১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)

১. অৰণ্য পৰিসংস্থা (Forest Ecosystem) বুলিলে কি বুজে?

উত্তৰ: গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু আৰু অনুজীৱৰ লগতে ইহঁতৰ অৈজৱিক পৰিৱেশৰ মাজত গঢ়ি উঠা জৈৱিক আন্তঃক্ৰিয়াৰ ব্যৱস্থাকে অৰণ্য পৰিসংস্থা বোলে।

২. অৰণ্য পৰিসংস্থাৰ এপদ জৈৱিক উপাদানৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: উৎপাদক (উদ্ভিদ/গছ-গছনি)।

৩. দাবানল (Forest Fire) কি?

উত্তৰ: বনাঞ্চলত অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে লগা জুই, যিয়ে বনজ সম্পদ আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ বিস্তৰ ক্ষতি কৰে, তাকে দাবানল বোলে।

৪. অৰণ্যৰ উৎপাদনশীলতা জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এটা একক বা ধাৰণা কি?

উত্তৰ: প্ৰাথমিক উৎপাদনশীলতা (Primary Productivity - প্ৰতি একক মাটিত প্ৰতি বছৰে উৎপন্ন হোৱা জৈৱভৰ)।

৫. অক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতি (Invasive Species) কাক বোলে?

উত্তৰ: বাহিৰৰ পৰা আহি স্থানীয় বাস্তুতন্ত্ৰত দ্ৰুতগতিত বিস্তাৰ লাভ কৰি খিলঞ্জীয়া উদ্ভিদ বা জীৱৰ ক্ষতি কৰা প্ৰজাতিক আক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতি বোলে।

৬. এটা আক্ৰমণকাৰী অপতৃণৰ (Weed) উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: মেটেকা (Water Hyacinth) বা লাণ্টানা (Lantana camara)।

৭. 'গছৰ পাত খোৱা অভ্যাস' (Browsing) কি?

উত্তৰ: তৃণভোজী প্ৰাণীয়ে গছৰ ওখ পাত, কোমল ডাল বা কুঁহিপাত খাই জীৱন ধাৰণ কৰা কাৰ্যক 'Browsing' বোলে।

৮. কাঠৰ জৈৱিক অৱক্ষয় (Biodegradation of Wood) প্ৰধানকৈ কাৰ দ্বাৰা হয়?

উত্তৰ: ভেকুৰ (Fungi) আৰু بەক্তেৰিয়াৰ দ্বাৰা।

৯. মাইকোৰাইজা (Mycorrhiza) কি?

উত্তৰ: মাইকোৰাইজা হৈছে উদ্ভিদৰ শিপা আৰু ভেকুৰৰ মাজত থকা এক উপকাৰী মিথোজীৱী (Symbiotic) সম্পৰ্ক।

১০. অৰণ্য ৰোপণস্থলী (Forest Nursery)-ত পুলি ধ্বংস কৰা এবিধ ভেকুৰজনিত ৰোগৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: ডেম্পিং অফ (Damping-off)।

১১. দাবানল প্ৰধানকৈ কেইপ্ৰকাৰৰ?

উত্তৰ: প্ৰধানকৈ তিনি প্ৰকাৰৰ (ভূ-গৰ্ভস্থ জুই, ভূ-পৃষ্ঠৰ জুই আৰু মুকুট জুই বা Crown Fire)।

১২. বনাঞ্চলৰ অৈজৱিক উপাদানৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: মাটি (বা পানী/সূৰ্যৰ পোহৰ)।

১৩. চৰণ (Grazing) বুলিলে কি বুজে?

উত্তৰ: পশুধনে মাটিত গজি থকা ঘাঁহ-বন খোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকে চৰণ বোলে।

১৪. গছৰ স্বাস্থ্য সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ মাইকোৰাইজাই মাটিৰ পৰা প্ৰধানকৈ কি পোষক দ্ৰৱ্য শোষণত সহায় কৰে?

