১. অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: পৃথিৱীৰ প্ৰথমটো গণনা যন্ত্ৰ (Calculating device) বুলি কাক গণ্য কৰা হয়? 

উত্তৰ: পৃথিৱীৰ প্ৰথমটো মেকানিকেল গণনা যন্ত্ৰ হৈছে 'এবা কাছ' (Abacus)।

প্ৰশ্ন ২: 'কম্পিউটাৰৰ পিতৃ' (Father of Computer) বুলি কাক জনা যায়? 

উত্তৰ: চাৰ্লছ বেবেজক (Charles Babbage) কম্পিউটাৰৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰথম প্ৰজন্মৰ কম্পিউটাৰত মুখ্য ইলেকট্ৰনিক উপাদান হিচাপে কি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: প্ৰথম প্ৰজন্মৰ কম্পিউটাৰত ভেকুৱাম টিউব (Vacuum Tubes) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ENIAC ৰ সম্পূৰ্ণ নামটো কি? 

উত্তৰ: ENIAC ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হ'ল Electronic Numerical Integrator and Computer।

প্ৰশ্ন ৫: দ্বিতীয় প্ৰজন্মৰ কম্পিউটাৰত ভেকুৱাম টিউবৰ সলনি কি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: ট্রানজিস্টৰ (Transistor) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬: আই.চি. (IC) ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি? 

উত্তৰ: IC ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ'ল Integrated Circuit।

প্ৰশ্ন ৭: মাইক্ৰ’প্ৰচেছৰ (Microprocessor) কম্পিউটাৰৰ কোনটো প্ৰজন্মত প্ৰথম ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: চতুৰ্থ প্ৰজন্মত (Fourth Generation)।

প্ৰশ্ন ৮: কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial Intelligence) কম্পিউটাৰৰ কোনটো প্ৰজন্মৰ মুখ্য বিষয়? 

উত্তৰ: পঞ্চম প্ৰজন্মৰ (Fifth Generation)।

প্ৰশ্ন ৯: এনালগ আৰু ডিজিটেল কম্পিউটাৰৰ সংমিশ্ৰণত তৈয়াৰ কৰা কম্পিউটাৰক কি বোলে? 

উত্তৰ: হাইব্ৰিড কম্পিউটাৰ (Hybrid Computer)।

প্ৰশ্ন ১০: চাৰ্লছ বেবেজে ১৮৩৩ চনত সজা ঐতিহাসিক যন্ত্ৰটোৰ নাম কি আছিল? 

উত্তৰ: এনালাইটিকেল ইঞ্জিন (Analytical Engine)।

প্ৰশ্ন ১১: আধুনিক ডিজিটেল কম্পিউটাৰৰ স্থাপত্য বা আৰ্কিটেকচাৰ (Von Neumann Architecture) কোনে আগবঢ়াইছিল? 

উত্তৰ: জোন বন নিউমেন (John von Neumann)।

প্ৰশ্ন ১২: পেস্কেলিন (Pascaline) কোনে উদ্ভাৱন কৰিছিল? 

উত্তৰ: ফৰাচী গণিতজ্ঞ ব্লেইজ পেস্কেলে (Blaise Pascal) ১৬৪২ চনত উদ্ভাৱন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৩: ছুপাৰ কম্পিউটাৰৰ এক উদাৰহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: ভাৰতৰ 'পৰম' (PARAM Siddhi) বা বিশ্বৰ 'Frontier'।

প্ৰশ্ন ১৪: উচ্চস্তৰৰ প্ৰগ্ৰামিং ভাষা (যেমন FORTRAN, COBOL) প্ৰথমবাৰৰ বাবে কোনটো প্ৰজন্মত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: দ্বিতীয় প্ৰজন্মত (Second Generation)।

প্ৰশ্ন ১৫: মাইক্ৰ'কম্পিউটাৰৰ এক সাধাৰণ উদাহৰণ দিয়া। 

উত্তৰ: আমাৰ ঘৰুৱা ডেস্কটপ (Desktop) বা লেপটপ (Laptop)।

২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: 'এনালাইটিকেল ইঞ্জিন' (Analytical Engine) ৰ বৈশিষ্ট্য চমুকৈ লিখা। 

উত্তৰ: চাৰ্লছ বেবেজে ১৮৩৩ চনত ডিজাইন কৰা এনালাইটিকেল ইঞ্জিন আছিল আধুনিক কম্পিউটাৰৰ আদিৰূপ। ইয়াত ইনপুট, প্ৰচেছিং, মেমৰী আৰু আউটপুটৰ ধাৰণা অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। ই পান্চ কাৰ্ডৰ (Punch Card) সহায়ত নিৰ্দেশনা গ্ৰহণ কৰিব পাৰিছিল। এই যন্ত্ৰৰ ধাৰণাৰ বাবেই বেবেজক কম্পিউটাৰৰ প্ৰজাৰক বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ২: ভেকুৱাম টিউব ভিত্তিক কম্পিউটাৰৰ দুটা মুখ্য সীমাবদ্ধতা উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: প্ৰথম প্ৰজন্মৰ ভেকুৱাম টিউব ভিত্তিক কম্পিউটাৰৰ মুখ্য সীমাবদ্ধতা হ'ল—

১. আকাৰত অত্যন্ত বিশাল আছিল আৰু চলাচল কৰোৱা অসম্ভৱ আছিল।

২. ই প্ৰচুৰ পৰিমাণে তাপ উৎপন্ন কৰিছিল, যাৰ বাবে সঘনাই যান্ত্ৰিক বিজুতি ঘটিছিল আৰু অত্যাধিক বিদ্যুৎ শক্তিৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৩: ট্ৰানজিস্টৰে কম্পিউটাৰ বিকাশৰ গতি কেনেদৰে সলনি কৰিলে? 

