উত্তৰ: প্ৰান্তিক আয় ($MR$) আৰু বজাৰ দৰ ($P$)ৰ সমান ($AR = MR = P$)।

উত্তৰ: স্বাভাৱিক লাভ হ'ল উৎপাদন ব্যয়ৰ অন্তৰ্গত ন্যূনতম লাভ, যিয়ে এজন উদ্যোগীক ব্যৱসায়ত বাহাল ৰাখিবলৈ বাধ্য কৰে ($TR = TC$ বা $AR = AC$)।

উত্তৰ: $TR = P \times Q$ (য'ত $P$ = দৰ আৰু $Q$ = বিক্ৰীৰ পৰিমাণ)।

উত্তৰ: সামগ্ৰীৰ বিক্ৰীৰ পৰিমাণ এক একক বৃদ্ধি কৰিলে মুঠ ৰাজহত হোৱা পৰিৱৰ্তনকে প্ৰান্তিক ৰাজহ ($MR = \frac{\Delta TR}{\Delta Q}$) বোলে।

উত্তৰ: একচেটিয়া বজাৰত $AR > MR$ হয় আৰু $MR$ ৰেখাডাল $AR$ ৰেখাৰ তলত অৱস্থান কৰে।

উত্তৰ: প্ৰান্তিক আয় আৰু প্ৰান্তিক ব্যয় পৰস্পৰ সমান হ'ব লাগিব ($MR = MC$)।

উত্তৰ: ভাৰসাম্য বিন্দুত $MC$ ৰেখাডালে $MR$ ৰেখাক তলৰ ফালৰ পৰা কাটি ওপৰলৈ উঠিব লাগিব ($MC$ ৰ ঢাল $> MR$ ৰ ঢাল)।

উত্তৰ: আনুভূমিক বা ভূমি অক্ষৰ সমান্তৰাল (সম্পূৰ্ণ স্থিতিস্থাপক, $e_d = \infty$)।

উত্তৰ: যি বিন্দুত বজাৰ দৰ গড় পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয়ৰ সমান হয় ($P = AVC$), অৰ্থাৎ প্ৰতিষ্ঠানে চলিত ব্যয়ো তুলিব নোৱাৰা অৱস্থা।

উত্তৰ: সামগ্ৰীৰ দৰ হ্ৰাস কৰিব লাগে, কাৰণ ইয়াৰ চাহিদা ৰেখা নিম্নগামী।

উত্তৰ: যেতিয়া প্ৰতিষ্ঠানৰ গড় আয় গড় ব্যয়তকৈ অধিক হয় ($AR > AC$)।

উত্তৰ: $L = \frac{P - MC}{P} = \frac{1}{|e|}$।

উত্তৰ: একচেটিয়া বজাৰত দৰ আৰু বিক্ৰীৰ পৰিমাণৰ মাজত কোনো একমুখী সম্পৰ্ক নাথাকে।

উত্তৰ: যেতিয়া বৃহৎ মাত্ৰাৰ উৎপাদনৰ মিতব্যয়িতাৰ বাবে এখন প্ৰতিষ্ঠানেই গোটেই উদ্যোগটোক ন্যূনতম ব্যয়ত সামগ্ৰী যোগান ধৰিব পাৰে।

উত্তৰ: একচেটিয়া বজাৰ ব্যৱস্থা আৰু অপূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা।

উত্তৰ: প্ৰতি একক সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি লাভ কৰা আয়ক গড় আয় ($AR = \frac{TR}{Q}$) বোলে, যিটো বজাৰ দৰৰ সমান। আনহাতে, অতিৰিক্ত এক একক সামগ্ৰী বিক্ৰীৰ ফলত মুঠ আয়ত হোৱা বৃদ্ধিক প্ৰান্তিক আয় ($MR = \frac{\Delta TR}{\Delta Q}$) বোলে।

উত্তৰ: যেতিয়া গড় আয় গড় ব্যয়ৰ সমান হয় ($AR = AC$), তেতিয়া প্ৰতিষ্ঠানে স্বাভাৱিক লাভ অৰ্জন কৰে (য'ত অৰ্থনৈতিক লাভ শূন্য)। কিন্তু যেতিয়া গড় আয় গড় ব্যয়তকৈ অধিক হয় ($AR > AC$), প্ৰতিষ্ঠানে অতি-স্বাভাৱিক বা বিশুদ্ধ অৰ্থনৈতিক লাভ অৰ্জন কৰে।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠানে বজাৰ নিৰ্ধাৰিত নিৰ্দিষ্ট দৰত যিকোনো পৰিমাণৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিব পাৰে। দৰ সদায় অপৰিৱৰ্তিত থকাৰ বাবে প্ৰতিটো অতিৰিক্ত এককৰ পৰা পোৱা আয় ($MR$) আৰু গড় আয় ($AR$) বজাৰ দৰ ($P$)ৰ সমান হয়।

উত্তৰ: যি উৎপাদন স্তৰত প্ৰতিষ্ঠানৰ মুঠ আয় মুঠ ব্যয়ৰ সমান হয় ($TR = TC$) অথবা গড় আয় গড় ব্যয়ৰ সমান হয় ($AR = AC$), তাক ব্রেক-ইভেন বিন্দু বোলে। এই বিন্দুত প্ৰতিষ্ঠানে কেৱল স্বাভাৱিক লাভ অৰ্জন কৰে, কোনো অতিৰিক্ত অৰ্থনৈতিক লাভ বা লোকচান নহয়।

উত্তৰ: হ্ৰস্বকালত প্ৰতিষ্ঠানে উৎপাদন অব্যাহত ৰাখিবলৈ হ'লে ন্যূনতম পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় ($AVC$) উঠাবই লাগিব। যদি দৰ গড় পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয়তকৈ তললৈ নামি যায় ($P < AVC$), প্ৰতিষ্ঠানখনে সাময়িকভাৱে উৎপাদন বন্ধ কৰিবলগীয়া হয়। সেয়েহে $P = AVC$ হ'ল উৎপাদন বন্ধৰ বিন্দু।