উত্তৰ: ফছফৰাছ (Phosphorus)।

১৫. সৰ্বাধিক বিনাশকাৰী দাবানলৰ প্ৰকাৰটো কি?

উত্তৰ: ক্ৰাউন ফাইৰ বা মুকুট জুই (Crown Fire)।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)

১. বনাঞ্চলৰ দুটা মূল গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

• বনাঞ্চলে বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ সমতা ৰক্ষা কৰে।

• ই মাটিৰ খহনীয়া প্ৰতিৰোধ কৰে আৰু ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ পুনৰাই সৃষ্টিত সহায় কৰে।

২. অৰণ্য পৰিসংস্থাৰ গঠন প্ৰধানকৈ কি কি উপাদানেৰে গঠিত?

উত্তৰ: অৰণ্য পৰিসংস্থাৰ গঠন দুটা প্ৰধান উপাদানেৰে গঠিত:

• জৈৱিক উপাদান: উৎপাদক (গছ-গছনি), উপভোক্তা (জীৱ-জন্তু) আৰু বিয়োজক (ভেকুৰ/বেক্টেৰিয়া)।

• অজৈৱিক উপাদান: মাটি, পানী, বায়ু, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু খনিজ পদাৰ্থ।

৩. গছৰ স্বাস্থ্যত চৰণ (Grazing) আৰু পাত খোৱা (Browsing) অভ্যাসে কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: নিয়ন্ত্ৰণহীন চৰণ আৰু পাত খোৱাৰ ফলত নতুন পুলিবোৰ নষ্ট হয়, যাৰ বাবে পুনৰুৎপাদন বাধাগ্ৰস্ত হয়। অতিৰিক্ত চৰণে মাটি কঠিন কৰি পেলায়, যিয়ে নতুন গছ গজাত প্ৰতিবন্ধকতাৰ সৃষ্টি কৰে।

৪. অপতৃণ আৰু আক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতিয়ে অৰণ্যৰ কেনে ক্ষতি কৰে?

উত্তৰ: আক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতিয়ে দ্ৰুতগতিত বংশবৃদ্ধি কৰি স্থানীয় উদ্ভিদৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পোহৰ, পানী আৰু মাটিৰ পোষক দ্ৰৱ্য কাঢ়ি লয়। ফলত স্থানীয় প্ৰজাতিসমূহ বিলুপ্ত হৈ বনজ ভাৰসাম্য বিনষ্ট হয়।

৫. দাবানলৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি?

উত্তৰ: দাবানলৰ কাৰণসমূহক দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:

• প্ৰাকৃতিক কাৰণ: বজ্ৰপাত বা অতিপাত গৰমত শুকান পাতৰ ঘৰ্ষণ।

• মানৱসৃষ্ট কাৰণ: অসাৱধানতাবশত জুই এৰি থৈ যোৱা, জুম খেতি আৰু শুকান ঘাঁহ-বন জ্বলাই দিয়া।

৬. অৰণ্যৰ উৎপাদনশীলতা মানে কি?

উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অৰণ্য এলেকাত এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত উদ্ভিদসমূহে সালোক- সংশ্লেষণৰ জৰিয়তে কিমান পৰিমাণৰ জৈৱভৰ (Biomass) প্ৰস্তুত কৰে, তাকে অৰণ্যৰ উৎপাদনশীলতা বোলে।

৭. কাঠৰ জৈৱিক অৱক্ষয় (Biodegradation) কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰ: কাঠৰ জৈৱিক অৱক্ষয়ে অৰণ্যত জমা হৈ থকা মৰা গছ-গছনি আৰু ডাল-পাত পচাই মাটিৰ লগত মিহলাই দিয়ে। ইয়াৰ ফলত মাটিলৈ পোষক দ্ৰৱ্য ঘূৰি আহে আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি পায়।

৮. অৰণ্য ৰোপণস্থলীত (Forest Nursery) পুলিবোৰ ভেকুৰজনিত ৰোগৰ পৰা কেনেকৈ ৰক্ষা কৰিব পাৰি?

