৰদূষণে উদ্ভিদৰ সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াত বাধা দিয়ে, পাতৰ ৰঙ বিকৃত কৰে (Chlorosis) আৰু উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি হ্ৰাস কৰে।
১৬/ প্ৰশ্ন: জলচক্ৰত 'বাষ্পীভৱন' আৰু 'ঘনীভৱন'ৰ ভূমিকা কি ?
উত্তৰ: সূৰ্যৰ তাপত জলভাগৰ পানী বাষ্পীভূত হৈ ওপৰলৈ যোৱাক বাষ্পীভৱন বোলে আৰু সেই বাষ্প ঠাণ্ডা হৈ মেঘৰ সৃষ্টি কৰাক ঘনীভৱন বোলে।
১৭/ প্ৰশ্ন: মাটিৰ প্ৰদূষণে জল প্ৰদূষণত কেনেকৈ সহায় কৰে ?
উত্তৰ: মাটিত ব্যৱহৃত অতিৰিক্ত সাৰ আৰু কীটনাশক বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে উটি গৈ ওচৰৰ জলাশয়ত পৰিলে পানী প্ৰদূষিত হয়।
১৮/ প্ৰশ্ন: VOC (উৰি যাব পৰা জৈৱিক যৌগ)-ৰ উৎস কি ?
উত্তৰ: ৰং (Paint), দ্ৰাৱক (Solvents), যানবাহনৰ ধোঁৱা আৰু উদ্যোগসমূহৰ পৰা VOC নিৰ্গত হয়।
১৯/ প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ওপৰত জল প্ৰদূষণৰ এটা প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰ: জল প্ৰদূষণৰ ফলত ইউট্ৰ’ফিকেচন (Eutrophication) হয়, যাৰ ফলত পানীত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কমি যায় আৰু জলচৰ প্ৰাণীৰ মৃত্যু হয়।
২০/ প্ৰশ্ন: ছালফাৰ চক্ৰ বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন উৎসৰ পৰা ছালফাৰ বায়ু, মাটি আৰু জীৱদেহৰ মাজত আদান-প্ৰদান হৈ পুনৰ উৎসলৈ উভতি যোৱা চক্ৰাকাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোকে ছালফাৰ চক্ৰ বোলে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১/ প্ৰশ্ন: বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন স্তৰসমূহৰ বিষয়ে এটা চমু বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলক ইয়াৰ উচ্চতা আৰু উষ্ণতাৰ পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰধানকৈ চাৰিটা স্তৰত ভাগ কৰা হৈছে:
ট্ৰপ’স্ফিয়াৰ (Troposphere): এইটো আটাইতকৈ তলৰ স্তৰ (০-১০ কি.মি.)। ইয়াত আমি উশাহ লোৱা বায়ু থাকে আৰু মেঘ, বৰষুণ আদি বতৰৰ সকলো ক্ৰিয়া ইয়াতেই ঘটে।
ষ্ট্ৰেট’স্ফিয়াৰ (Stratosphere): ট্ৰপ’স্ফিয়াৰৰ ওপৰৰ স্তৰ (১০-৫০ কি.মি.)। এই স্তৰতে অ'জন গেছৰ তৰপটো থাকে, যিয়ে সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ পৰা আমাক ৰক্ষা কৰে।
মেছ’স্ফিয়াৰ (Mesosphere): এই স্তৰ ৫০-৮৫ কি.মি. পৰ্যন্ত বিস্তৃত। মহাকাশৰ পৰা অহা উল্কাসমূহ এই স্তৰতে জ্বলি নিঃশেষ হয়।
থাৰ্ম’স্ফিয়াৰ (Thermosphere): ই ৮৫ কি.মি.ৰ পৰা ৫০০ কি.মি. পৰ্যন্ত বিস্তৃত। ইয়াত উষ্ণতা অতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায় আৰু ইয়াৰ সহায়তে অনাতাঁৰ সংযোগ সম্ভৱ হয়।
২/ প্ৰশ্ন: নাইট্ৰ’জেন চক্ৰৰ বিভিন্ন পৰ্যায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ হ’ল এক জটিল জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে বায়ুমণ্ডলৰ নাইট্ৰ’জেন সজীৱ জগতলৈ আহে। ইয়াৰ পৰ্যায়সমূহ হ’ল:
নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ (Nitrogen Fixation): বায়ুমণ্ডলৰ মুক্ত নাইট্ৰ’জেন গেছক অণুজীৱই (যেনে— ৰাইজোবিয়াম) নাইট্ৰেট বা এম’নিয়ালৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
নাইট্ৰিফিকেচন (Nitrification): এম’নিয়াক নাইট্ৰাইট আৰু পাছত নাইট্ৰেটলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
আত্তীকৰণ (Assimilation): উদ্ভিদে মাটিৰ পৰা নাইট্ৰ’জেন শোষণ কৰি প্ৰ’টিন আদি গঠন কৰে।
এম’নিফিকেচন (Ammonification): মৃত জীৱদেহ বা আৱৰ্জনাৰ পৰা অণুজীৱৰ সহায়ত পুনৰ এম’নিয়া সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
ডিনাইট্ৰিফিকেচন (Denitrification): কিছুমান বিশেষ বেক্টেৰিয়াই নাইট্ৰেটক পুনৰ নাইট্ৰ’জেন গেছলৈ ৰূপান্তৰ কৰি বায়ুমণ্ডললৈ পঠিয়াই দিয়ে।
৩/ প্ৰশ্ন: জল প্ৰদূষণৰ কাৰণ আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
কাৰণসমূহ:
১/ উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা বিষাক্ত ৰাসায়নিক দ্ৰব্য আৰু গধুৰ ধাতু।
২/ চহৰৰ নলা-নৰ্দমাৰ আৱৰ্জনা আৰু নৰ্দমাৰ পানী।
৩/ কৃষি পথাৰত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ অৱশিষ্ট।
প্ৰভাৱসমূহ:
১/ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত: দূষিত পানী খালে কলেৰা, টাইফয়ড, জণ্ডিচ আদি ৰোগ হয়।
২/ জলচৰ জীৱৰ ওপৰত: পানীত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কমি যোৱাৰ ফলত মাছ আৰু অন্যান্য জলচৰ প্ৰাণীৰ মৃত্যু হয়।