উত্তৰ: একচেটিয়া বজাৰত সমগ্ৰ বজাৰখনত এখন মাত্ৰ প্ৰতিষ্ঠান থকাৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠানৰ চাহিদা ৰেখাই উদ্যোগৰ চাহিদা ৰেখা। সেয়েহে, বিক্ৰীৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ হ'লে একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে সামগ্ৰীৰ দৰ হ্ৰাস কৰিবলগীয়া হয়, যাৰ ফলত $AR$ ৰেখাডাল বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ নিম্নগামী হয়।

উত্তৰ: লাভ সৰ্বাধিককৰণৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠানৰ দুটা মূল চৰ্ত হ'ল:

• প্ৰথম চৰ্ত: প্ৰান্তিক আয় আৰু প্ৰান্তিক ব্যয় সমান হ'ব লাগিব ($MR = MC$)।
• দ্বিতীয় চৰ্ত: ভাৰসাম্য বিন্দুত $MC$ ৰেখাই $MR$ ৰেখাক তলৰ পৰা কাটি ওপৰলৈ যাব লাগিব।

উত্তৰ: একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে অতিৰিক্ত লাভ অৰ্জনৰ উদ্দেশ্যে কৃটিমভাৱে উৎপাদন হ্ৰাস কৰি উচ্চ দৰ ধাৰ্য কৰে, যাৰ ফলত উপভোক্তাৰ শোষণ হয় আৰু সমাজত শুদ্ধ কল্যাণৰ লোকচান (Deadweight Loss) ঘটে। অৰ্থনৈতিক দক্ষতা আৰু উপভোক্তাৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে ইয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰয়োজন।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ দৰে একচেটিয়া বজাৰত নিৰ্দিষ্ট দৰত নিৰ্দিষ্ট যোগানৰ একক সম্পৰ্ক নাথাকে। একেটা দৰতে বিভিন্ন চাহিদাৰ স্থিতিস্থাপকতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে বিভিন্ন পৰিমাণ যোগান ধৰিব পাৰে বা একে উৎপাদনতে ভিন্ন দৰ ল'ব পাৰে।

উত্তৰ: একচেটিয়া বজাৰত পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাতকৈ কম উৎপাদন আৰু অধিক দৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত যি পৰিমাণে হ্ৰাস পায়, তাৰ সমপৰিমাণ উৎপাদকলৈ স্থানান্তৰিত নহয়; অৰ্থনীতিৰ এই অপূৰণীয় সামাজিক কল্যাণৰ লোকচানক Deadweight Loss বোলে।

উত্তৰ: পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত উদ্যোগত নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থান সম্পূৰ্ণ মুক্ত। হ্ৰস্বকালত অতি-স্বাভাৱিক লাভ হ'লে নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ ঘটে আৰু লোকচান হ'লে প্ৰতিষ্ঠান ওলাই যায়, যাৰ ফলত দীৰ্ঘকালত সকলো প্ৰতিষ্ঠানে কেৱল $P = AR = LAC = LMC$ বিন্দুত স্বাভাৱিক লাভ পায়।

উত্তৰ:

• চাহিদাৰ মূল্য স্থিতিস্থাপকতা: সামগ্ৰীৰ চাহিদা যিমানে কম স্থিতিস্থাপক হ'ব, একচেটিয়া ক্ষমতা সিমানে বৃদ্ধি পাব।
• প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশৰ বাধা: আইনগত সুৰক্ষা (পেটেণ্ট), কেঁচামালৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ আদি।

উত্তৰ: যেতিয়া এজন একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে একেটা সামগ্ৰী বিভিন্ন উপভোক্তা, বিভিন্ন বজাৰ বা বিভিন্ন পৰিমাণৰ বাবে উৎপাদন ব্যয়ৰ তাৰতম্য নোহোৱাকৈ পৃথক পৃথক দৰত বিক্ৰী কৰে, তাক দৰ বিভেদীকৰণ বোলে।

উত্তৰ: বৃহৎ মূলধনী বিনিয়োগ আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান মাত্ৰাৰ প্ৰতিদানৰ বাবে যেতিয়া এখন মাত্ৰ প্ৰতিষ্ঠানে সমগ্ৰ বজাৰৰ চাহিদা নিম্নতম ব্যয়ত পূৰণ কৰিব পাৰে, তাক প্ৰাকৃতিক একচেটিয়া বোলে। যেনে: ৰে'লৱে, বিদ্যুৎ যোগান ইত্যাদি।

উত্তৰ: একচেটিয়া বজাৰত অতিৰিক্ত একক বিক্ৰী কৰিবলৈ সকলো এককৰ দৰ হ্ৰাস কৰিবলগীয়া হয়। যেতিয়া চাহিদাৰ স্থিতিস্থাপকতা ১ তকৈ কম হয় ($|e| < 1$), মুঠ আয় হ্ৰাস পায় আৰু $MR$ ঋণাত্মক হয়। কিন্তু পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত দৰ স্থিৰ থকা বাবে $MR = P > 0$ হৈ থাকে।

উত্তৰ:
একচেটিয়া বজাৰ এনে এক বজাৰ ব্যৱস্থা য'ত কোনো সামগ্ৰীৰ এজনমাত্ৰ বিক্ৰেতা বা উৎপাদক থাকে আৰু সামগ্ৰীবিধৰ কোনো নিকট বিকল্প নাথাকে। এনে বজাৰত একক প্ৰতিষ্ঠান আৰু উদ্যোগৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য নাথাকে; ফলত প্ৰতিষ্ঠানৰ চাহিদা ৰেখাই উদ্যোগৰ নিম্নমুখী বজাৰ চাহিদা ৰেখা প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।