উত্তৰ: মাটি আৰু গুটিসমূহ ৰোপণৰ আগতে ফংগিসাইড (Fungicide) বা ভেকুৰনাশকেৰে শোধন কৰি ল’ব লাগে। ইয়াৰ উপৰি পুলিবোৰত অতিৰিক্ত পানী জমা হ’বলৈ দিব নালাগে আৰু বায়ু চলাচলৰ সু-ব্যৱস্থা ৰাখিব লাগে।

৯. 'ডাম্পিং অফ' (Damping-off) ৰোগ কি?

উত্তৰ: ডেম্পিং-অফ হৈছে ভেকুৰৰ (যেনে- Pythium, Rhizoctonia) দ্বাৰা পুলিবাৰীত হোৱা এক ভয়ানক ৰোগ। ইয়াৰ ফলত নতুনকৈ গজা পুলিবোৰৰ গোৰটো পচি যায় আৰু পুলিবোৰ মাটিত হালি পৰি মৰি যায়।

১০. গছৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে মাইকোৰাইজা কিদৰে উপকাৰী?

উত্তৰ: মাইকোৰাইজাই গছৰ শিপাৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰি মাটিৰ পৰা পানী আৰু ফছফৰাছৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ খনিজ লৱণ শোষণত সহায় কৰে। ই গছক খৰাং আৰু মাটিৰ ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱৰ পৰাও সুৰক্ষা দিয়ে।

১১. ক্ৰাউন ফাইৰ (Crown Fire) কাক বোলে?

উত্তৰ: যি জুই গছৰ একেবাৰে ওপৰৰ অংশ বা মুকুট (Crown) লৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়, তাকে ক্ৰাউন ফাইৰ বোলে। এই জুই বতাহৰ সহায়ত অতি দ্ৰুতগতিত বিয়পি পৰে আৰু সমগ্ৰ অৰণ্য ধ্বংস কৰিব পাৰে।

১২. দাবানল প্ৰতিৰোধৰ দুটা উপায় লিখা।

উত্তৰ:

• অৰণ্যত জুইৰ ব্যৱহাৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু মানুহৰ মাজত সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা।

• জুইৰ সম্প্ৰসাৰণ ৰোধ কৰিবলৈ অৰণ্যত 'ফায়াৰ লাইন' (Fire line) বা জুই-ৰোধক পথ নিৰ্মাণ কৰা।

১৩. দাবানলৰ ফলত হোৱা দুটা অৰ্থনৈতিক ক্ষতি লিখা।

উত্তৰ:

• মূল্যৱান কাঠ আৰু অ-কাষ্ঠ বনজ সম্পদ সম্পূৰ্ণৰূপে পুৰি ছাই হৈ যায়।

• পৰ্যটন উদ্যোগ ব্যাহত হয় আৰু জুই নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ প্ৰচুৰ চৰকাৰী ধন ব্যয় হয়।

১৪. মাটিত অতিৰিক্ত চৰণৰ (Overgrazing) প্ৰভাৱ কি?

উত্তৰ: অতিৰিক্ত চৰণৰ ফলত মাটিৰ ওপৰৰ উদ্ভিদে আৱৰণ হেৰুৱায়, যাৰ ফলত বৰষুণৰ পানীয়ে মাটিৰ ওপৰৰ উৰ্বৰ অংশ উটুৱাই লৈ যায় (খহনীয়া হয়)। লগতে মাটি কঠিন হৈ পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা হেৰুৱায়।

১৫. 'ফায়াৰ ব্ৰেক' বা 'ফায়াৰ লাইন' (Fire Line) কি?