৩/ ইউট্ৰ’ফিকেচন: পুষ্টিদ্ৰব্যৰ আধিক্যৰ বাবে জলাশয়ত শেলাইৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়, যিয়ে পানীৰ গুণাগুণ নষ্ট কৰে।
৪/ প্ৰশ্ন: আলোক-ৰাসায়নিক ধোঁৱা (Photochemical Smog) কি? ইয়াৰ গঠন আৰু অপকাৰিতা লিখা।
উত্তৰ: গৰম আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ বেছি থকা অঞ্চলত সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ প্ৰভাৱত নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইড আৰু হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ মাজত বিক্ৰিয়া ঘটি যি ধোঁৱাময় পৰিৱেশৰ সৃষ্টি হয়, তাকেই আলোক-ৰাসায়নিক ধোঁৱা বোলে।
গঠন: যানবাহনৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা NO আৰু NO2 গেছ সূৰ্যৰ পোহৰত ভাঙি পাৰমাণৱিক অক্সিজেন উৎপন্ন কৰে, যিয়ে অক্সিজেনৰ সৈতে মিলি অ'জন (O3) আৰু PAN (Peroxyacetyl Nitrate) সৃষ্টি কৰে।
অপকাৰিতা:
১/ ই চকু আৰু নাকৰ জ্বলা-পোৰা সৃষ্টি কৰে।
২/ শ্বাসনলীৰ সমস্যা যেনে এজমা বা ব্ৰংকাইটিছ বৃদ্ধি কৰে।
৩/ ই ৰবৰৰ বস্তু সোনকালে নষ্ট কৰে আৰু উদ্ভিদৰ পাতৰ ক্ষতি কৰে।
৫/ প্ৰশ্ন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming) কি? ইয়াৰ কাৰণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়সমূহ লিখা।
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত সেউজগৃহ গেছৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ গড় উষ্ণতা ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পোৱা পৰিঘটনাটোক গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি বোলে।
কাৰণ:
১/ জীবাশ্ম ইন্ধন (কয়লা, পেট্ৰ’ল) দহনৰ ফলত অত্যধিক CO2 নিৰ্গমন।
২/ ব্যাপক হাৰত বননি ধ্বংস কৰা।
৩/ শীততাপ নিয়ন্ত্ৰিত যন্ত্ৰ আৰু ফ্ৰীজৰ পৰা নিৰ্গত CFC গেছ।
নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়:
১/ বৃক্ষৰোপণ কৰা আৰু বনাঞ্চল সংৰক্ষণ কৰা।
২/ সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তিৰ দৰে বিকল্প ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
৩/ যানবাহনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা আৰু শক্তিৰ অপচয় ৰোধ কৰা।
***********
UNIT - 3
পৰিস্থিতি বিজ্ঞান আৰু পৰিৱেশ (Ecology and Environment)
অতি চমু প্ৰশ্ন উত্তৰ দিয়াঃ
১. 'Ecology' বা পৰিস্থিতি বিজ্ঞান শব্দটো কোনে পোনপ্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল ?
উত্তৰ: আৰ্নেষ্ট হেকেলে (Ernst Haeckel) ১৮৬৬ চনত এই শব্দটো পোনপ্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
২. 'Niche' (নিম্ব) বুলিলে কি বুজি পোৱা যায় ?
উত্তৰ: এটা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতিৰ কাৰ্য্যকৰী ভূমিকা বা ইয়াৰ অৱস্থানক 'নিম্ব' বুলি কোৱা হয়।
৩. শক্তিৰ প্ৰবাহ একমুখী নে বহুমুখী ?
উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ সদায় একমুখী।
৪. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ এটা অজৈৱিক উপাদানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: সূৰ্য্যৰ পোহৰ (বা পানী/বায়ু/মাটি)।
৫. 'Speciation' (প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি) মানে কি ?
উত্তৰ: বিৱৰ্তনৰ জৰিয়তে এটা পুৰণি প্ৰজাতিৰ পৰা নতুন আৰু পৃথক প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোৱেই হ’ল প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি বা Speciation।
৬. ধাৰণ ক্ষমতা (Carrying Capacity) কি ?
উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিৱেশে বা আৱাসস্থলে কোনো এক প্ৰজাতিৰ সৰ্বাধিক যিমান সংখ্যক সদস্যক সম্পদৰ নাটনি নোহোৱাকৈ জীয়াই ৰাখিব পাৰে, তাক ধাৰণ ক্ষমতা বোলে।
৭. এটা বিয়োজকৰ (Decomposer) উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ভেঁকুৰ বা বেক্টেৰিয়া।
৮. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ প্ৰাথমিক শক্তিৰ উৎস কি ?
উত্তৰ: সূৰ্য্য।
৯. 'r' আৰু 'k' কৌশলৰ মাজত 'k' প্ৰজাতিৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: হাতী বা মানুহ (যিসকলে কম সংখ্যক পোৱালি জন্ম দিয়ে আৰু যত্ন লয়)।
১০. তৃণভোজন (Herbivory) কি ?
উত্তৰ: যি প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰাণীয়ে কেৱল উদ্ভিদক খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰে, তাক তৃণভোজন বোলে।
২ নম্বৰীয়া চমু প্রশ্নোত্তৰ :
১. পৰিস্থিতি বিজ্ঞানক কিয় এক আন্তঃবিভাগীয় বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয় ?