মুঠ আয় ($TR$) আৰু বিক্ৰীৰ পৰিমাণ ($Q$)ৰ অনুপাতক গড় আয় বোলে: অৰ্থাৎ, যিকোনো বজাৰতেই গড় আয় ৰেখাই প্ৰকৃততে সামগ্ৰীৰ দৰ বা চাহিদা ৰেখাক বুজায়। চাহিদাৰ নিয়ম অনুসৰি, সাধাৰণতে কোনো সামগ্ৰীৰ দৰ হ্ৰাস পালেহে চাহিদা বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে, একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে যদি নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বিক্ৰীৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰিব বিচাৰে, তেন্তে তেওঁ সামগ্ৰীৰ দৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ বাধ্য হয়। বিপৰীতভাৱে, অধিক দৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিলে বিক্ৰীৰ পৰিমাণ সংকুচিত হয়।

এইদৰে দৰ আৰু বিক্ৰীৰ পৰিমাণৰ মাজত এক বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক থকাৰ বাবে একচেটিয়া বজাৰৰ গড় আয় ($AR$) ৰেখাডাল বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ তললৈ ঢাল খোৱা (Downward Sloping) হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে একে সময়তে দৰ আৰু বিক্ৰী দুয়োটাকে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰে।

উত্তৰ:
পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা আৰু একচেটিয়া বজাৰত ৰাজহ ৰেখাৰ গঠন আৰু প্ৰকৃতি সম্পূৰ্ণ সুকীয়া:

পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতা বজাৰ: এই বজাৰত প্ৰতিষ্ঠান হ'ল 'দৰ গ্ৰহণকাৰী' (Price Taker)। বজাৰ নিৰ্ধাৰিত স্থিৰ দৰত প্ৰতিষ্ঠানে সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে।

• $AR$ আৰু $MR$ সদায় সমান আৰু বজাৰ দৰৰ সমান হয় ($P = AR = MR$)। সেয়েহে $AR$ আৰু $MR$ ৰেখাডাল অনুভূমিক বা ভূমি অক্ষৰ সমান্তৰাল হয়।
• মুঠ ৰাজহ ($TR$) স্থিৰ হাৰত বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত $TR$ ৰেখাডাল মূল বিন্দুৰ পৰা উৰ্ধগামী এক সৰলৰেখা হয়।

একচেটিয়া বজাৰ: একচেটিয়া ব্যৱসায়ী হ'ল 'দৰ নিৰ্ধাৰক' (Price Maker)। তেওঁ অধিক বিক্ৰী কৰিবলৈ দৰ কমাব লাগে।

• $AR$ আৰু $MR$ দুয়োডাল ৰেখাই বাওঁফালৰ পৰা সোঁফাললৈ নিম্নগামী হয়। অতিৰিক্ত একক কম দৰত বিক্ৰী কৰাৰ ফলত আগৰ সকলো এককৰ ওপৰতো মূল্য হ্ৰাস পায়, যাৰ বাবে $MR$ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায় আৰু $MR$ ৰেখা সদায় $AR$ ৰেখাৰ তলত অৱস্থান কৰে ($AR > MR$)।
• $TR$ প্ৰথম অৱস্থাত ক্ৰমবৰ্ধমান হাৰত বৃদ্ধি পাই সৰ্বোচ্চ হয় (য'ত $MR = 0$) আৰু তাৰ পিছত হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে (য'ত $MR$ ঋণাত্মক হয়)।

উত্তৰ:
পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰত এখন প্ৰতিষ্ঠানে লাভ সৰ্বাধিক কৰিবলৈ দুটা চৰ্ত পূৰণ কৰিব লাগিব:

• প্ৰান্তিক আয় আৰু প্ৰান্তিক ব্যয় সমান হ'ব লাগিব ($MR = MC$)। যিহেতু পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত $P = MR$, সেয়েহে $P = MR = MC$।
• ভাৰসাম্য বিন্দুত $MC$ ৰেখাৰ ঢাল ধনাত্মক হ'ব লাগিব, অৰ্থাৎ $MC$ ৰেখাডালে $MR$ ৰেখাক তলৰ ফালৰ পৰা ছেদ কৰিব লাগিব।

হ্ৰস্বকালত প্ৰতিষ্ঠানৰ উৎপাদন ক্ষমতা আৰু কিছুমান উপাদান স্থিৰ থকাৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠানখনে তিনিটা অৱস্থাৰ সন্মুখীন হ'ব পাৰে:

• অতি-স্বাভাৱিক লাভ ($AR > SAC$): যেতিয়া বজাৰ দৰ হ্ৰস্বকালীন গড় ব্যয়তকৈ বেছি হয়, প্ৰতিষ্ঠানে প্ৰতি এককত ($AR - SAC$) পৰিমাণে অতিৰিক্ত লাভ অৰ্জন কৰে।
• স্বাভাৱিক লাভ ($AR = SAC$): যেতিয়া দৰ ঠিক গড় ব্যয়ৰ সমান হয়, প্ৰতিষ্ঠানে কেবল স্বাভাৱিক লাভ পায় ($TR = TC$)।
• লোকচান ($AVC \le AR < SAC$): যদি দৰ গড় ব্যয়তকৈ কম কিন্তু গড় পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় ($AVC$)তকৈ বেছি হয়, প্ৰতিষ্ঠানে স্থিৰ ব্যয়ৰ লোকচান বহন কৰিও উৎপাদন চলাই যায়। কিন্তু দৰ $AVC$ৰ তললৈ গ'লে ($P < AVC$) প্ৰতিষ্ঠানে উৎপাদন সম্পূৰ্ণ বন্ধ কৰে (Shut-down)।