উত্তৰ: অৰণ্যৰ ভিতৰত গছ-গছনি আৰু শুকান পাত চাফা কৰি তৈয়াৰ কৰা এক খালী এলেকা, যিয়ে দাবানলক এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ বিয়পি পৰাত বাধা দিয়ে।

৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫ টা)

প্ৰশ্ন ১: অৰণ্য পৰিসংস্থাৰ গঠন আৰু ইয়াৰ প্ৰধান কাৰ্যপ্ৰণালী চমুকৈ আলোচনা কৰক।

উত্তৰ: অৰণ্য পৰিসংস্থা হৈছে এক স্বয়ংসম্পূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক ব্যৱস্থা, য’ত জীৱ আৰু অ-জীৱ উপাদানসমূহে ইটোৱে সিটোৰ সৈতে ক্ৰিয়া-প্ৰক্ৰিয়া চলায়।

১. গঠন (Structure):

• জৈৱিক উপাদান:

  • উৎপাদক: সেউজীয়া গছ-গছনি, যিয়ে সালোক-সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে।

  • উপভোক্তা: প্ৰাথমিক (হৰিণ, হাতী), গৌণ (শিয়াল) আৰু ক্ৰমে উচ্চ স্তৰৰ মাংসভোজী জীৱ (বাঘ, সিংহ)।

  • বিয়োজক: ভেকুৰ আৰু বেক্টেৰিয়া, যিয়ে মৃত জৈৱ পদাৰ্থ পচাই মাটিত মিহলাই দিয়ে।

• অজৈৱিক উপাদান: মাটি, পানী, বায়ু, উষ্ণতা, আৰ্দ্ৰতা আৰু প্ৰাকৃতিক খনিজ পদাৰ্থসমূহ।

২. কাৰ্যপ্ৰণালী (Functioning):

• শক্তিৰ প্ৰবাহ: সূৰ্যৰ পৰা শক্তি প্ৰথমতে উৎপাদক (উদ্ভিদ) আৰু তাৰ পিছত শৃংখলাবদ্ধভাৱে বিভিন্ন স্তৰৰ উপভোক্তালৈ গতি কৰে।

• পোষক দ্ৰৱ্যৰ চক্ৰীভৱন (Nutrient Cycling): কাৰ্বন, নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আদি খনিজ দ্ৰৱ্যসমূহ মাটিৰ পৰা উদ্ভিদে গ্ৰহণ কৰে আৰু বিয়োজকৰ জৰিয়তে পুনৰ মাটিলৈ ঘূৰি আহে।

• ভাৰসাম্য ৰক্ষা: পৰিসংস্থাই জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰাৰ লগতে স্থানীয় জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ২: দাবানলৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ আৰু ইয়াৰ ফলত অৰণ্যৰ হোৱা ক্ষতিৰ মূল্যায়ন কৰক।

উত্তৰ: দাবানল হৈছে বনজ সম্পদ ধ্বংস কৰা আটাইতকৈ ভয়াৱহ প্ৰাকৃতিক তথা মানৱসৃষ্ট দুৰ্যোগসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।

দাবানলৰ মূল কাৰণসমূহ:

• প্ৰাকৃতিক কাৰণ: আকাশী বজ্ৰপাত, অতিপাত গৰম আৰু শুকান বতাহৰ সময়ত গছৰ শুকান ডাল বা পাতৰ ঘৰ্ষণৰ ফলত জুইৰ উৎপত্তি হয়।

• মানৱসৃষ্ট কাৰণ: অৰণ্যৰ সমীপৱৰ্তী অঞ্চলত জুম খেতিৰ বাবে জুই লগোৱা, বনভোজ বা চিকাৰীয়ে অসাৱধানবশত জুইৰ শিখা এৰি থৈ যোৱা, আৰু বনজ মাটিত অবৈধ দখলৰ বাবে লগোৱা জুই।

দাবানলৰ ফলত হোৱা ক্ষতিৰ মূল্যায়ন:

• জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ বিনাশ: হেজাৰ হেজাৰ বিৰল উদ্ভিদ, জীৱ-জন্তু আৰু কীট-পতংগ জীৱন্ততে পুৰি ছাই হয়। ইয়াৰ উপৰি বহু প্ৰাণী গৃহহীন হৈ পৰে।

• পৰিৱেশিক ক্ষতি: বিপুল পৰিমাণৰ ধোঁৱা আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইড নিৰ্গমনৰ ফলত বায়ুমণ্ডল প্ৰদূষিত হয় আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Global Warming) পায়।