উত্তৰ: দ্বিতীয় প্ৰজন্মত ভেকুৱাম টিউবৰ ঠাইত ট্ৰানজিস্টৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত কম্পিউটাৰবোৰ আকাৰত বহুত সৰু, খৰতকীয়া আৰু অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য হৈ পৰে। ট্ৰানজিস্টৰে তাপ উৎপাদন হ্ৰাস কৰিলে আৰু শক্তিৰ ব্যৱহাৰো বহুলাংশে কমাই দিলে, যিয়ে কম্পিউটিং ইতিহাসত এক বিপ্লৱৰ সূচনা কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: সংহত বৰ্তনী বা ইণ্টেগ্ৰেটেড সার্কিট (IC) কি? 

উত্তৰ: ইণ্টেগ্ৰেটেড সার্কিট (IC) হ'ল এটা ক্ষুদ্ৰ চিলিকন প্ৰতিফলিত ফলক (Silicon Chip), য'ত হাজাৰ হাজাৰ ট্ৰানজিস্টৰ, ৰেজিষ্টৰ আৰু কেপাচিটৰ একেলগে সংযোগ কৰি তৈয়াৰ কৰা হয়। জেক কিলবী আৰু ৰবাৰ্ট নয়ছে ইয়াক উদ্ভাৱন কৰিছিল। ই কম্পিউটাৰৰ তৃতীয় প্ৰজন্মৰ মূল ভিত্তি আছিল।

প্ৰশ্ন ৫: প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় প্ৰজন্মৰ কম্পিউটাৰৰ মাজত দুটা মূল প্ৰভেদ লিখা। 

উত্তৰ:

১. প্ৰথম প্ৰজন্মত ভেকুৱাম টিউব ব্যৱহাৰ হৈছিল, আনহাতে দ্বিতীয় প্ৰজন্মত ট্ৰানজিস্টৰ ব্যৱহাৰ হৈছিল।

২. প্ৰথম প্ৰজন্মত কেৱল মেচিন লেংগুৱেজ ব্যৱহাৰ হৈছিল, কিন্তু দ্বিতীয় প্ৰজন্মত এছেম্বলী লেংগুৱেজ আৰু উচ্চস্তৰৰ ভাষা (যেনে- FORTRAN) ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হয়।

প্ৰশ্ন ৬: ভি.এল.এছ.আই (VLSI) আৰু ইউ.এল.এছ.আই (ULSI) ৰ্থ কি? 

উত্তৰ: VLSI (Very Large Scale Integration) ৰ জৰিয়তে এটা চিপতে হাজাৰ হাজাৰ মাইক্ৰ’ইলেকট্ৰনিক উপাদান স্থাপন কৰা হয়, যি চতুৰ্থ প্ৰজন্মৰ কম্পিউটাৰত ব্যৱহাৰ হয়। ULSI (Ultra Large Scale Integration) ত লাখ লাখ উপাদান একেলগে সংযোগ কৰা হয়, যি পঞ্চম প্ৰজন্মৰ কম্পিউটাৰত ব্যৱহৃত হয়।

প্ৰশ্ন ৭: এনালগ কম্পিউটাৰ (Analog Computer) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: যিবোৰ কম্পিউটাৰে অবিৰত বা প্ৰৱাহমান ভৌতিক ৰাশি (যেনে— উষ্ণতা, চাপ, ভোল্টেজ আদি) জোখ-মাখ কৰি কাম কৰে, তাক এনালগ কম্পিউটাৰ বোলে। ইয়াৰ গতি খৰতকীয়া হ'লেও উত্তৰবোৰ অনুমানিক হয়। উদাহৰণস্বৰূপে— গাড়ীৰ স্পীডোমিটাৰ বা থাৰ্মোমিটাৰ।

প্ৰশ্ন ৮: ডিজিটেল কম্পিউটাৰ (Digital Computer) কি? ইয়াৰ কাম কি? 

উত্তৰ: যিবোৰ কম্পিউটাৰে দ্বিমিক সংখ্যা ব্যৱস্থা বা বাইনাৰী ক’ড (০ আৰু ১) ব্যৱহাৰ কৰি গণনা বা তথ্য সংসাধন (processing) কৰে, তাকে ডিজিটেল কম্পিউটাৰ বোলে। ই অতি সঠিক আৰু নিখুঁত ফলাফল দিয়ে। আমাৰ দৈনিক ব্যৱহৃত লেপটপ, স্মাৰ্টফোন আদি ডিজিটেল কম্পিউটাৰ।

প্ৰশ্ন ৯: হাইব্ৰিড কম্পিউটাৰৰ (Hybrid Computer) ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে লিখা। 

উত্তৰ: হাইব্ৰিড কম্পিউটাৰে এনালগ আৰু ডিজিটেল— দুয়োটা কম্পিউটাৰৰে বৈশিষ্ট্য বহন কৰে। ই এনালগ সংকেত সংগ্ৰহ কৰি ডিজিটেল ৰূপত প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰে। চিকিৎসালয়ৰ আই.চি.ইউ (ICU) ত ৰোগীৰ হৃদস্পন্দন বা ৰক্তচাপ জুখিবলৈ আৰু বৈজ্ঞানিক গৱেষণাগাৰত এনে কম্পিউটাৰ ব্যৱহাৰ হয়।

প্ৰশ্ন ১০: মেইনফ্ৰেম কম্পিউটাৰ (Mainframe Computer) ৰ বৈশিষ্ট্য কি কি? 