উত্তৰ: কাৰণ পৰিস্থিতি বিজ্ঞানে কেৱল জীৱবিজ্ঞানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, ই পদাৰ্থ বিজ্ঞান, ৰসায়ন বিজ্ঞান, ভূগোল, ভূতত্ত্ব আৰু সমাজ বিজ্ঞানৰ বিভিন্ন ধাৰণাক একত্ৰিত কৰি পৰিৱেশৰ অধ্যয়ন কৰে।
২. খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি ?
উত্তৰ: খাদ্য শৃংখল হৈছে শক্তি প্ৰবাহৰ এক সৰল ৰৈখিক পথ (যেনে: ঘাঁহ → ফৰিং → ভেকুলী)। আনহাতে, বহুত কেইটা খাদ্য শৃংখল লগ লাগি সৃষ্টি হোৱা জটিল জালিকা সদৃশ গঠনটোক খাদ্য জাল বোলে।
৩. জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ কি ?
উত্তৰ: পৰিৱেশত থকা পুষ্টিকাৰক দ্ৰব্যসমূহ (যেনে- নাইট্ৰ’জেন, কাৰ্বন, পানী আদি) অজৈৱ পৰিৱেশৰ পৰা জীৱ দেহলৈ আৰু জীৱ দেহৰ পৰা পুনৰ অজৈৱ পৰিৱেশলৈ চক্ৰীয় গতিত আৱৰ্তন হোৱাকে জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ বোলে।
৪. 'Biome' বা জীৱমণ্ডলৰ ধাৰণাটো কি ?
উত্তৰ: একোটা বিশাল ভৌগোলিক অঞ্চল য’ত এক নিৰ্দিষ্ট জলবায়ু থাকে আৰু সেই জলবায়ুৰ লগত খাপ খোৱা বিশেষ ধৰণৰ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী পোৱা যায়, তাক জীৱমণ্ডল বা Biome বোলে।
৫. Ecological Succession (পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ অনুক্ৰমণ) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: কোনো এটা অঞ্চলত সময়ৰ লগে লগে জৈৱিক সম্প্ৰদায়ৰ পৰিবৰ্তন ঘটি শেষত এটা সুস্থিৰ সম্প্ৰদায়ত পৰিণত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ অনুক্ৰমণ বোলে।
৬. টুন্ড্ৰা অঞ্চলৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: ক) ইয়াত বছৰৰ অধিকাংশ সময় বৰফ পৰি থাকে আৰু জলবায়ু অত্যন্ত চেঁচা। খ) ইয়াত ডাঙৰ গছ গজিব নোৱাৰে, কেৱল লাইকেন, মছ আদি পোৱা যায়।
৭. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গাঁথনিক উপাদানসমূহ কি কি ?
উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গাঁথনিক উপাদান দুবিধ: ১) জৈৱিক উপাদান (উৎপাদক, উপভোক্তা আৰু বিয়োজক) আৰু ২) অজৈৱিক উপাদান (পোহৰ, তাপ, বতাহ, মাটি আদি)।
৮. জনসংখ্যা পৰিস্থিতি বিজ্ঞান (Population Ecology) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: পৰিস্থিতি বিজ্ঞানৰ যি শাখাত কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত বসবাস কৰা একে প্ৰজাতিৰ জীৱৰ সংখ্যা, ঘনত্ব, জন্মৰ হাৰ, মৃত্যুৰ হাৰ আৰু পৰিৱেশৰ লগত ইয়াৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা হয়, তাকে জনসংখ্যা পৰিস্থিতি বিজ্ঞান বোলে।
৯. পৰজীৱিতা (Parasitism) কাক বোলে ?
উত্তৰ: এইটো এনে এক আন্তঃক্ৰিয়া য’ত এটা জীৱ (পৰজীৱী) আন এটা জীৱৰ (পোষক) পৰা পুষ্টি লাভ কৰি লাভৱান হয়, কিন্তু পোষক জনৰ অনিষ্ট সাধন হয়। উদাহৰণ— ওকণি, ফিটা পেলু।
১০. চিকাৰ (Predation) কি ? ই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ বাবে কিয় প্ৰয়োজনীয় ?
উত্তৰ: চিকাৰ হৈছে এনে এক জৈৱিক সম্পৰ্ক য’ত এটা প্ৰাণীয়ে (চিকাৰী) আন এটা প্ৰাণীক (চিকাৰ) হত্যা কৰি ভক্ষণ কৰে। ই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত চিকাৰ হোৱা প্ৰাণীৰ জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি সমতুল্যতা বজাই ৰাখে।
১১. ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্যৰ (Tropical Rainforest) বৈশিষ্ট্য কি ?
উত্তৰ: ইয়াত গোটেই বছৰটো ধৰি প্ৰচুৰ বৰষুণ আৰু সূৰ্য্যৰ তাপ পোৱা যায়। ফলত ইয়াত জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য অতি বেছি আৰু গছবোৰ বহল পাতৰ চিৰসেউজীয়া হয়।
১২. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সুস্থিৰতা কেনেকৈ বিঘ্নিত হয় ?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক কাৰণ (যেনে— ভূমিকম্প, বানপানী) আৰু মানৱসৃষ্ট কাৰণ (যেনে— বনাঞ্চল ধ্বংস, প্ৰদূষণ, চিকাৰ আদি) ৰ দ্বাৰা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সুস্থিৰতা বিঘ্নিত হয়।
১৩. তৃণভূমি (Grassland) জীৱমণ্ডলৰ গুৰুত্ব কি ?