• মাটিৰ ক্ষতি: মাটিৰ উৰ্বৰতা প্ৰদান কৰা উপকাৰী অনুজীবসমূহ ধ্বংস হয় আৰু মাটিৰ খহনীয়া তীব্ৰতৰ হৈ পৰে।

• অৰ্থনৈতিক ক্ষতি: সংৰক্ষিত কাঠ আৰু মূল্যবান ঔষধি উদ্ভিদ ধ্বংস হোৱাৰ ফলত দেশৰ অৰ্থনীতিৰ বিস্তৰ ক্ষতি হয়।

প্ৰশ্ন ৩: গছৰ স্বাস্থ্য সুৰক্ষিত ৰখাত মাইকোৰাইজা (Mycorrhiza)-ৰ ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব বহলাই লিখক।

উত্তৰ: মাইকোৰাইজা হৈছে উদ্ভিদৰ শিপা আৰু উপকাৰী ভেকুৰৰ (Fungi) মাজত গঢ়ি উঠা এক পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল মিথোজীৱী (Symbiotic) সম্পৰ্ক। গছৰ স্বাস্থ্য আৰু বিকাশৰ বাবে ই অতি প্রয়োজনীয়।

মাইকোৰাইজাৰ মূল ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব:

• পোষক দ্ৰৱ্য শোষণত সহায়: মাইকোৰাইজাৰ ভেকুৰীয় সূত্ৰবোৰে (Hyphae) মাটিত গভীৰভাৱে বিস্তৃত হৈ পৰে, যাৰ ফলত শিপাৰ শোষণ ক্ষমতা কেইবাগুণো বৃদ্ধি পায়। বিশেষকৈ মাটিত আবদ্ধ হৈ থকা 'ফছফৰাছ', নাইট্ৰ’জেন আৰু জিংকৰ দৰে খনিজ দ্ৰৱ্য গছক শোষণ কৰাত সহায় কৰে।

• পানী শোষণ আৰু খৰাং প্ৰতিৰোধ: শুকান বতৰত বা খৰাং পৰিস্থিতিত এই ভেকুৰবোৰে মাটিৰ গভীৰৰ পৰা পানী ধৰি ৰাখি গছজোপাক শুকাই যোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।

• ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা: মাইকোৰাইজাই গছৰ শিপাৰ চাৰিওফালে এক সুৰক্ষা কৱচ গঢ়ি তোলে, যিয়ে ক্ষতিকাৰক পেথ'জেন বা ৰোগ সৃষ্টি কৰা বেক্টেৰিয়া/ভেকুৰক শিপাত আক্ৰমণ কৰাত বাধা দিয়ে।

• মাটিৰ গাঁথনি উন্নত কৰা: মাইকোৰাইজাই 'গ্ল'মেলিন' (Glomalin) নামৰ এক প্ৰকাৰৰ প্ৰ'টিন নিঃসৰণ কৰে, যিয়ে মাটিৰ কণিকাবোৰ গোট খুৱাই মাটিৰ গাঁথনি সুদৃঢ় কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: অৰণ্য ৰোপণস্থলীত (Forest Nursery) দেখা দিয়া প্ৰধান ভেকুৰজনিত ৰোগসমূহ কি কি? এই ৰোগসমূহ কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি?

উত্তৰ: পুলিবাৰীত কোমল পুলিবোৰ ভেকুৰৰ আক্ৰমণৰ প্ৰতি অতি সংবেদনশীল। সঠিক যত্ন নল’লে ৰোগৰ বাবে বিস্তৰ ক্ষতি হ’ব পাৰে।

প্ৰধান ভেকুৰজনিত ৰোগসমূহ:

• ডেম্পিং অফ (Damping-off): Pythium বা Rhizoctonia ভেকুৰৰ বাবে হয়। ইয়াৰ ফলত পুলি গজাৰ লগে লগে মাটিৰ তলত বা মাটিলৈ ওলোৱাৰ ঠিক পাছতে পচি হালি পৰে।