উত্তৰ: মেইনফ্ৰেম কম্পিউটাৰবোৰ আকাৰত ডাঙৰ, অত্যন্ত শক্তিশালী আৰু বিপুল পৰিমাণৰ তথ্য সংৰক্ষণ তথা প্ৰচেছ কৰিব পৰা ক্ষমতা সম্পন্ন। একে সময়তে এশ-হেজাৰ ব্যৱহাৰকাৰীয়ে (Multi-user) ইয়াত কাম কৰিব পাৰে। বেংক, বীমা প্ৰতিষ্ঠান আৰু এয়াৰলাইনছ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ হয়।

প্ৰশ্ন ১১: ছুপাৰ কম্পিউটাৰ (Supercomputer) ৰ সংজ্ঞা আৰু ব্যৱহাৰ লিখা। 

উত্তৰ: সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে সকলোতকৈ খৰতকীয়া, ক্ষমতাশালী আৰু ব্যয়বহুল কম্পিউটাৰবোৰেই হৈছে ছুপাৰ কম্পিউটাৰ। ই ছেকেণ্ডতে কোটি কোটি জটিল গণনা সম্পাদন কৰিব পাৰে। বতৰৰ আগজাননী, মহাকাশ গৱেষণা, আণৱিক পৰীক্ষণ আৰু সামৰিক বিজ্ঞানত ছুপাৰ কম্পিউটাৰ ব্যৱহৃত হয়।

প্ৰশ্ন ১২: মাইক্ৰ’কম্পিউটাৰ (Microcomputer) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: যিবোৰ কম্পিউটাৰত সংৰচৰণ উপাদান হিচাপে মাইক্ৰ’প্ৰচেছৰ (Microprocessor) ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তাক মাইক্ৰ’কম্পিউটাৰ বোলে। ই আকাৰত সৰু, ব্যক্তিগত ব্যৱহাৰৰ বাবে উপযোগী আৰু কম খৰচী। উদাহৰণ: ডেস্কটপ, লেপটপ, টেবলেট আদি।

প্ৰশ্ন ১৩: কম্পিউটাৰৰ 'স্তূপীকৃত প্ৰগ্ৰাম ধাৰণা' (Stored Program Concept) কি? 

উত্তৰ: জোন বন নিউমেনে আগবঢ়োৱা এই ধাৰণা অনুসৰি, কম্পিউটাৰৰ তথ্য (Data) আৰু প্ৰগ্ৰাম বা নিৰ্দেশনা (Instructions) দুয়োটাকে পৃথককৈ নাৰাখি একেখন মেমৰীতে সংৰক্ষণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত কম্পিউটাৰে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে মেমৰীৰ পৰা নিৰ্দেশনা পঢ়ি অতি ক্ষিপ্ৰতাৰে কাম কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: মিনি কম্পিউটাৰ (Minicomputer) আৰু মাইক্ৰ’কম্পিউটাৰৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য কি? 

উত্তৰ: মিনি কম্পিউটাৰ মাইক্ৰ’কম্পিউটাৰতকৈ অধিক শক্তিশালী, গতিশীল আৰু অধিক সংৰক্ষণ ক্ষমতাযুক্ত। মিনি কম্পিউটাৰত একেলগে কেইবাজনো ব্যৱহাৰকাৰীয়ে (Multi-user) কাম কৰিব পাৰে, কিন্তু মাইক্ৰ’কম্পিউটাৰ মূলতঃ এজন ব্যৱহাৰকাৰীৰ (Single-user) বাবে প্ৰস্তুত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ১৫: পঞ্চম প্ৰজন্মৰ কম্পিউটাৰৰ মূল লক্ষ্য কি? 

উত্তৰ: পঞ্চম প্ৰজন্মৰ কম্পিউটাৰৰ মূল লক্ষ্য হৈছে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI) আৰু প্ৰাকৃতিক ভাষা সংসাধন (Natural Language Processing) ৰ বিকাশ ঘটোৱা। ই মানুহৰ ভাষা বুজি পোৱা, নিজে সিদ্ধান্ত লোৱা আৰু স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে জটিল সমস্যা সমাধান কৰিব পৰাকৈ সক্ষম কৰি তোলা হৈছে।

৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: কম্পিউটাৰৰ প্ৰাৰম্ভিক ইতিহাস আৰু গণনা যন্ত্ৰৰ ক্ৰমবিকাশ সম্পৰ্কে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: কম্পিউটাৰৰ ইতিহাস মানুহৰ গণনা প্ৰক্ৰিয়া সহজ কৰাৰ প্ৰচেষ্টাৰ লগত প্ৰত্যক্ষভাৱে জৰিত। প্ৰাচীন কালত যেতিয়া জটিল গণনাবোৰ হাতৰ আঙুলি বা শিলেৰে কৰা সম্ভৱ নাছিল, তেতিয়াই গণনা যন্ত্ৰৰ ধাৰণা গঢ় লৈ উঠিছিল।

১. এবা কাছ (Abacus): খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৫০০ মানত চীনত উদ্ভাৱন হোৱা এবা কাছক পৃথিৱীৰ প্ৰথম গণনা যন্ত্ৰ মনা হয়। কাঠের ফ্ৰেমত লগোৱা তাৰ আৰু গুটিৰ সহায়ত ইয়াৰ দ্বাৰা যোগ-বিয়োগ সহজ হৈছিল।