উত্তৰ: তৃণভূমি অঞ্চলবোৰত ঘাঁহজাতীয় উদ্ভিদ বেছি থাকে যিয়ে পৃথিৱীৰ বৃহৎ সংখ্যক তৃণভোজী প্ৰাণীক (যেনে— হৰিণ, জেব্ৰা) খাদ্য আৰু আশ্ৰয় প্ৰদান কৰে।
১৪. 'r-selected' প্ৰজাতিৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: এই প্ৰজাতিবোৰে অতি কম সময়ৰ ভিতৰত অধিক সংখ্যক পোৱালি বা বংশধৰ জন্ম দিয়ে, ইহঁতৰ জীৱনকাল চুটি আৰু পোৱালিৰ প্ৰতি যত্ন কম থাকে (যেনে— নিগনি, পতংগ)।
১৫. 'k-selected' প্ৰজাতিৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: এই প্ৰজাতিবোৰৰ আকাৰ ডাঙৰ, ইহঁতে কম সংখ্যক পোৱালি জন্ম দিয়ে কিন্তু পোৱালিৰ সঠিক যত্ন লয় আৰু ইহঁতৰ জীৱনকাল দীঘলীয়া হয় (যেনে— মানুহ, নীলগাই)।
১৬. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সেৱা (Ecosystem Services) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: প্ৰকৃতি বা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ পৰা মানৱ জাতিয়ে লাভ কৰা উপকাৰসমূহকে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ সেৱা বোলে। যেনে— গছৰ পৰা অক্সিজেন পোৱা, পানী পৰিশোধন হোৱা, মৌমাখিৰ দ্বাৰা পৰাগযোগ হোৱা আদি।
১৭. জনসংখ্যাৰ উঠা-নমা (Population Fluctuation) মানে কি ?
উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট আৱাসস্থলত জন্মৰ হাৰ, মৃত্যুৰ হাৰ আৰু প্ৰব্ৰজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সময় সাপেক্ষে জীৱৰ সংখ্যাৰ যি পৰিবৰ্তন ঘটে, তাকে জনসংখ্যাৰ উঠা-নমা বোলে।
১৮. ছাভানা (Savanna) কি ?
উত্তৰ: ছাভানা হৈছে এক প্ৰকাৰৰ ক্ৰান্তীয় তৃণভূমি য’ত সিঁচৰতি হৈ থকা কিছুমান গছৰ সৈতে বিস্তৃত ঘাঁহনি দেখিবলৈ পোৱা যায়। ইয়াৰ জলবায়ু গৰম আৰু শুকান।
১৯. টাইগা (Taiga) জীৱমণ্ডল কি ?
উত্তৰ: উত্তৰ গোলাৰ্ধত পোৱা কনিফাৰাছ বা সৰলবৰ্গীয় গছৰ (যেনে— পাইন, ফাৰ) বনভূমি অঞ্চলক টাইগা বোলে। ইয়াৰ শীতকাল অতি দীঘলীয়া হয়।
২০. পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ কাৰ্য্যত শক্তিৰ প্ৰবাহৰ ভূমিকা কি ?
উত্তৰ: শক্তিৰ প্ৰবাহ অবিহনে কোনো জীৱ জীয়াই থাকিব নোৱাৰে। সূৰ্য্যৰ পৰা উৎপাদকে শক্তি সংগ্ৰহ কৰে আৰু সেই শক্তি খাদ্যৰ জৰিয়তে এটা ট্ৰফিক স্তৰৰ পৰা আনটো স্তৰলৈ প্ৰবাহিত হৈ সমগ্ৰ জৈৱমণ্ডলটো সক্ৰিয় কৰি ৰাখে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গঠন আৰু কাৰ্য্যৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হৈছে এটা অঞ্চলৰ জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উপাদানসমূহৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ এক একক। ইয়াৰ গঠন আৰু কাৰ্য্যক তলত দিয়া ধৰণে ভগাব পাৰি:
গঠন (Structure): পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ দুবিধ উপাদানেৰে গঠিত।
অজৈৱিক উপাদান: ইয়াত ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক উপাদানবোৰ থাকে, যেনে— পানী, বায়ু, মাটি, সূৰ্য্যৰ পোহৰ, উষ্ণতা আৰু বিভিন্ন খনিজ লৱণ।
জৈৱিক উপাদান: ইয়াক তিনিটা ভাগত ভগোৱা হৈছে— (ক) উৎপাদক: যিয়ে সালোক-সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে (সেউজীয়া উদ্ভিদ)। (খ) উপভোক্তা: যিয়ে উদ্ভিদ বা আন প্ৰাণীক ভক্ষণ কৰে। (গ) বিয়োজক: যিয়ে মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীক পচাই পৰিৱেশলৈ পুনৰ অজৈৱিক দ্ৰব্য ওভতাই পঠিয়ায় (বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ)।
কাৰ্য্য (Function): পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ মূল কাৰ্য্য হ’ল শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পুষ্টি চক্ৰ পৰিচালনা কৰা। উৎপাদকে সৌৰ শক্তিক ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে আৰু সেই শক্তি খাদ্য শৃংখলৰ জৰিয়তে বিভিন্ন স্তৰলৈ প্ৰবাহিত হয়।
২. শক্তি প্ৰবাহৰ আৰ্হি (Energy Flow Models) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ সদায় একমুখী। সূৰ্য্যৰ পৰা শক্তি আহি উৎপাদকৰ পৰা বিভিন্ন স্তৰৰ উপভোক্তালৈ যায়। শক্তি প্ৰবাহৰ দুটা মূল আৰ্হি হ’ল:
এক-পথী শক্তি প্ৰবাহ আৰ্হি (Single-channel energy flow model): এই আৰ্হি অনুসৰি সৌৰ শক্তি সেউজীয়া উদ্ভিদৰ পৰা তৃণভোজী আৰু তাৰ পিছত মাংসভোজী প্ৰাণীলৈ প্ৰবাহিত হয়। প্ৰতিটো স্তৰত লিন্ডেমেনৰ (Lindeman) '১০ শতাংশ নীতি' অনুসৰি মাত্ৰ ১০ শতাংশ শক্তিহে পৰৱৰ্তী স্তৰলৈ যায়, বাকী ৯০ শতাংশ বিপাকীয় ক্ৰিয়া আৰু তাপ হিচাপে অপচয় হয়।
Y-আকৃতিৰ আৰ্হি (Y-shaped model): এই আৰ্হিত দুটা মুখ্য খাদ্য শৃংখল একেলগে থাকে— ১) চাৰণীয়া খাদ্য শৃংখল (Grazing food chain) আৰু ২) মৃতজীৱী খাদ্য শৃংখল (Detritus food chain)। প্ৰকৃতিৰ বাস্তৱ পৰিস্থিতিত এই দুই ধৰণৰ শক্তি প্ৰবাহ ওচৰা-ওচৰিকৈ চলি থাকে আৰু শক্তিৰ বিভাজন সুন্দৰকৈ দেখুওৱা হয়।
৩. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ অনুক্ৰমণ (Ecological Succession) বুলিলে কি বুজা ? ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: কোনো এটা অঞ্চলৰ জৈৱিক সম্প্ৰদায়ৰ গঠনত এক নিৰ্দিষ্ট আৰু পূৰ্বানুমান কৰিব পৰা যি পৰিবৰ্তন ঘটে, তাকেই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ অনুক্ৰমণ বোলে। ইয়াৰ মূল প্ৰকাৰসমূহ হ’ল:
প্ৰাথমিক অনুক্ৰমণ (Primary Succession): যিবোৰ অঞ্চলত পূৰ্বতে কোনো জীৱৰ অস্তিত্ব নাছিল (যেনে— নতুনকৈ ওলাই অহা আগ্নেয় শিলা বা মৰুভূমি), তেনে ঠাইত হোৱা অনুক্ৰমণক প্ৰাথমিক অনুক্ৰমণ বোলে। ই অতি ধীৰ গতিৰ প্ৰক্ৰিয়া।
গৌণ অনুক্ৰমণ (Secondary Succession): যিবোৰ অঞ্চলত আগতে জীৱ আছিল কিন্তু বানপানী, জুই বা অৰণ্য ধংসৰ বাবে নিচিহ্ন হৈ গৈছে, তেনে ঠাইত পুনৰ হোৱা অনুক্ৰমণক গৌণ অনুক্ৰমণ বোলে। ই প্ৰাথমিক অনুক্ৰমণতকৈ দ্ৰুত।
চৰম সম্প্ৰদায় (Climax Community): অনুক্ৰমণৰ একেবাৰে শেষ পৰ্যায়ত যিটো সুস্থিৰ সম্প্ৰদায়ৰ সৃষ্টি হয়, তাকে চৰম সম্প্ৰদায় বোলে (যেনে— এখন পূৰঠ হাবি)।
৪. জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ আৰ্হি বা গ্ৰাফসমূহৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি পৰিৱেশৰ সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ দুটা মূল আৰ্হি হ’ল:
সূচকীয় বা জ্যামিতিক বৃদ্ধি (Exponential Growth - J shaped): যেতিয়া কোনো এটা অঞ্চলত খাদ্য আৰু থকা ঠাইৰ পৰিমাণ অসীম হয়, তেতিয়া জনসংখ্যা তীব্ৰ গতিত বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ গ্ৰাফটো ইংৰাজী 'J' আখৰৰ দৰে হয়। ইয়াৰ সমীকৰণ হ’ল:
লজিষ্টিক বা বাস্তৱসন্মত বৃদ্ধি (Logistic Growth - S shaped): প্ৰকৃততে সম্পদ সদায় সীমিত থাকে। সেয়ে জনসংখ্যা এটা নিৰ্দিষ্ট সীমা (Carrying Capacity বা 'K') লৈকেহে বৃদ্ধি পায়। প্ৰথমতে ধীৰ গতিত, তাৰ পিছত দ্ৰুত আৰু শেষত স্থিৰ হয়। এই গ্ৰাফটো ইংৰাজী 'S' আখৰৰ দৰে হয় (Sigmoid curve)। ইয়াৰ সমীকৰণ:
৫. বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ জীৱমণ্ডল (Biomes) আৰু ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ বৃহৎ ভৌগোলিক অঞ্চলসমূহ যিবোৰৰ এক নিৰ্দিষ্ট জলবায়ু আৰু জৈৱিক বৈশিষ্ট্য আছে, তাক জীৱমণ্ডল বোলে। ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ হ’ল:
ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য (Tropical Rainforest): বিষুৱীয় অঞ্চলত অৱস্থিত। ইয়াত বৰষুণ আৰু উষ্ণতা বেছি। জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ বাবে এই অঞ্চল বিখ্যাত।
টুন্ড্ৰা (Tundra): মেৰু অঞ্চলত অৱস্থিত অত্যন্ত ঠাণ্ডা ঠাই। ইয়াৰ মাটি বেছিভাগ সময় বৰফেৰে আবৃত হৈ থাকে। গছ বৰকৈ নগজে।
তৃণভূমি (Grassland): ইয়াত বৰষুণৰ পৰিমাণ হাবিৰ বাবে কম কিন্তু মৰুভূমিৰ বাবে বেছি। কেৱল ঘাঁহজাতীয় উদ্ভিদ প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়।
টাইগা বা সৰলবৰ্গীয় বনভূমি (Taiga): ই উত্তৰ গোলৰ্ধৰ এক বিশাল বনাঞ্চল য’ত চিৰসেউজীয়া সৰলবৰ্গীয় গছ (Pines, Firs) পোৱা যায়।
ছাভানা (Savanna): ই এক গৰম জলবায়ুৰ ক্ৰান্তীয় তৃণভূমি য’ত ঘাঁহৰ মাজে মাজে সিঁচৰতি হৈ কিছুমান গছ দেখা যায়।
*********
UNIT- 4
পৰিৱেশ জৈৱ-প্রযুক্তি(Environmental Biotechnology)
অতি চমু প্ৰশ্ন উত্তৰ দিয়াঃ
১/ এপিজেনেটিক্স (Epigenetics) কি ?