• শিপা পচা ৰোগ (Root Rot): Fusarium ভেকুৰৰ আক্ৰমণত শিপা পচি যায় আৰু পুলিজোপাই পোষক দ্ৰৱ্য নাপাই শুকাই মৰি যায়।

• পাউডাৰী মিল্ডিউ (Powdery Mildew): পাতৰ ওপৰত বগা পাউডাৰ জাতীয় ভেকুৰৰ আৱৰণ পৰে, যিয়ে সালোক-সংশ্লেষণত বাধা দিয়ে।

• পাতত দাগ পৰা ৰোগ (Leaf Spot): পাতত ক'লা বা খয়ৰী ৰঙৰ দাগ পৰে আৰু পাছলৈ পাতবোৰ সৰি পৰে।

প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়:

• মাটি শোধন: বীজ সিঁচাৰ আগতে মাটিখিনি ৰ’দত শুকোৱাই বা 'ফাংগিসাইড' (যেনে- কেপ্টান বা বাভিষ্টিন) ব্যৱহাৰ কৰি শোধন কৰিব লাগে।

• পানীৰ নিষ্কাশন: পুলিবাৰীত যাতে পানী জমা হৈ নাথাকে, তাৰ বাবে সু-নিষ্কাশন ব্যৱস্থা ৰাখিব লাগে, কাৰণ অতিৰিক্ত পানীয়ে ভেকুৰ বৃদ্ধি কৰে।

• উপযুক্ত ব্যৱধান: পুলিবোৰ অতি ঘনকৈ ৰোৱা উচিত নহয়, যাতে পোহৰ আৰু বতাহ সঠিকভাৱে চলাচল কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ৫: অপতৃণ (Weeds) আৰু অক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতিয়ে (Invasive Species) অৰণ্যৰ স্বাস্থ্য আৰু পৰিস্থিতিবিজ্ঞানত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: অপতৃণ আৰু অক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতিসমূহ অৰণ্য সুৰক্ষা আৰু পৰিস্থিতিবিজ্ঞানৰ বাবে এক ডাঙৰ ভাবুকি স্বৰূপ।

অৰণ্যৰ স্বাস্থ্যত পেলোৱা প্ৰভাৱসমূহ:

• প্ৰতিযোগিতা আৰু সম্পদৰ অভাৱ: এই আক্ৰমণকাৰী উদ্ভিদে (যেনে- মাইক্যানিয়া, লাণ্টানা) অৰণ্যৰ স্থানীয় পুলিসমূহৰ সৈতে সূৰ্যৰ পোহৰ, পানী, স্থান আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতাৰ বাবে প্ৰতিযোগিতাত অৱতীৰ্ণ হয়। ইহঁতৰ বৃদ্ধি অত্যন্ত দ্ৰুত হোৱা বাবে স্থানীয় গছৰ পুলিবোৰে প্ৰয়োজনীয় পোষক দ্ৰৱ্য নাপাই মৰি যায়।

• জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ হ্ৰাস: আক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতিয়ে স্থানীয় উদ্ভিদসমূহক স্থানচ্যুত কৰি সমগ্ৰ এলেকাটো নিজে দখল কৰে। ফলত স্থানীয় উদ্ভিদ আৰু তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল বনৰীয়া জীৱ-জন্তুৰ সংখ্যা দিনক দিনক হ্ৰাস পায়।

• পুনৰুৎপাদনত বাধা: অৰণ্যৰ মাটিত অপতৃণে ঘন আৱৰণ তৈয়াৰ কৰাৰ বাবে অৰণ্যৰ মূল গছসমূহৰ সৰা গুটিবোৰে মাটিত গজি উঠিবলৈ স্থান না পায়।

• দাবানলৰ বিপদ বৃদ্ধি: লাণ্টানা বা শুকান অপতৃণে বনাঞ্চলত অতি সোনকালে জুই ধৰাত সহায় কৰে, যিয়ে দাবানলৰ ভয়াৱহতা বৃদ্ধি কৰে।

Part A: One-Mark Questions (15)

1. What is a forest ecosystem?

Answer: A forest ecosystem is a natural system where plants, animals, microorganisms, soil, water, and climate interact with one another.