২. নেপিয়াৰছ ব’নছ (Napier's Bones): ১৬১৭ চনত জন নেপিয়াৰে এনিমেটেড কাঠ বা হাড়ৰ মাৰিৰে যান্ত্ৰিকভাৱে পূৰণ আৰু হৰণ কৰিব পৰা যন্ত্ৰ প্ৰস্তুত কৰে।

৩. পেস্কালিন (Pascaline): ১৬৪২ চনত ফৰাচী বিজ্ঞানী ব্লেইজ পেস্কেলে গীয়ৰ (Gear) আৰু হুইল ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰথম মেকানিকেল কেলকুলেটৰ 'পেস্কালিন' সাজি উলিয়াইছিল। ই কেৱল যোগ আৰু বিয়োগ কৰিব পাৰিছিল।

৪. বেবেজৰ ইঞ্জিনসমূহ: ১৯ শতিকাত চাৰ্লছ বেবেজে 'ডিফাৰেঞ্চ ইঞ্জিন' (Difference Engine) আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত 'এনালাইটিকেল ইঞ্জিন' (Analytical Engine) ৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰে। এনালাইটিকেল ইঞ্জিনত আধুনিক কম্পিউটাৰৰ দৰেই ইনপুট, প্রসেছিং, মেমৰী আৰু আউটপুটৰ ধাৰণা আছিল। এই আৱিষ্কাৰৰ বাবেই চাৰ্লছ বেবেজক 'কম্পিউটাৰৰ প্ৰজাৰক' বোলা হয়।

৫. হলেৰিথৰ টেবুলেটিং মেচিন: ১৮৯০ চনত হাৰমান হলেৰিথে পান্চ কাৰ্ড ভিত্তিক টেবুলেটিং যন্ত্ৰ আৱিষ্কাৰ কৰে, যিয়ে আমেৰিকাৰ লোকপিয়লৰ তথ্য গণনাত ব্যৱহৃত হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত এই কোম্পানীটোৱেই বিশ্ববিখ্যাত IBM হিচাপে গঢ় লৈ উঠে।

এনেদৰে যান্ত্ৰিক সঁজুলিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমান্বয়ে ইলেকট্ৰনিক ব্যৱস্থালৈ কম্পিউটাৰৰ ক্ৰমবিকাশ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ২: কম্পিউটাৰৰ বিভিন্ন প্ৰজন্মসমূহ (Generations of Computer) উপযুক্ত উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: কম্পিউটাৰৰ প্ৰযুক্তিগত বিকাশক পাঁচটা মুখ্য প্ৰজন্মত ভাগ কৰা হৈছে:

১. প্ৰথম প্ৰজন্ম (১৯৪৬ - ১৯৫৯): এই প্ৰজন্মৰ কম্পিউটাৰত মুখ্য উপাদান হিচাপে ভেকুৱাম টিউব (Vacuum Tube) ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। মেমৰীৰ বাবে মেগনেটিক ড্রাম ব্যৱহাৰ হৈছিল। এইবোৰ আকাৰত অতি বিশাল, ধীৰগতিৰ আৰু প্ৰচুৰ তাপ উৎপাদক আছিল। ইয়াৰ ভাষা আছিল কেৱল মেচিন লেংগুৱেজ।

উদাহৰণ: ENIAC, UNIVAC, EDVAC।

২. দ্বিতীয় প্ৰজন্ম (১৯৫৯ - ১৯৬৫): ভেকুৱাম টিউবৰ ঠাইত ট্ৰানজিস্টৰ (Transistor) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত কম্পিউটাৰ সৰু, খৰতকীয়া আৰু কম তাপ উৎপাদক হৈ পৰে। এই সময়ছোৱাত এছেম্বলী ভাষা আৰু উচ্চস্তৰৰ ভাষা (FORTRAN, COBOL) ৰ বিকাশ ঘটিছিল।

উদাহৰণ: IBM 1401, CDC 1604।

৩. তৃতীয় প্ৰজন্ম (১৯৬৫ - ১৯৭১): এই প্ৰজন্মত ইণ্টেগ্ৰেটেড সার্কিট (IC) ৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ হয়, য'ত চিলিকন চিপৰ ওপৰত বহুতো ট্ৰানজিস্টৰ একেলগে সংযোগ কৰা হৈছিল। মাউছ আৰু কিব’ৰ্ডৰ লগতে অপাৰেটিং চিষ্টেম (OS) ৰ ব্যৱহাৰ ইয়াত প্ৰথম আৰম্ভ হয়।

উদাহৰণ: IBM-360 series, PDP-8।

৪. চতুৰ্থ প্ৰজন্ম (১৯৭১ - ১৯৮০/বৰ্তমান): VLSI (Very Large Scale Integration) প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত সমগ্ৰ সংৰচৰণ এককটোক এটা চিপত আনি মাইক্ৰ’প্ৰচেছৰ (Microprocessor) প্ৰস্তুত কৰা হয়। ইয়াৰ ফলতেই ব্যক্তিগত কম্পিউটাৰ (PC) ৰ বিপ্লৱ আৰম্ভ হয়।

উদাহৰণ: Apple II, CRAY-1 (ছুপাৰ কম্পিউটাৰ)।

৫. পঞ্চম প্ৰজন্ম (বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যত): ই ULSI (Ultra Large Scale Integration) প্ৰযুক্তি আৰু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Artificial Intelligence) ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ই ভাষা অনুধাৱন, স্বয়ংক্ৰিয় সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু সমান্তৰাল সংৰচৰণ (Parallel Processing) ত সক্ষম।