উত্তৰ: ডি.এন.এ (DNA) ক্ৰমৰ পৰিৱৰ্তন নকৰাকৈ জিনৰ কাৰ্যক্ষমতা বা প্ৰকাশৰ যি বংশগত পৰিৱৰ্তন ঘটে, তাকে এপিজেনেটিক্স বোলে।
২/ বায়’ৰিমিডিয়েচন (Bioremediation) মানে কি ?
উত্তৰ: অণুজীৱ ব্যৱহাৰ কৰি পৰিৱেশৰ পৰা দূষক দ্ৰব্যসমূহ আঁতৰ কৰা বা নিষ্ক্ৰিয় কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকে বায়’ৰিমিডিয়েচন বোলে।
৩/ ফাইট’ৰিমিডিয়েচন (Phytoremediation) বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: উদ্ভিদ ব্যৱহাৰ কৰি মাটি বা পানীৰ পৰা বিষাক্ত পদাৰ্থ আৰু দূষকসমূহ আঁতৰোৱা প্ৰযুক্তিৰ নামেই হৈছে ফাইট’ৰিমিডিয়েচন।
৪/ জৈৱ-শক্তি (Bioenergy) ৰ এটা উৎসৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: জৈৱ-শক্তিৰ এটা প্ৰধান উৎস হ’ল বায়’মাছ (Biomass) বা জৈৱ-পুঞ্জ।
৫/ জৈৱ-ইন্ধন (Biofuels) ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: বায়’ডিজেল বা ইথানল।
৬/ পৰিৱেশ জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ এটা প্ৰধান লক্ষ্য কি ?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সুৰক্ষা আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটোৱেই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।
৭/ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে জীৱৰ ওপৰত পেলোৱা এটা প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত বহুতো বিৰল প্ৰজাতিৰ জীৱ বিলুপ্তিৰ পথত আগবাঢ়িছে।
৮/ নিকাশীকৰণ বা আৱৰ্জনা শোধনত কোনবিধ জীৱৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ ?
উত্তৰ: বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰৰ দৰে অণুজীৱৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৯/ ক্ষয়প্ৰাপ্ত ভূমিৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে কি ব্যৱহাৰ কৰা হয় ?
উত্তৰ: জৈৱ সাৰ আৰু উপযুক্ত উদ্ভিদৰ ৰোপণ (Revegetation) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
১০/ নতুনকৈ দেখা দিয়া এটা ভাইৰাছজনিত ৰোগৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ক’ভিড-১৯ (COVID-19)।
২ নম্বৰৰ চুটি প্ৰশ্নোত্তৰ :
১/ জিন আৰু পৰিৱেশৰ আন্তঃক্ৰিয়া বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: কোনো এটা জীৱৰ বৈশিষ্ট্য কেৱল জিনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। জিন আৰু পৰিৱেশৰ মাজত হোৱা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াইহে জীৱটোৰ চৰিত্ৰ আৰু আচৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
২/ এপিজেনেটিক্সৰ ওপৰত পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ কেনেকুৱা ?
উত্তৰ: খাদ্যভাস, মানসিক চাপ আৰু পৰিৱেশৰ বিষাক্ত দ্ৰব্যই জিনৰ গঠন সলনি নকৰাকৈ জিনৰ কাৰ্যপ্ৰণালী সলনি কৰি দিব পাৰে, যিটো পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈও যাব পাৰে।
৩/ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে অণুজীৱৰ ক্ৰমবিকাশত কেনেকৈ সহায় কৰে ?
উত্তৰ: উষ্ণতা বৃদ্ধি আৰু পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তনে অণুজীৱবোৰক নতুন পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাবলৈ বাধ্য কৰে, যাৰ ফলত সিহঁতৰ জিনীয় পৰিৱৰ্তন বা ক্ৰমবিকাশ ঘটে।
৪/ বায়’ৰিমিডিয়েচনৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰ: (ক) ই এক পৰিৱেশ অনুকূল প্ৰক্ৰিয়া। (খ) কৃত্ৰিম ৰাসায়নিক পদ্ধতিৰ তুলনাত ই যথেষ্ট কম খৰচী।
৫/ ইন-চিটু (In-situ) বায়’ৰিমিডিয়েচন কি ?
উত্তৰ: যেতিয়া দূষিত ঠাইখনৰ পৰা মাটি বা পানী কঢ়িয়াই নিয়াৰ পৰিৱৰ্তে সেই স্থানতে অণুজীৱ ব্যৱহাৰ কৰি শোধন কৰা হয়, তাক ইন-চিটু বায়’ৰিমিডিয়েচন বোলে।
৬/ ফাইট’ৰিমিডিয়েচনৰ দুটা পদ্ধতিৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ফাইট’এক্সট্ৰেকচন (Phytoextraction) আৰু ফাইট’ষ্টেবিলাইজেচন (Phytostabilization)।
৭/ জৈৱ-ইন্ধন কিয় পৰিৱেশৰ বাবে ভাল ?
উত্তৰ: জৈৱ-ইন্ধন জ্বলালে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ তুলনাত কম পৰিমাণৰ ক্ষতিকাৰক গেছ নিৰ্গত হয় আৰু ই নবীকৰণযোগ্য।
৮/ আৱৰ্জনাৰ পৰা সম্পদলৈ ৰূপান্তৰ কেনেকৈ সম্ভৱ ?