উত্তৰ:
একচেটিয়া বজাৰত এজনমাত্ৰ উৎপাদক থকাৰ বাবে তেওঁ লাভ সৰ্বাধিক কৰিবলৈ উৎপাদন আৰু দৰ এনেদৰে স্থিৰ কৰে যাতে লাভৰ চৰ্তসমূহ পূৰণ হয়:

• $MR = MC$ (প্ৰান্তিক আয় = প্ৰান্তিক ব্যয়)।
• $MC$ ৰেখাই $MR$ ৰেখাক তলৰ ফালৰ পৰা কাটিব লাগিব।

ভাৰসাম্য উৎপাদন স্তৰত $MC = MR$ হোৱাৰ পিছত একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে $AR$ ৰেখাৰ সহায়ত সামগ্ৰীৰ দৰ ($P$) নিৰ্ধাৰণ কৰে। হ্ৰস্বকালীন অৱস্থাত ব্যয়ৰ গাঁথনিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰতিষ্ঠানৰ তিনিটা সম্ভাৱনা থাকে:

• অতি-স্বাভাৱিক লাভ: যেতিয়া ভাৰসাম্য উৎপাদন স্তৰত $AR > SAC$ হয়, প্ৰতিষ্ঠানে প্ৰতি এককত ($AR - SAC$) পৰিমাণে বিশুদ্ধ লাভ অৰ্জন কৰে। একচেটিয়া বজাৰত প্ৰৱেশৰ বাধা থকাৰ বাবে সাধাৰণতে এই অৱস্থাই বেছি দেখা যায়।
• স্বাভাৱিক লাভ: যদি বিৰল পৰিস্থিতিত ভাৰসাম্য বিন্দুত $AR = SAC$ হয়, প্ৰতিষ্ঠানে কেৱল স্বাভাৱিক লাভ লাভ কৰে।
• ন্যূনতম লোকচান: যদি চাহিদা মন্দা হয় আৰু $AVC < AR < SAC$ হয়, প্ৰতিষ্ঠানে হ্ৰস্বকালত পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় উঠাই স্থিৰ ব্যয়ৰ লোকচান সহ্য কৰি উৎপাদন চলাই নিব পাৰে। কিন্তু $AR < AVC$ হ'লে উৎপাদন বন্ধ কৰি দিয়ে।

উত্তৰ:
দীৰ্ঘকালত সকলো উপাদান পৰিৱৰ্তনশীল হয় আৰু প্ৰতিষ্ঠানে নিজৰ উৎপাদন ক্ষমতা সম্পূৰ্ণৰূপে সালসলনি কৰিব পাৰে:

পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ দীৰ্ঘকালীন ভাৰসাম্য: নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ অবাধ প্ৰৱেশ আৰু প্ৰস্থানৰ ফলত সকলো প্ৰতিষ্ঠানে দীৰ্ঘকালত কেৱল স্বাভাৱিক লাভ অৰ্জন কৰে। ভাৰসাম্যৰ চৰ্ত হ'ল: ইয়াত উৎপাদন সৰ্বোচ্চ কাৰ্যক্ষম স্তৰত (Optimum Capacity) সংঘটিত হয় আৰু কোনো অপচয় নাথাকে।

একচেটিয়া বজাৰৰ দীৰ্ঘকালীন ভাৰসাম্য: একচেটিয়া ব্যৱসায়ত নতুন প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰৱেশ কঠোৰভাৱে বন্ধ থকাৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠানে দীৰ্ঘকালতো অতি-স্বাভাৱিক লাভ অৰ্জন কৰি থাকিব পাৰে। ভাৰসাম্যৰ চৰ্ত হ'ল: একচেটিয়া প্ৰতিষ্ঠানে সাধাৰণতে $LAC$ ৰেখাৰ নিম্নগামী অংশত উৎপাদন কৰে, যাৰ ফলত অপূৰ্ণ উৎপাদন ক্ষমতা (Excess Capacity) ৰৈ যায়। ফলস্বৰূপে, একচেটিয়া বজাৰত পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাতকৈ কম উৎপাদন হয় আৰু অধিক দৰ ধাৰ্য কৰা হয়।

উত্তৰ:
একচেটিয়া ব্যৱসায়ত প্ৰতিযোগিতাৰ অভাৱৰ বাবে বিভিন্ন অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক কুফল দেখা যায়, যাৰ বাবে চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ অপৰিহাৰ্য:

• উপভোক্তাৰ শোষণ ৰোধ: একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে লাভ সৰ্বাধিক কৰিবলৈ কৃটিমভাৱে উৎপাদন কমাই উচ্চ দৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে। ইয়াৰ ফলত উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত (Consumer Surplus) হ্ৰাস পায়।
• শুদ্ধ কল্যাণৰ লোকচান (Deadweight Loss) দূৰীকৰণ: একচেটিয়া বজাৰত উৎপাদন কাৰ্যক্ষম স্তৰত ($P = MC$) নহৈ কম স্তৰত ($P > MC$) হয়। ফলত সমাজত এক অপূৰণীয় ক্ষতি হয়, যাক মৃতভাৰ লোকচান বোলে।
• অদক্ষতা আৰু সম্পদৰ অপব্যয়: প্ৰতিযোগিতা নথকাৰ বাবে একচেটিয়া প্ৰতিষ্ঠানে উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস কৰা বা প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱনৰ প্ৰতি অনীহা দেখুৱাব পাৰে (X-inefficiency)।
• সম্পদৰ অসম বণ্টন ৰোধ: সমাজৰ সম্পদ এমুঠিমান একচেটিয়া পুঁজিপতিৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হয়, যাৰ ফলত আয়ৰ বৈষম্য বৃদ্ধি পায়।