উদাহৰণ: ৰবটিক্স, কোৱাণ্টাম কম্পিউটাৰ, ৰূপায়িত AI ব্যৱস্থা।

প্ৰশ্ন ৩: কাৰ্যনীতি আৰু তথ্য উপস্থাপনৰ প্ৰকাৰ অনুসৰি কম্পিউটাৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: কম্পিউটাৰে তথ্য (Data) কেনেদৰে গ্ৰহণ, সংসাধন (Process) আৰু প্ৰদৰ্শন কৰে— ইয়াৰ কাৰ্যনীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কম্পিউটাৰক মূলতঃ তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে:

১. এনালগ কম্পিউটাৰ (Analog Computer): যিবোৰ কম্পিউটাৰে ধাৰাবাহিকভাৱে পৰিৱৰ্তনশীল ভৌতিক ৰাশি (Continuous Physical Quantities) যেনে— উষ্ণতা, চাপ, ভোল্টেজ, গতি আদি জোখ-মাখ কৰে, তাক এনালগ কম্পিউটাৰ বোলে।

• বৈশিষ্ট্য: ই মেগনিটিউড বা পৰিমাণ জুখি কাম কৰে, কোনো পৃথক বাইনাৰী সংখ্যা ব্যৱহাৰ নকৰে।

• ব্যৱহাৰ: বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষা, তেল শোধনাগাৰ, গাড়ীৰ স্পীডোমিটাৰ আদি। ইয়াৰ গতি খৰতকীয়া কিন্তু ফলাফল অনুমানিক।

২. ডিজিটেল কম্পিউটাৰ (Digital Computer): যিবোৰ কম্পিউটাৰে বাইনাৰী সংখ্যা ব্যৱস্থা (০ আৰু ১) ব্যৱহাৰ কৰি পৃথক তথ্য (Discrete Data) প্ৰচেছ কৰে, তাক ডিজিটেল কম্পিউটাৰ বোলে।

• বৈশিষ্ট্য: ই গাণিতিক আৰু তৰ্কসংগত সমস্যা অত্যন্ত নিখুঁত আৰু সঠিকভাৱে সমাধান কৰিব পাৰে। ইয়াৰ তথ্য সংৰক্ষণ ক্ষমতা অতি বেছি।

• ব্যৱহাৰ: ব্যক্তিগত কাম, ব্যৱসায়-বাণিজ্য, শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান আদি সকলোতে আজিকালি ডিজিটেল কম্পিউটাৰ ব্যৱহাৰ হয় (যেনে— লেপটপ, স্মাৰ্টফোন)।

৩. হাইব্ৰিড কম্পিউটাৰ (Hybrid Computer): যি কম্পিউটিং ব্যৱস্থাত এনালগ আৰু ডিজিটেল— দুয়োৰে শ্ৰেষ্ঠ গুণসমূহ একত্ৰিত কৰা হয়, তাক হাইব্ৰিড কম্পিউটাৰ বোলে।

• বৈশিষ্ট্য: ই ইনপুট হিচাপে এনালগ সংকেত লয় আৰু প্ৰচেছিং তথা মেমৰী সংৰক্ষণ ডিজিটেল ৰূপত সম্পন্ন কৰি সঠিক ফলাফল দিয়ে।

• ব্যৱহাৰ: হাস্পতালৰ আই.চি.ইউ (ICU) ৰ ভেণ্টিলেটৰ আৰু ই.চি.জি (ECG) যন্ত্ৰ, বতৰ বিজ্ঞান কেন্দ্র আৰু উৰোজাহাজ চলোৱা চিষ্টেমত হাইব্ৰিড কম্পিউটাৰ ব্যৱহৃত হয়।

প্ৰশ্ন ৪: আকাৰ, ক্ষমতা আৰু গতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ডিজিটেল কম্পিউটাৰৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: আকাৰ, প্ৰসেছিং ক্ষমতা, সংৰক্ষণ শক্তি আৰু মূল্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ডিজিটেল কম্পিউটাৰক চাৰিটা মুখ্য ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে:

১. মাইক্ৰ’কম্পিউটাৰ (Microcomputer): ই আকাৰত সৰু, ব্যক্তিগত ব্যৱহাৰৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা আৰু অপেক্ষাকৃতভাৱে সস্তা কম্পিউটাৰ। ইয়াত এটা মাত্ৰ মাইক্ৰ’প্ৰচেছৰ ব্যৱহাৰ হয়।

• উপপ্ৰকাৰ: ডেস্কটপ (Desktop), লেপটপ (Laptop), টেবলেট (Tablet) আৰু স্মাৰ্টফোন। ই সাধাৰণ কাৰ্যালয় আৰু ঘৰুৱা কামত ব্যৱহৃত হয়।

২. মিনি কম্পিউটাৰ (Minicomputer): মাইক্ৰ’কম্পিউটাৰতকৈ অধিক শক্তিশালী, খৰতকীয়া আৰু অধিক সংৰক্ষণ ক্ষমতাসম্পন্ন। ই 'মাল্টি-ইউজাৰ' (Multi-user) আৰ্কিটেকচাৰ সমৰ্থন কৰে, অৰ্থাৎ একে সময়তে কেইবাজনো (১০ ৰ পৰা ১০০ জন) ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াত একেলগে কাম কৰিব পাৰে।

• ব্যৱহাৰ: মজলীয়া ধৰণৰ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান, বিশ্ববিদ্যালয় আৰু বেংকৰ শাখা অফিচত।

৩. মেইনফ্ৰেম কম্পিউটাৰ (Mainframe Computer): মেইনফ্ৰেম কম্পিউটাৰবোৰ বৃহৎ পৰিসৰৰ আৰু অত্যন্ত শক্তিশালী। ই বৃহৎ পৰিমাণৰ তথ্য সংৰক্ষণ (Mass Storage) আৰু জটিল সংৰচৰণ একেলগে প্ৰচেছ কৰিব পাৰে। হেজাৰ হেজাৰ ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াৰ নেটৱৰ্কত একে সময়তে কাম কৰিব পাৰে।