উত্তৰ: জৈৱ-প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি পৌৰসভাৰ পচন সাৰৰ পৰা জৈৱ সাৰ আৰু প্লাষ্টিকৰ পৰা ইন্ধন প্ৰস্তুত কৰি আৱৰ্জনক সম্পদলে ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি।
৯/ মাকৰাত্মক ভাইৰাছৰ উৎপত্তিৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: (ক) বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সৈতে মানুহৰ নিকট সংস্পৰ্শ। (খ) ভাইৰাছৰ জিনীয় পৰিৱৰ্তন বা মিউটেচন।
১০/ ক্ষয়প্ৰাপ্ত ভূমি কেনেকৈ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পাৰি ?
উত্তৰ: নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰিব পৰা উদ্ভিদ ৰোপণ কৰি আৰু অণুজীৱৰ সহায়ত মাটিৰ উৰ্বৰা শক্তি বৃদ্ধি কৰি ভূমি পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পাৰি।
১১/ পশুৰ দেহৰ পৰা মানুহলৈ বিয়পা দুটা ৰোগৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বাৰ্ড ফ্লু (Bird Flu) আৰু ৰেবিজ (Rabies)।
১২/ জৈৱ-শক্তিৰ গুৰুত্ব কি ?
উত্তৰ: ই জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰে আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি ৰোধ কৰাত সহায় কৰে।
১৩/ পৰিৱেশ জৈৱ-প্ৰযুক্তি আৰু নৈতিকতাৰ সম্পৰ্ক কি ?
উত্তৰ: কোনো প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰোঁতে পৰিৱেশৰ আন জীৱৰ যাতে ক্ষতি নহয় আৰু প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য অটুট থাকে, সেয়া নিশ্চিত কৰাই হ’ল নৈতিকতা।
১৪/ আৱৰ্জনা শোধনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা দুটা জৈৱিক পদ্ধতি কি কি ?
উত্তৰ: সক্ৰিয় স্লাজ পদ্ধতি (Activated Sludge Process) আৰু কম্পষ্টিং বা সাৰ প্ৰস্তুতকৰণ।
১৫/ পৰিৱেশ দূষণ নিয়ন্ত্ৰণত অণুজীৱৰ ভূমিকা কি ?
উত্তৰ: অণুজীৱই জটিল বিষাক্ত পদাৰ্থবোৰ ভাঙি সৰল আৰু নিৰীহ পদাৰ্থলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰে।
১৬/ উদ্ভিদৰ দেহত নতুনকৈ দেখা দিয়া ৰোগৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ঘেঁহুৰ ব্লাষ্ট ৰোগ বা বিভিন্ন নতুন ধৰণৰ ভেঁকুৰজনিত ৰোগ যিবোৰ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বাবে দেখা দিছে।
১৭/ এক্সেজিৱ (Ex-situ) বায়’ৰিমিডিয়েচন বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ: দূষিত পদাৰ্থসমূহ (যেনে- মাটি বা পানী) মূল স্থানৰ পৰা আঁতৰাই আনি অন্য ঠাইত লৈ গৈ শোধন কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকে এক্সেজিৱ বায়’ৰিমিডিয়েচন বোলে।
১৮/ বায়’ৰিমিডিয়েচনৰ বাবে ব্যৱহাৰ হোৱা দুটা বেক্টেৰিয়াৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: চিউড’মোনাছ (Pseudomonas) আৰু বেচিলাছ (Bacillus)।
১৯/ পৰিৱেশৰ পৰা গধুৰ ধাতু (Heavy metals) আঁতৰাবলৈ কোনটো পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয় ?
উত্তৰ: ফাইট’ৰিমিডিয়েচন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়, য’ত সূৰ্যমুখী বা সৰিয়হৰ দৰে উদ্ভিদ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
২০/ জিনীয়ভাৱে পৰিৱৰ্তিত অণুজীৱ (GMO) কি ?
উত্তৰ: যিবোৰ অণুজীৱৰ জিনীয় গঠন বিজ্ঞানাগাৰত পৰিৱৰ্তন কৰি কোনো বিশেষ কামৰ বাবে (যেনে- তেলৰ চেকুৰা খোৱা) উপযুক্ত কৰি তোলা হয়।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
১/ পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণত জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ পৰা বিভিন্ন দূষক দ্ৰব্য আঁতৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত জৈৱ-প্ৰযুক্তিয়ে এক আধুনিক আৰু বিজ্ঞানসন্মত সমাধান আগবঢ়াইছে। ইয়াৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:
বায়’ৰিমিডিয়েচন: অণুজীৱৰ সহায়ত মাটি বা পানীৰ পৰা বিষাক্ত দ্ৰব্য (যেনে— তেলৰ চেকুৰা, গধুৰ ধাতু) নিষ্ক্ৰিয় কৰা হয়।
ফাইট’ৰিমিডিয়েচন: বিশেষ কিছুমান উদ্ভিদৰ সহায়ত মাটিৰ পৰা মাৰাত্মক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ শোষণ কৰি পৰিৱেশ নিকা কৰা হয়।
আৱৰ্জনা শোধন: পৌৰসভাৰ পচনশীল আৱৰ্জনাসমূহ জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত পচাই জৈৱ সাৰ আৰু ইন্ধনলৈ (Biogas) ৰূপান্তৰ কৰা হয়।