সেয়েহে, দৰ নিয়ন্ত্ৰণ (Price Capping), প্ৰান্তিক ব্যয় মূল্য নিৰ্ধাৰণ নীতি ($P=MC$), কৰ আৰোপ আৰু একচেটিয়া বিৰোধী আইন (Anti-trust Laws)ৰ জৰিয়তে একচেটিয়া ব্যৱসায় নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়।

উত্তৰ:
মুঠ আয় ($TR$), গড় আয় ($AR$) আৰু প্ৰান্তিক আয় ($MR$) ৰ সৈতে চাহিদাৰ মূল্য স্থিতিস্থাপকতা ($e$) গভীৰভাৱে জড়িত। গাণিতিকভাৱে: $Q$ ৰ সাপেক্ষে অৱকলন (Differentiate) কৰি: যিহেতু চাহিদাৰ মূল্য স্থিতিস্থাপকতা $e = -\frac{dQ}{dP} \cdot \frac{P}{Q}$, সেয়েহে $\frac{Q}{P} \frac{dP}{dQ} = -\frac{1}{e}$।

গতিকে, এই সমীকৰণৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে:

• যদি $e > 1$ (স্থিতিস্থাপক চাহিদা) হয়, তেন্তে $MR > 0$ (প্ৰান্তিক আয় ধনাত্মক)।
• যদি $e = 1$ (একক স্থিতিস্থাপক) হয়, তেন্তে $MR = 0$ (মুঠ আয় সৰ্বোচ্চ)।
• যদি $e < 1$ (অস্থিতিস্থাপক চাহিদা) হয়, তেন্তে $MR < 0$ (প্ৰান্তিক আয় ঋণাত্মক)।

এজন যুক্তিবাদী একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে সদায় চাহিদা ৰেখাৰ স্থিতিস্থাপক অংশত ($e > 1$)হে ভাৰসাম্য লাভ কৰে।

উত্তৰ:
হ্ৰস্বকালীন সময়ত এখন প্ৰতিষ্ঠানে স্থিৰ ব্যয় ($TFC$) আৰু পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় ($TVC$) বহন কৰিব লাগে:

ব্ৰেক-ইভেন বিন্দু (Break-even Point): যেতিয়া সামগ্ৰীৰ বজাৰ দৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ গড় মুঠ ব্যয়ৰ সমান হয় ($P = SAC$), তাক ব্ৰেক-ইভেন বিন্দু বোলে। এই বিন্দুত মুঠ আয় আৰু মুঠ ব্যয় সমান হয় ($TR = TC$) আৰু প্ৰতিষ্ঠানে কোনো অতিৰিক্ত লাভ বা লোকচান নকৰি কেৱল স্বাভাৱিক লাভ পায়। চিত্ৰত $SAC$ ৰেখাৰ সৰ্বনিম্ন বিন্দুটোৱেই হ'ল ব্ৰেক-ইভেন বিন্দু।

উৎপাদন বন্ধৰ বিন্দু (Shut-down Point): যদি বজাৰ দৰ হ্ৰাস পায়, প্ৰতিষ্ঠানে লোকচানৰ সন্মুখীন হয়। যিহেতু হ্ৰস্বকালত স্থিৰ ব্যয় বন্ধ কৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে যেতিয়ালৈকে দৰে পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয় ($AVC$) পূৰণ কৰিব পাৰে ($P \ge AVC$), তেতিয়ালৈকে প্ৰতিষ্ঠানে উৎপাদন চলাই যায়। কিন্তু যদি দৰ গড় পৰিৱৰ্তনশীল ব্যয়তকৈও তললৈ নামে ($P < AVC$), প্ৰতিষ্ঠানে প্ৰতি একক উৎপাদনতে অতিৰিক্ত নগদ ধন হেৰুৱায়। সেয়েহে $P = AVC$ (য'ত $AVC$ সৰ্বনিম্ন) বিন্দুটোক প্ৰতিষ্ঠানৰ উৎপাদন বন্ধৰ বিন্দু বোলে।

উত্তৰ:
পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ তুলনাত একচেটিয়া বজাৰে সামাজিক কল্যাণ কেনেকৈ হ্ৰাস কৰে, তাক 'Deadweight Loss' ধাৰণাটোৱে দেখুৱায়:

• পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাত ভাৰসাম্য $P = MC$ বিন্দুত নিৰ্ধাৰিত হয়, য'ত উৎপাদন সৰ্বোচ্চ ($Q_c$) আৰু দৰ ন্যূনতম ($P_c$) হয়। ইয়াৰ ফলত উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্ত সৰ্বোচ্চ হয় আৰু অৰ্থনৈতিক দক্ষতা নিশ্চিত হয়।
• কিন্তু একচেটিয়া ব্যৱসায়ীয়ে লাভ সৰ্বাধিক কৰিবলৈ $MR = MC$ বিন্দুত উৎপাদন নিৰ্ধাৰণ কৰে, যাৰ ফলত উৎপাদনৰ পৰিমাণ সংকুচিত হৈ $Q_m$ ($Q_m < Q_c$) হয় আৰু দৰ বৃদ্ধি পাই $P_m$ ($P_m > P_c$) হয়।
• দৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে উপভোক্তাৰ উদ্বৃত্তৰ এটা বৃহৎ অংশ একচেটিয়া ব্যৱসায়ীৰ লাভলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
• কিন্তু উৎপাদন $Q_c$ ৰ পৰা $Q_m$ লৈ হ্ৰাস পোৱাৰ ফলত উপভোক্তা আৰু উৎপাদক উভয়ৰে উদ্বৃত্তৰ এটা অংশ সম্পূৰ্ণৰূপে বিনষ্ট হয়, যি কাৰো হাতলৈ নাযায়।