• ব্যৱহাৰ: ৰে’লৱে টিকেট বুকিং, বেঙ্কিং ব্যৱস্থা, বীমা কোম্পানী আৰু চৰকাৰী লোকপিয়ল সংস্থাত।

৪. ছুপাৰ কম্পিউটাৰ (Supercomputer): বিশ্বৰ সকলোতকৈ খৰতকীয়া, বৃহৎ আৰু কাৰ্যক্ষম কম্পিউটাৰ। ই পাৰেলেল প্ৰচেছিং (Parallel Processing) ব্যৱহাৰ কৰি ছেকেণ্ডতে অৰ্বুদ-খৰ্বুদ গণনা (Floating-Point Operations) কৰিব পাৰে।

• ব্যৱহাৰ: বতৰৰ পূৰ্বানুমান, মহাকাশ অভিযান (NASA, ISRO), পাৰমাণৱিক গৱেষণা আৰু জটিল বৈজ্ঞানিক চিমুলেশ্বনত।

প্ৰশ্ন ৫: কম্পিউটিং ব্যৱস্থাৰ ক্ৰমবিকাশত 'জোন বন নিউমেন আৰ্কিটেকচাৰ' (John von Neumann Architecture) ৰ অৱদান আৰু বৈশিষ্ট্য সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: আধুনিক কম্পিউটাৰৰ গঠন আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী যাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, তাৰ মূল কাঠামোটো ১৯৪৫ চনত গণিতজ্ঞ জোন বন নিউমেনে প্ৰস্তুত কৰিছিল। ইয়াকে বন নিউমেন আৰ্কিটেকচাৰ (Von Neumann Architecture) বুলি জনা যায়। ই কম্পিউটিং ব্যৱস্থাৰ ক্ৰমবিকাশত এক যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিছিল।

মূল ধাৰণা (Stored Program Concept):

বন নিউমেন আৰ্কিটেকচাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ'ল 'স্তূপীকৃত প্ৰগ্ৰাম ধাৰণা' (Stored-Program Concept)। ইয়াৰ পূৰ্বে কম্পিউটাৰবোৰত কোনো নতুন কাম কৰিবলৈ হ'লে যান্ত্ৰিকভাৱে তাঁৰ আৰু চুইচৰ সংযোগ সলনি কৰিব লাগিছিল। কিন্তু বন নিউমেনে daba আৰু নিৰ্দেশনা (Instructions) দুয়োটাকে একেখন মেমৰী এককত (Primary Memory) সংৰক্ষণ কৰাৰ নিয়ম প্ৰৱৰ্তন কৰে।

আৰ্কিটেকচাৰৰ মুখ্য উপাদানসমূহ:

১. প্ৰচেছিং ইউৰোপ (CPU): য'ত দুটা অংশ থাকে—

• ALU (Arithmetic Logic Unit): সকলো গাণিতিক আৰু তৰ্কসংগত কাম সম্পন্ন কৰে।

• Control Unit (CU): কম্পিউটাৰৰ সকলো কাৰ্যপ্ৰণালী পৰিচালনা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

  ২. মেমৰী ইউৰোপ (Memory Unit): তথ্য আৰু নিৰ্দেশনা সংৰক্ষণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয় (RAM)।

  ৩. ইনপুট আৰু আউটপুট ব্যৱস্থা (I/O Devices): বাহ্যিক জগতৰ পৰা তথ্য গ্ৰহণ কৰা আৰু ফলাফল প্ৰদৰ্শন কৰাৰ মাধ্যম।

  ৪. বাছ ব্যৱস্থা (Busses): CPU, মেমৰী আৰু I/O সঁজুলিৰ মাজত তথ্য সৰবৰাহ কৰা বৈদ্যুতিক পথ।

গুৰুত্ব:

এই আৰ্কিটেকচাৰৰ বাবেই কম্পিউটাৰ এক সৰ্বগুণী বা ফ্লেক্সিবল (General Purpose) যন্ত্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হ'ল, য'ত মেমৰীৰ প্ৰগ্ৰাম সলনি কৰি বিভিন্ন কাম একেটা যন্ত্ৰৰ দ্বাৰাই কৰোৱা সম্ভৱ হৈ পৰিল। আজিৰ প্ৰত্যেকটো ডিজিটেল কম্পিউটাৰেই মৌলিকভাৱে এই নীতিৰ ওপৰতে প্ৰতিষ্ঠিত।

Very Short Answer Questions — 1 Mark Each

1. What is a computer?

Answer: A computer is an electronic programmable device that accepts data, processes it according to instructions, and produces meaningful information.

2. Who is known as the “Father of the Computer”?

Answer: Charles Babbage is widely known as the “Father of the Computer” because of his pioneering designs for the Difference Engine and Analytical Engine.

3. What was the Difference Engine?

Answer: The Difference Engine was a mechanical calculating machine designed by Charles Babbage to perform mathematical calculations, particularly the calculation of mathematical tables.

4. What was the Analytical Engine?

Answer: The Analytical Engine was a proposed general-purpose mechanical computing machine designed by Charles Babbage. It included ideas similar to a modern computer, such as memory, processing, input, and output.

5. Who is associated with the first published computer program?

Answer: Ada Lovelace is widely regarded as the first computer programmer for her algorithm written for Charles Babbage’s Analytical Engine.