2. Why are forests important?

Answer: Forests maintain ecological balance, provide oxygen, conserve biodiversity, and protect soil and water.

3. What is forest productivity?

Answer: Forest productivity is the rate at which forests produce biomass through plant growth.

4. What is forest fire?

Answer: A forest fire is an uncontrolled fire that spreads through forest vegetation.

5. What is grazing?

Answer: Grazing is the feeding of livestock on grasses and other vegetation in forests.

6. What is browsing?

Answer: Browsing is the feeding of animals on leaves, twigs, and young shoots of trees and shrubs.

7. What are invasive species?

Answer: Invasive species are non-native organisms that spread rapidly and harm native ecosystems.

8. What is biodegradation of wood?

Answer: Biodegradation of wood is the natural decomposition of wood by microorganisms such as fungi and bacteria.

9. What is a forest nursery?

Answer: A forest nursery is a place where tree seedlings are raised before planting in forests.

10. What is mycorrhiza?

Answer: Mycorrhiza is a beneficial association between fungi and plant roots.

11. Name one major cause of forest fire.

Answer: Human negligence is a major cause of forest fire.

12. What is meant by forest health?

Answer: Forest health refers to the ability of a forest to remain productive, stable, and resistant to disturbances.

13. Which organisms commonly cause seedling diseases in forest nurseries?

Answer: Fungi commonly cause seedling diseases.

14. What is biomass?

Answer: Biomass is the total amount of living organic matter produced in a forest.

15. Mention one benefit of mycorrhiza.

Answer: It improves the absorption of water and nutrients by plant roots.

Part B: Two-Mark Questions (15)

1. Define a forest ecosystem.

Answer: A forest ecosystem is a self-sustaining natural community where trees, animals, microorganisms, soil, water, and climate interact to maintain ecological balance.

2. State any two significances of forests.

Answer: Forests conserve biodiversity and help regulate the climate. They also protect soil from erosion and improve air quality.

3. What are the main components of a forest ecosystem?

Answer: A forest ecosystem consists of biotic components such as plants, animals, and microorganisms, and abiotic components such as soil, water, sunlight, and air.

4. What is meant by measurement of forest productivity?

Answer: It is the process of estimating the amount of biomass or plant material produced by a forest over a specific period.

5. Write two causes of forest fire.

Answer: Human carelessness and natural events such as lightning are two common causes of forest fire.

6. What is the difference between grazing and browsing?

Answer: Grazing involves eating grasses, while browsing refers to feeding on leaves, shoots, and twigs of trees and shrubs.

7. How do invasive species affect forests?

Answer: Invasive species compete with native plants, reduce biodiversity, and disturb the natural balance of forest ecosystems.

8. Mention two methods to prevent forest fires.

Answer: Creating fire lines and spreading public awareness about fire safety help prevent forest fires.

9. What are the effects of forest fire?

Answer: Forest fires destroy vegetation, kill wildlife, reduce soil fertility, and cause economic and ecological losses.

10. What is wood biodegradation?

Answer: Wood biodegradation is the breakdown of wood by fungi and bacteria, reducing its strength and durability.

11. Why is a forest nursery important?

Answer: A forest nursery produces healthy seedlings that are used for afforestation, reforestation, and restoration of degraded forests.

12. Name two fungal diseases of forest seedlings.

Answer: Damping-off and root rot are common fungal diseases affecting forest seedlings.

13. What is the role of mycorrhiza in tree health?

Answer: Mycorrhiza improves nutrient and water absorption and increases the resistance of trees to environmental stress.

14. Why should forest health be protected?

Answer: Healthy forests provide ecological stability, support biodiversity, and continue supplying valuable natural resources.

15. How can losses due to forest fire be reduced?

Answer: Early fire detection, proper forest management, public awareness, and quick firefighting measures can reduce fire losses.