জ্যামিতিকভাৱে চাহিদা ৰেখা আৰু প্ৰান্তিক ব্যয় ৰেখাৰ মাজৰ এই ত্ৰিভুজাকাৰ অপূৰণীয় ক্ষতিৰ অংশটোকে সমাজৰ শুদ্ধ কল্যাণৰ লোকচান বা Deadweight Loss বোলে।

উত্তৰ:
একচেটিয়া ব্যৱসায়ৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ চৰকাৰে সাধাৰণতে তিনিটা মূল পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰে:

১. দৰ নিয়ন্ত্ৰণ নীতি (Price Regulation):

• প্ৰান্তিক ব্যয় মূল্য নিৰ্ধাৰণ ($P = MC$): চৰকাৰে একচেটিয়া প্ৰতিষ্ঠানক প্ৰান্তিক ব্যয়ৰ সমান দৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰায়, যাৰ ফলত পূৰ্ণ প্ৰতিযোগিতাৰ দৰে উৎপাদন বাঢ়ে আৰু মৃতভাৰ ক্ষতি দূৰ হয়।
• গড় ব্যয় মূল্য নিৰ্ধাৰণ ($P = AC$): প্ৰাকৃতিক একচেটিয়াৰ ক্ষেত্ৰত ($MC < AC$ অৱস্থাত) প্ৰতিষ্ঠান যাতে লোকচানত নপৰে, তাৰ বাবে চৰকাৰে $P = AC$ নিৰ্ধাৰণ কৰি স্বাভাৱিক লাভৰ অনুমতি দিয়ে।

২. কৰ আৰোপ (Taxation):

• এককালীন কৰ (Lump-sum Tax): এই কৰ প্ৰতিষ্ঠানৰ স্থিৰ ব্যয়ৰ দৰে কাম কৰে। ইয়াৰ ফলত উৎপাদন আৰু দৰত কোনো প্ৰভাৱ নপৰে, কিন্তু একচেটিয়া ব্যৱসায়ীৰ অতি-স্বাভাৱিক লাভ চৰকাৰী কোষাগাৰলৈ যায়।
• প্ৰতি একক কৰ (Specific Tax): ইয়াৰ ফলত $MC$ বৃদ্ধি পায়, যিয়ে প্ৰতিষ্ঠানক পুনৰ উৎপাদন আৰু দৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।

৩. একচেটিয়া বিৰোধী আইন আৰু ৰাজহুৱা মালিকীস্বত্ব (Anti-trust Laws & Public Ownership):

• বজাৰত একচেটিয়া আধিপত্য ৰোধ কৰিবলৈ অনুচিত বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপ নিষিদ্ধ কৰা হয় আৰু অতিপ্ৰয়োজনীয় সেৱাসমূহ (যেনে ৰে'ল, পানী যোগান) চৰকাৰৰ নিজা নিয়ন্ত্ৰণত ৰখা হয়।

Answer: Marginal Revenue (MR) and Market Price ($P$), such that $AR = MR = P$.

Answer: Normal profit is the minimum level of return included in total economic costs that is necessary to keep an entrepreneur in business ($TR = TC$ or $AR = AC$).

Answer: $TR = P \times Q$ (where $P$ is price and $Q$ is quantity sold).

Answer: Marginal Revenue is the net addition to total revenue resulting from the sale of one additional unit of output ($MR = \frac{\Delta TR}{\Delta Q}$).

Answer: Under monopoly, $AR > MR$, and the MR curve lies entirely below the AR curve.

Answer: Marginal Revenue must equal Marginal Cost ($MR = MC$).

Answer: The $MC$ curve must cut the $MR$ curve from below at the point of equilibrium (Slope of $MC$ $>$ Slope of $MR$).

Answer: Perfectly horizontal or parallel to the horizontal axis (infinitely elastic, $e_d = \infty$).

Answer: The point where the market price equals the minimum average variable cost ($P = AVC$).

Answer: The monopolist must lower the price of the commodity, as the firm faces a downward-sloping demand curve.

Answer: When Average Revenue exceeds Average Total Cost ($AR > AC$).

Answer: $L = \frac{P - MC}{P} = \frac{1}{|e|}$.

Answer: Because there is no one-to-one relationship between price and quantity supplied under monopoly.

Answer: An industry structure where large economies of scale allow a single firm to supply the entire market output at a lower average cost than multiple competing firms.

Answer: Monopoly power and imperfect competition.

Answer: Average Revenue ($AR = \frac{TR}{Q}$) is the revenue earned per unit of output sold, which is always equal to the commodity price. Marginal Revenue ($MR = \frac{\Delta TR}{\Delta Q}$) is the change in total revenue resulting from selling one extra unit of output.

Answer: Normal profit occurs when total revenue equals total cost ($AR = AC$), yielding zero economic profit. Supernormal profit occurs when total revenue exceeds total economic cost ($AR > AC$), yielding pure economic profit over and above opportunity costs.

Answer: A perfectly competitive firm is a price taker that can sell any quantity of output at the prevailing market-determined price. Because the price remains invariant with changes in output, the revenue from each additional unit ($MR$) equals the unit price ($AR$).

Answer: The break-even point is the level of output where total revenue equals total cost ($TR = TC$, or $AR = AC$). At this output level, the firm earns strictly normal profit, with neither economic profits nor losses.

Answer: In the short run, a firm must cover its variable costs to justify operating. If the market price falls below minimum Average Variable Cost ($P < AVC$), the firm minimizes losses by suspending operations entirely. Hence, $P = AVC$ marks the shut-down point.

Answer: Under monopoly, the single firm constitutes the entire industry, making the firm's demand curve identical to the market demand curve. Because market demand is downward sloping, the firm can increase sales volume only by reducing the price.

Answer:

• First-order condition: Marginal Revenue must equal Marginal Cost ($MR = MC$).
• Second-order condition: The Marginal Cost curve must intersect the Marginal Revenue curve from below ($MC$ slope $>$ $MR$ slope).