6. What is meant by the evolution of a computing system?

Answer: The evolution of a computing system refers to the gradual development of computing machines from simple mechanical devices to modern electronic and highly advanced digital computers.

7. Which technology was used in first-generation computers?

Answer: First-generation computers primarily used vacuum tubes for electronic processing.

8. Which electronic component replaced vacuum tubes in second-generation computers?

Answer: Transistors replaced vacuum tubes in second-generation computers.

9. What is an integrated circuit (IC)?

Answer: An integrated circuit is a small electronic circuit containing many interconnected components, such as transistors, fabricated on a single semiconductor chip.

10. Which technology characterises fourth-generation computers?

Answer: The microprocessor characterises fourth-generation computers.

11. What is an analog computer?

Answer: An analog computer processes information represented by continuously varying physical quantities, such as temperature, pressure, or voltage.

12. What is a digital computer?

Answer: A digital computer processes data in discrete numerical form, generally using binary digits, 0 and 1.

13. What is a hybrid computer?

Answer: A hybrid computer combines the features of both analog and digital computers.

14. What is a supercomputer?

Answer: A supercomputer is a highly powerful computer designed to perform extremely complex calculations and process very large amounts of data at high speed.

15. What is a general-purpose computer?

Answer: A general-purpose computer is designed to perform a wide range of tasks rather than being restricted to one specific application.

B. Short Answer Questions — 2 Marks Each

1. Explain the importance of the early history of computers.

Answer: The early history of computers shows how human beings gradually developed methods for calculation and information processing. Devices such as the abacus and mechanical calculating machines provided the foundation for later developments. Studying this history helps us understand how modern electronic computers emerged through continuous technological improvement.

2. What was the contribution of Charles Babbage to computing?

Answer: Charles Babbage made a fundamental contribution to computing by designing the Difference Engine and the Analytical Engine. The Analytical Engine introduced important concepts such as a processing unit, memory, input, and output. These ideas closely resemble the basic organisation of modern computers.

3. Describe the Analytical Engine briefly.

Answer: The Analytical Engine was a proposed mechanical general-purpose computing machine designed by Charles Babbage. It was intended to perform different calculations using programmed instructions. Its proposed structure included a “mill” for processing, a “store” for holding information, and mechanisms for input and output.

4. What was the significance of Ada Lovelace in the history of computing?

Answer: Ada Lovelace made an important contribution by developing a detailed algorithm intended for Charles Babbage’s Analytical Engine. She also recognised that such a machine could potentially manipulate symbols beyond numerical calculations. Therefore, she is commonly regarded as the first computer programmer.

5. How did mechanical computing devices develop into electronic computers?

Answer: Computing developed from simple manual devices to mechanical calculators and then to electromechanical machines. Advances in electronics eventually replaced mechanical components with vacuum tubes, transistors, integrated circuits, and microprocessors. Each stage improved processing speed, reliability, storage capacity, and overall efficiency.

6. What is meant by the evolution of a computing system?

Answer: The evolution of a computing system refers to the historical progression of computing technology. It began with simple calculation devices and developed through mechanical and electromechanical systems into electronic computers. Modern systems have become smaller, faster, more reliable, more powerful, and capable of handling increasingly complex tasks.

7. Write a brief note on first-generation computers.

Answer: First-generation computers were developed mainly during the 1940s and 1950s and used vacuum tubes for electronic processing. They were very large, expensive, and consumed considerable electricity. They generated substantial heat and were less reliable than later computers. Machine language was commonly used for programming.

8. What were the main features of second-generation computers?

Answer: Second-generation computers used transistors instead of vacuum tubes. They were smaller, faster, more reliable, and more energy-efficient. They produced less heat and required less maintenance. High-level programming languages such as FORTRAN and COBOL became increasingly important during this generation.

9. Explain the importance of integrated circuits in computing.

Answer: Integrated circuits made it possible to place many electronic components on a small semiconductor chip. Their use reduced the physical size and cost of computers while improving speed and reliability. IC technology therefore played a major role in the development of third-generation computers.

10. What is the main feature of fourth-generation computers?

Answer: Fourth-generation computers are associated with the development and widespread use of microprocessors, in which the central processing functions were integrated onto a single chip. This greatly reduced computer size and cost while increasing processing capability. Personal computers became practical and widely accessible during this period.

11. Distinguish between analog and digital computers.

Answer: Analog computers work with continuously varying physical quantities, such as voltage or temperature. Digital computers process discrete values, generally represented using binary digits. Analog systems are useful for certain continuous measurement and simulation tasks, whereas digital computers are widely used for general data processing and information management.

12. What is a hybrid computer? Give its basic significance.

Answer: A hybrid computer combines the characteristics of analog and digital computing. The analog component can handle continuously changing measurements, while the digital component can perform precise calculations and logical operations. Such systems are useful where real-world continuous data must be combined with accurate digital processing.

13. What is a general-purpose computer?

Answer: A general-purpose computer is designed to perform many different types of tasks according to the software being used. A desktop computer, for example, can be used for word processing, calculation, communication, multimedia, programming, and internet-based activities rather than being limited to one particular function.

14. What is a special-purpose computer?

Answer: A special-purpose computer is designed to perform a specific task or a limited set of closely related tasks. Its hardware and software are generally optimised for its intended function. Such systems are commonly found in dedicated control and embedded applications where specialised processing is required.

15. How can computers be classified according to the type of data they process?

Answer: According to the type of data processed, computers are broadly classified as analog, digital, and hybrid computers. Analog computers process continuously varying data, digital computers process discrete data, and hybrid computers combine both approaches. This classification is based on the nature of the information handled by the system.