Part C: Five-Mark Descriptive Questions (5)

1. Explain the concept, structure, and functioning of a forest ecosystem. (Maximum 200 words)

Answer: A forest ecosystem is a natural ecological system in which trees, animals, microorganisms, soil, water, and climate interact with one another. It is one of the most productive ecosystems on Earth. The structure of a forest ecosystem includes two major components. The biotic components are trees, shrubs, herbs, animals, birds, insects, fungi, and microorganisms. The abiotic components include soil, water, sunlight, air, temperature, and minerals. The functioning of a forest ecosystem depends on the interaction of these components. Green plants produce food through photosynthesis. Herbivores feed on plants, while carnivores feed on herbivores. Decomposers such as fungi and bacteria break down dead organic matter and return nutrients to the soil. Water and nutrients circulate continuously within the ecosystem, maintaining ecological balance.

A healthy forest ecosystem supports biodiversity, regulates climate, conserves soil and water, and provides valuable resources for humans and wildlife.

2. Discuss the significance of forests. (Maximum 200 words)

Answer: Forests are essential for maintaining environmental balance and supporting life on Earth. They produce oxygen and absorb carbon dioxide, helping to reduce climate change. Forests provide habitat for a wide variety of plants, animals, birds, and microorganisms, thereby conserving biodiversity. Forests protect soil from erosion by holding it firmly with tree roots. They regulate the water cycle, improve groundwater recharge, and reduce floods. Forests also supply timber, fuelwood, medicinal plants, fruits, fibres, and many other useful products. In addition, forests support rural livelihoods, provide employment, and contribute to the economy. They improve air quality, reduce noise pollution, and create a healthy environment.

Therefore, forests are valuable natural resources that should be protected and managed sustainably for present and future generations.

3. Explain the history, types, causes, prevention, and control of forest fire. (Maximum 200 words)

Answer: Forest fire is an uncontrolled fire that spreads through forest vegetation. It has affected forests throughout history due to both natural and human causes. Forest fires are generally classified into surface fires, ground fires, and crown fires, depending on the part of the forest that burns. The major causes include lightning, prolonged dry weather, careless disposal of burning materials, unattended campfires, agricultural burning, and deliberate human activities. Forest fires destroy trees, wildlife, soil nutrients, and forest resources. They also release large amounts of smoke and greenhouse gases into the atmosphere. Prevention includes creating fire lines, restricting open fires, educating local communities, maintaining regular forest patrols, and detecting fires at an early stage. Control measures include rapid firefighting, proper coordination among forest officials, and timely use of firefighting equipment.

Effective prevention and quick response help reduce the damage caused by forest fires.

4. Explain the importance of forest nurseries and the major fungal diseases of seedlings. (Maximum 200 words)

Answer: A forest nursery is a place where healthy tree seedlings are raised before they are planted in forests. It plays an important role in afforestation, reforestation, and restoration of degraded lands. Healthy seedlings produced in nurseries have better survival rates and grow more successfully after transplantation. Proper watering, soil management, and disease control are essential for nursery management. Fungal diseases are among the most common problems in forest nurseries. Diseases such as damping-off and root rot attack young seedlings, causing poor growth, wilting, and death. These diseases spread rapidly under moist conditions.

Maintaining clean nursery conditions, using healthy planting material, and proper water management help reduce fungal infections. Healthy nurseries ensure the successful establishment of future forests.

5. Explain the role of mycorrhiza in tree health. (Maximum 200 words)

Answer: Mycorrhiza is a beneficial association between fungi and the roots of trees. Both the fungus and the plant benefit from this relationship. The fungal threads increase the surface area of the roots, allowing trees to absorb more water and essential nutrients, especially phosphorus. In return, the fungus receives food prepared by the plant through photosynthesis. Mycorrhiza also improves soil structure, promotes healthy root growth, and increases resistance to drought and certain diseases. Trees with mycorrhizal associations usually grow faster and survive better under stressful environmental conditions.

Because of these advantages, mycorrhiza plays an important role in maintaining healthy forests and improving the success of tree plantations. It contributes significantly to the long-term productivity and sustainability of forest ecosystems.