Answer: Monopolies restrict output and charge prices above marginal cost ($P > MC$) to maximize profits. This practice extracts consumer surplus, introduces allocative inefficiency, and creates a deadweight loss in social welfare that necessitates regulatory intervention.

Answer: Unlike perfect competition, price is not an exogenous parameter under monopoly. The monopolist's output depends jointly on marginal cost and price elasticity of demand; hence, the same price can correspond to different quantities or different prices to the same quantity.

Answer: Deadweight loss represents the permanent net loss in total social welfare (consumer and producer surplus) caused by allocative inefficiency when output is restricted below the competitive equilibrium level ($P > MC$).

Answer: Because of free entry and exit of firms. Short-run supernormal profits attract new entrants, expanding market supply and driving price down to minimum $LAC$. Short-run losses induce exits, restoring the long-run equilibrium at $P = LMC = LAC$.

Answer:

• Price elasticity of demand: Monopoly power is inversely related to market demand elasticity; less elastic demand confers higher pricing power.
• Barriers to entry: Legal protections (patents, franchises) or structural advantages (control over essential inputs).

Answer: Price discrimination is the practice of charging different prices to different buyers, or for different quantities, for the exact same commodity, where price disparities are not driven by differences in production or delivery costs.

Answer: A natural monopoly arises when a single firm realizes substantial economies of scale over the entire range of market demand, causing long-run average costs to decline continuously. Examples include municipal water utilities and railway infrastructure.

Answer: To sell an extra unit, a monopolist must lower the price across all units sold. If demand is price-inelastic ($|e| < 1$), the price reduction outweighs the volume gain, driving $MR$ below zero. Under perfect competition, price is fixed ($MR = P > 0$).

Answer:
Under monopoly, a single firm comprises the entire industry, eliminating any structural distinction between the firm and the market. Consequently, the firm faces the market demand curve directly.

Average revenue is defined as total revenue divided by output: Thus, the average revenue curve is mathematically identical to the price or market demand curve. By the law of demand, there exists an inverse relationship between product price and quantity demanded: consumers purchase more units only at lower prices and fewer units at higher prices.

Because the monopolist is not a price taker, selling additional output requires reducing the market price across the entire volume of goods sold. Conversely, choosing to set a higher price inevitably reduces unit sales. This trade-off between price and sales volume forces the average revenue curve to slope downward from left to right. The downward slope demonstrates that the monopolist cannot set price and quantity independently; choosing one variable automatically determines the other along the demand schedule.

Answer:
The structural differences between market environments dictate distinct trajectories for their revenue functions:

Perfect Competition: The individual firm is a price taker facing an infinitely elastic demand curve at the market-clearing price.

• $AR$ and $MR$ remain identical, constant, and equal to market price ($P = AR = MR$), forming a single horizontal line parallel to the output axis.
• Total Revenue ($TR$) increases at a constant rate proportional to output, originating at the origin as an upward-sloping linear ray.

Monopoly: The firm is a price setter facing a downward-sloping market demand schedule.

• Both $AR$ and $MR$ slope downward. To sell an additional unit, the price must be lowered on all units, making the marginal addition to total revenue strictly less than the unit price ($AR > MR$). The linear $MR$ curve lies below $AR$ and cuts the distance between the $AR$ curve and the vertical axis in half.
• Total Revenue ($TR$) rises at a diminishing rate, reaches a maximum where $MR = 0$, and declines when $MR$ enters negative values, tracing an inverted U-shaped curve.

Answer:
A competitive firm maximizes short-run profit by satisfying two fundamental conditions:

• $MR = MC$, which simplifies to $P = MC$ since price equals marginal revenue under perfect competition.
• The $MC$ curve must cut the $MR$ curve from below (slope of $MC > 0$).

Because capital and plant capacity are fixed in the short run, the firm can realize three distinct economic outcomes depending on the relationship between market price and Short-Run Average Cost ($SAC$):

• Supernormal Profit ($P > SAC$): When market price exceeds average total cost at the equilibrium output ($MC = MR$), the firm earns excess profits equal to $(P - SAC) \times Q$.
• Normal Profit ($P = SAC$): When price equals average total cost at equilibrium, the firm breaks even, earning zero economic profit.
• Short-Run Loss ($AVC \le P < SAC$): If the price drops below $SAC$ but remains at or above Average Variable Cost ($AVC$), the firm covers all variable costs and a portion of fixed costs, continuing production to minimize losses. If price drops below $AVC$ ($P < AVC$), the firm reaches its shut-down point and halts production.

Answer:
A monopoly firm maximizes total profit by choosing the output level where:

• Marginal Revenue equals Marginal Cost ($MR = MC$).
• The Marginal Cost curve intersects the Marginal Revenue curve from below.

Once the profit-maximizing output $Q^*$ is established where $MC = MR$, the monopolist projects this quantity onto the demand ($AR$) curve to determine the equilibrium price $P^*$. In the short run, the firm's economic payoff is determined by the position of its Short-Run Average Cost ($SAC$) curve relative to $AR$:

• Supernormal Profit ($AR > SAC$): If the price charged exceeds average cost at $Q^*$, the monopolist captures pure economic profit equivalent to the area $(P^* - SAC) \times Q^*$. This is the standard outcome due to structural entry barriers.
• Normal Profit ($AR = SAC$): If the demand curve is just tangent to the $SAC$ curve at equilibrium output, total revenue equals total cost, yielding zero economic profit.
• Subnormal Loss ($AVC \le AR < SAC$): If depressed market demand pushes $AR$ below $SAC$, the monopolist minimizes losses by producing provided the price covers average variable costs ($AR \ge AVC$). If $AR < AVC$, the firm minimizes losses by shutting down.