C. Long Answer Questions — 5 Marks Each

1. Trace the early history and development of computers.

Answer: The history of computers represents a gradual development from simple calculation aids to sophisticated electronic machines. In ancient times, people used devices such as the abacus to perform basic arithmetic. Later, mechanical calculating devices were developed to reduce the effort involved in numerical calculations.

A major milestone came with Charles Babbage, who designed the Difference Engine in the nineteenth century. He later proposed the Analytical Engine, a more advanced mechanical machine intended to perform different calculations according to instructions. The Analytical Engine contained ideas corresponding to important components of modern computers, including a processing mechanism, memory, input, and output. Ada Lovelace prepared an algorithm for the Analytical Engine and is therefore widely regarded as the first computer programmer.

During the nineteenth and early twentieth centuries, developments in punched-card technology and electromechanical machines further advanced information processing. In the twentieth century, electronic computers were developed using vacuum tubes. These machines were followed by computers based on transistors, integrated circuits, and eventually microprocessors.

Thus, the history of computing is a continuous process of technological development. Each stage aimed to make computing faster, smaller, more reliable, more economical, and more capable.

2. Explain the evolution of computing systems from early machines to modern computers.

Answer: The evolution of computing systems can be understood as a progression through several technological stages. The earliest systems were simple manual devices used mainly for arithmetic. The abacus is an important early example. Mechanical calculators were later developed to perform calculations more systematically.

In the nineteenth century, Charles Babbage proposed the Difference Engine and Analytical Engine. These designs introduced ideas that anticipated several features of modern computers. Later, electromechanical systems used electrical components along with mechanical mechanisms for data processing.

The development of electronic technology brought a major transformation. First-generation computers used vacuum tubes and were large, expensive, and power-hungry. Second-generation computers replaced vacuum tubes with transistors, making computers smaller, faster, more reliable, and more efficient.

The introduction of integrated circuits led to third-generation computers. Many electronic components could then be placed on compact semiconductor chips. The development of the microprocessor marked the fourth generation and made smaller, affordable computers and personal computers possible.

The fifth generation is commonly associated with advanced computing approaches such as artificial intelligence, knowledge-based systems, and natural-language-oriented computing, although generation classifications are broad historical conventions rather than strict technological boundaries.

Overall, computing has evolved towards greater speed, compactness, reliability, connectivity, and intelligence.

3. Describe the different generations of computers and their major characteristics.

Answer: The development of computers is commonly divided into generations according to major changes in electronic technology.

First Generation: These computers mainly used vacuum tubes. They were very large, expensive, consumed substantial electricity, produced considerable heat, and were relatively unreliable. Machine language was commonly used.

Second Generation: Transistors replaced vacuum tubes. Computers became smaller, faster, more reliable, and more energy-efficient. High-level programming languages such as FORTRAN and COBOL became important.

Third Generation: The use of integrated circuits (ICs) allowed many electronic components to be placed on small semiconductor chips. Computers became more compact, reliable, and powerful. Operating systems and improved programming languages also became increasingly important.

Fourth Generation: The development of the microprocessor, which integrated major processing functions onto a single chip, brought a major reduction in size and cost. Personal computers became practical and widely available.

Fifth Generation: This term is commonly used for advanced systems associated with artificial intelligence, natural-language processing, knowledge-based systems, and other intelligent computing approaches. Modern computing, however, is highly diverse, so this generation should be understood as a broad classification rather than a universally fixed technological boundary.

Thus, each generation represents a significant improvement in computing technology and capability.

4. Explain the major types of computers.

Answer: Computers can be classified in different ways depending on the type of data they process, their purpose, and their computing capability.

According to the type of data processed, computers are classified as analog, digital, and hybrid computers. Analog computers work with continuously changing quantities such as temperature, pressure, or voltage. Digital computers process discrete data, generally using binary representation, and are the most widely used form of modern computing. Hybrid computers combine analog measurement and digital processing.

According to purpose, computers may be general-purpose or special-purpose. General-purpose computers can perform many different tasks by using appropriate software. Personal computers are common examples. Special-purpose computers are designed for a particular function or a limited range of related functions.

Computers may also be described according to their processing power and scale as microcomputers, minicomputers, mainframe computers, and supercomputers. Microcomputers are generally designed for individual or small-scale use. Mainframes are designed to support large-scale data processing and many users. Supercomputers provide extremely high computational performance for demanding scientific and engineering applications.

Therefore, the classification of computers depends on the basis being used. A single computer may fit more than one classification.

5. Discuss the major technological changes that occurred during the generations of computers.

Answer: The generations of computers demonstrate a clear progression in electronic technology. Each generation introduced a major technological improvement that changed the size, performance, reliability, and usefulness of computers.

The first generation used vacuum tubes as the principal electronic switching and amplifying components. These computers were physically large, consumed substantial power, generated considerable heat, and required significant maintenance.

The second generation introduced transistors. Transistors were considerably smaller and more efficient than vacuum tubes. As a result, computers became faster, more reliable, and less power-consuming.

The third generation introduced integrated circuits, which allowed numerous electronic components to be manufactured together on semiconductor chips. This reduced size and improved reliability and processing capability.

The fourth generation was characterised by the microprocessor. By integrating major processing functions into a single chip, computers could be made much smaller and less expensive. This development strongly contributed to the spread of personal computers.

The fifth generation is generally associated with advanced computing based on artificial intelligence and related technologies. Modern computers can perform complex data processing, support sophisticated software, and interact with users in increasingly natural ways.

Thus, the evolution across generations reflects a movement from large, costly machines to compact, powerful, reliable, and increasingly intelligent computing systems.