প্লাষ্টিকৰ জৈৱিক অৱনমন: শেহতীয়াকৈ কিছুমান বিশেষ এনজাইম প্ৰস্তুত কৰা হৈছে যিয়ে সহজে পচন নোহোৱা প্লাষ্টিককো ভাঙি পেলাব পাৰে।
২/ বায়’ৰিমিডিয়েচন (Bioremediation) কি ? ইয়াৰ বিভিন্ন পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰ: যি প্ৰক্ৰিয়াত বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ বা আন অণুজীৱ ব্যৱহাৰ কৰি পৰিৱেশত থকা দূষকসমূহক কম বিষাক্ত বা সম্পূৰ্ণ বিষহীন পদাৰ্থলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়, তাকে বায়’ৰিমিডিয়েচন বোলে। ইয়াৰ প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ হ’ল:
ইন-চিটু (In-situ): দূষিত স্থানতে অণুজীৱৰ ব্যৱহাৰ কৰি কৰা শোধন। যেনে— ভূ-গৰ্ভৰ পানী বা মাটি শোধন।
এক্সে-চিটু (Ex-situ): দূষিত পদাৰ্থসমূহ স্থানান্তৰ কৰি নি কোনো শোধন কেন্দ্ৰত অণুজীৱৰ সহায়ত নিকা কৰা পদ্ধতি।
বায়’অগমেণ্টেচন (Bioaugmentation): দূষিত ঠাইত থকা অণুজীৱৰ কাৰ্যক্ষমতা কম হ’লে বাহিৰৰ পৰা শক্তিশালী অণুজীৱ সেই ঠাইত প্ৰক্ষেপ কৰা।
বায়’ষ্টিমুলেচন (Biostimulation): অণুজীৱৰ বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিদ্ৰব্য বা অক্সিজেন যোগান ধৰি শোধন প্ৰক্ৰিয়া তৰান্বিত কৰা।
৩/ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে জীৱৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱ আৰু ইয়াৰ সৈতে এপিজেনেটিক্সৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে পৃথিৱীৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাইছে। ইয়াৰ ফলত জীৱৰ বাসস্থান হেৰাই যোৱাৰ উপৰি বংশবৃদ্ধি আৰু আচৰণত বিসংগতি দেখা দিছে।
প্ৰভাৱ: উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ বাবে বহুতো উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী বিলুপ্তিৰ পথত আগবাঢ়িছে। লগতে বহুতো ৰোগ সৃষ্টিকাৰী ভাইৰাছ আৰু বেক্টেৰিয়াৰ ক্ৰমবিকাশ ঘটিছে।
এপিজেনেটিক্সৰ সম্পৰ্ক: জলবায়ুৰ দ্ৰুত পৰিৱৰ্তনে জীৱৰ জিনৰ ওপৰত 'এপিজেনেটিক' চাপ সৃষ্টি কৰে। অৰ্থাৎ ডি.এন.এৰ ক্ৰম সলনি নকৰাকৈও জীৱটোৱে নতুন পৰিৱেশত জীয়াই থাকিবলৈ জিনৰ প্ৰকাশভংগী সলাই পেলায়। এই পৰিৱৰ্তনসমূহ বংশগতভাৱে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মলৈও যাব পাৰে, যাৰ ফলত জীৱটোৱে পৰিৱৰ্তিত জলবায়ুৰ সৈতে যুঁজ দিবলৈ সক্ষম হয়।
৪/ নতুনকৈ দেখা দিয়া ৰোগ (Emerging Diseases) বুলিলে কি বুজা ? ইয়াৰ কাৰণ আৰু প্ৰভাৱসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: যিবোৰ ৰোগ আগতে হোৱা নাছিল বা শেহতীয়াকৈ নতুন নতুন ভৌগোলিক অঞ্চলত দ্ৰুতগতিত বিয়পি পৰিছে, সেইবোৰক নতুনকৈ দেখা দিয়া ৰোগ বোলে (যেনে— ক’ভিড-১৯, ইব’লা, জিকা ভাইৰাছ)।
কাৰণ:
বনাঞ্চল ধ্বংস কৰি মানুহে বন্যপ্ৰাণীৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা।
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বাবে অণুজীৱৰ বংশবৃদ্ধিৰ অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি হোৱা।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য আৰু ভ্ৰমণৰ ব্যাপক বৃদ্ধি।
প্ৰভাৱ: এই ৰোগবোৰে মানৱ সমাজত মহামাৰীৰ সৃষ্টি কৰাৰ লগতে অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক ব্যৱস্থাক বিধ্বস্ত কৰি পেলায়। পোহনীয়া জন্তু আৰু কৃষিৰ ওপৰতো ইয়াৰ মাৰাত্মক প্ৰভাৱ পৰে।
৫/ জৈৱ-ইন্ধন (Biofuels) কি ? ক্ষয়প্ৰাপ্ত ভূমিৰ পুনৰুদ্ধাৰত জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ: জৈৱিক উৎস যেনে— উদ্ভিদ, কৃষিৰ অৱশিষ্ট বা অণুজীৱৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা ইন্ধনক জৈৱ-ইন্ধন বোলে।
ভূমি পুনৰুদ্ধাৰত জৈৱ-প্ৰযুক্তি: খনি খনন বা অত্যাধিক ৰাসায়নিক সাৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত ক্ষয়প্ৰাপ্ত হোৱা ভূমিৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ বাবে জৈৱ-প্ৰযুক্তি অতি জৰুৰী।
নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ: বিশেষ কিছুমান বেক্টেৰিয়া (যেনে— ৰাইয’বিয়াম) ব্যৱহাৰ কৰি মাটিৰ উৰ্বৰা শক্তি পুনৰ ঘূৰাই আনিব পাৰি।
মাইক’ৰাইজা (Mycorrhiza): ভেঁকুৰ আৰু উদ্ভিদৰ শিপাৰ সহাৱস্থানৰ জৰিয়তে মৰুভূমি বা বন্ধ্যা মাটিক খেতিৰ উপযোগী কৰিব পাৰি।
জৈৱ-প্ৰযুক্তিগত বনায়ন: জিনীয়ভাৱে উন্নত উদ্ভিদ ৰোপণ কৰি খৰকৈ ক্ষয়প্ৰাপ্ত ভূমি সেউজীয়া কৰি তুলিব পাৰি।
**********