Answer:
Long-run adjustments generate divergent welfare and operational outcomes across the two market structures:

Perfect Competition: Free entry and exit of firms eliminate long-run supernormal profits and losses. Equilibrium occurs where: Production occurs at optimal technical capacity (the lowest point on the $LAC$ curve), ensuring productively efficient output and allocative efficiency ($P = LMC$) with zero deadweight loss.

Monopoly: High barriers to entry block potential competitors, enabling the monopolist to sustain supernormal economic profits in the long run. Long-run equilibrium requires: Monopolists typically produce at an output level below technical optimum along the falling portion of the $LAC$ curve, resulting in persistent excess capacity. Consequently, the monopoly generates lower industry output, charges a higher price, and causes allocative inefficiency ($P > LMC$) compared to perfect competition.

Answer:
Monopolies generate structural distortions that compromise market efficiency and social equity, requiring governmental intervention:

• Mitigation of Consumer Exploitation: Unregulated monopolists restrict output to inflate prices, transferring consumer surplus into monopoly profits and diminishing household purchasing power.
• Elimination of Deadweight Loss: By pricing output above marginal cost ($P > MC$), monopolies cause an unrecovered loss in aggregate consumer and producer surplus, misallocating societal resources.
• Containment of X-Inefficiency: Insulated from competitive discipline, monopolists frequently lack incentives to adopt cost-saving technologies, allowing organizational inefficiencies and cost inflation to persist.
• Preventing Wealth Concentration: Unchecked monopoly rents concentrate economic capital and political influence among a narrow corporate elite, worsening societal income inequality.

Governments regulate monopolies through price-cap formulas, rate-of-return regulation, marginal cost pricing directives, anti-trust breakups, and public utility mandates.

Answer:
Total Revenue ($TR$) is the product of price ($P$) and quantity ($Q$): Differentiating Total Revenue with respect to quantity yields Marginal Revenue: Factoring out $P$: Price elasticity of demand is defined as $e = -\frac{dQ}{dP} \cdot \frac{P}{Q}$, which implies that $\frac{Q}{P} \frac{dP}{dQ} = -\frac{1}{e}$. Substituting this into the equation: This identity demonstrates three core operational insights:

• If demand is price elastic ($e > 1$), then $\left(1 - \frac{1}{e}\right) > 0$, making $MR > 0$.
• If demand is unit elastic ($e = 1$), then $\left(1 - \frac{1}{e}\right) = 0$, making $MR = 0$ (Total Revenue is maximized).
• If demand is price inelastic ($e < 1$), then $\left(1 - \frac{1}{e}\right) < 0$, making $MR < 0$.

A profit-maximizing monopolist will operate exclusively along the elastic portion of the demand curve ($e > 1$) where marginal revenue remains positive.

Answer:
Short-run operational decisions depend on a firm's ability to cover its fixed ($TFC$) and variable ($TVC$) cost components:

Break-even Point: The break-even point occurs where total revenue equals total economic costs ($TR = TC$), which is equivalent to market price equaling short-run average cost ($P = SAC$). At this level of output, economic profit is zero, meaning the firm earns precisely a normal rate of return on its capital. In cost diagrams, this corresponds to the minimum point of the $SAC$ curve where $SAC = MC$.

Shut-down Point: When price drops below average total cost, the firm incurs losses. Because fixed costs are unavoidable in the short run, the firm continues operating as long as operating revenues cover total variable costs ($P \ge AVC$), using the residual revenue to defray a portion of fixed overhead. However, if the market price drops below minimum Average Variable Cost ($P < AVC$), operating causes losses greater than total fixed costs. Thus, the minimum point of the $AVC$ curve ($P = AVC$) represents the shut-down threshold below which operations cease.

Answer:
Deadweight loss measures the allocative inefficiency of a monopoly relative to a competitive benchmark:

• In a perfectly competitive market, equilibrium output is established where price equals marginal cost ($P_c = MC$), generating output $Q_c$. At this juncture, the sum of consumer surplus and producer surplus is maximized, achieving Pareto efficiency.
• A monopolist maximizes profit by restricting production to $Q_m$ (where $MR = MC$) and setting price at $P_m$ on the demand curve, such that $P_m > MC$ and $Q_m < Q_c$.
• The price hike transfers a portion of consumer surplus directly to the monopolist in the form of pure economic profit.
• However, because output is restricted from $Q_c$ to $Q_m$, units of output whose marginal social valuation exceeds marginal social cost ($P > MC$) are not produced. The net surplus associated with these unproduced units disappears entirely, benefiting neither consumer nor producer.

Geometrically, this uncaptured welfare loss corresponds to the triangular area bounded by the demand curve, the marginal cost curve, and the output interval between $Q_m$ and $Q_c$.

Answer:
Governments implement various policy mechanisms to correct the market failures associated with monopoly power:

Price Regulation:

• Marginal Cost Pricing ($P = MC$): Mandating that a monopolist set price equal to marginal cost forces competitive output levels and eliminates deadweight loss. In natural monopolies where $MC < AC$, this policy requires public subsidies to offset operating losses.
• Average Cost Pricing ($P = AC$): Requiring the firm to charge a price equal to its average cost allows it to earn a normal return without public subsidies while lowering prices relative to an unregulated monopoly.

Taxation Policies:

• Lump-Sum Tax: Functions as an added fixed cost, shifting the $AC$ curve upward without altering $MC$ or $MR$. It extracts monopoly profits for the public treasury without affecting price or output.
• Specific/Per-Unit Tax: Shifts the $MC$ and $AC$ curves upward, reducing output and increasing price; it is typically reserved for correcting negative production externalities rather than controlling monopoly power.

Antitrust Legislation and Public Ownership:

• Antitrust Laws: Enacting legal frameworks (such as competition acts) to block anti-competitive mergers, prohibit predatory pricing, and split monopolies into competing units.
• Nationalization: Transferring natural monopolies in strategic infrastructure (such as railways or power grids) into public ownership to align output objectives directly with social welfare rather than profit maximization.