অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
১. কোনজন মোগল সম্ৰাটে চুৰাটত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক ফেক্ট'ৰী প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে অনুমতি প্ৰদান কৰিছিল? [GU 2024]
উত্তৰ: মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰে।
২. চিৰাজ-উদ-দৌলাক কোনে হত্যা কৰিছিল? [GU 2024]
উত্তৰ: মহম্মদ বেগ নামৰ এজন ব্যক্তিয়ে (মিৰজাফৰৰ পুত্ৰ মীৰণৰ নিৰ্দেশত) হত্যা কৰিছিল।
৩. বৃটিছ শাসিত ভাৰতত প্ৰথমগৰাকী বংগদেশৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেল কোন আছিল? [GU 2024]
উত্তৰ: ৱাৰেণ হেষ্টিংছ (Warren Hastings)।
৪. কোনখন যুদ্ধত টিপু চুলতানৰ পৰাজয় আৰু মৃত্যু হৈছিল? [GU 2024]
উত্তৰ: ১৭৯৯ চনৰ চতুৰ্থ ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধত (শ্ৰীৰংগপট্টনমৰ যুদ্ধ)।
৫. ভাৰতবৰ্ষত শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে ১৮১৩ চনৰ সনদ আইনত কি ব্যৱস্থা ৰখা হৈছিল? [GU 2024]
উত্তৰ: ভাৰতীয়সকলৰ শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু সাহিত্যৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ বাবে বাৰ্ষিক ১ লাখ টকা ধাৰ্য কৰা হৈছিল।
৬. বংগত কোনে দ্বৈত শাসন ব্যৱস্থা (Dual Government) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰ: ৰবাৰ্ট ক্লাইভে (১৭৬৫ চনত)।
৭. কোনখন চুক্তিৰ জৰিয়তে প্ৰথম ইংগ-মাৰাঠা যুদ্ধৰ অন্ত পৰিছিল?
উত্তৰ: ১৭৮২ চনৰ চালবাইৰ চুক্তি (Treaty of Salbai)।
৮. ভাৰতত 'চিভিল চাৰ্ভিচ' (Civil Service) বা অসামৰিক সেৱাৰ জনক কাক বোলা হয়?
উত্তৰ: লৰ্ড কৰ্ণৱালিছক।
৯. বংগত সূৰ্যাস্ত আইন (Sunset Law) কোনখন ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে প্ৰৱৰ্তন কৰা চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত (Permanent Settlement)।
১০. অধীনতামূলক মিত্ৰতা নীতি (Subsidiary Alliance) পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা দেশীয় ৰাজ্যখন কি আছিল?
উত্তৰ: হায়দৰাবাদৰ নিজাম (১৭৯৮ চনত)।
১১. দ্বিতীয় বাজিৰাৱে বৃটিছৰ সৈতে কোনখন চুক্তিৰ জৰিয়তে অধীনতামূলক মিত্ৰতা নীতি স্বীকাৰ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৮০২ চনৰ বাচিনৰ চুক্তি (Treaty of Bassein)।
১২. পিটৰ ভাৰত আইন (Pitt's India Act) কোন চনত গৃহীত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৭৮৪ চনত।
১৩. ইংগ-নেপাল বা ইংগ-গোৰ্খা যুদ্ধ (১৮১৪–১৮১৬) কোনখন চুক্তিৰ জৰিয়তে সমাপ্ত হৈছিল?
উত্তৰ: ১৮১৬ চনৰ চুপৌলীৰ চুক্তি (Treaty of Sugauli)।
১৪. কোনজন মাৰাঠা পেচোৱাৰ কাৰ্যকালত পেচোৱা পদবীটো বিলুপ্ত কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: দ্বিতীয় বাজিৰাৱ (লৰ্ড হেষ্টিংছৰ সময়ত, ১৮১৮ চনত)।
১৫. লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে প্ৰৱৰ্তন কৰা বিধিসমূহৰ সংকলনটোক কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰ: 'কৰ্ণৱালিছ ক'ড' (Cornwallis Code, ১৭৯৩)।
২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (প্ৰায় ৫০ শব্দৰ ভিতৰত) :
১. বৃটিছ ভাৰতত এলাহাবাদ চুক্তি (১৭৬৫ খৃঃ)ৰ কি বিত্তীয় প্ৰভাৱ পৰিছিল? [GU 2024]
উত্তৰ: ১৭৬৫ চনৰ এলাহাবাদ চুক্তিৰ জৰিয়তে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ দেৱানী স্বত্ব লাভ কৰে। ইয়াৰ ফলত বৃটিছে পোনপটীয়াকৈ বিপুল পৰিমাণৰ ৰাজহ সংগ্ৰহৰ অধিকাৰ লাভ কৰে আৰু ব্ৰিটেইনৰ পৰা সোণ-ৰূপ নানি ভাৰতৰ টকাৰেই বাণিজ্য চলোৱা আৰু সামৰিক খৰচ বহন কৰা সম্ভৱ হৈ পৰে।
২. ১৭৬৪ খৃঃৰ বক্সাৰ যুদ্ধৰ দুটা গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: প্ৰথমতে, এই যুদ্ধত মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলম, অযোধ্যাৰ নবাব ছুজা-উদ-দৌলা আৰু মীৰ কাছিমৰ সন্মিলিত বাহিনীক পৰাস্ত কৰি কোম্পানী সমগ্ৰ উত্তৰ ভাৰতৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰাজনৈতিক শক্তিত পৰিণত হয়। দ্বিতীয়তে, ই কোম্পানীৰ দেৱানী লাভৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে আৰু বংগত পুতলা নবাবৰ শাসন নিশ্চিত কৰে।
৩. বৃটিছ ভাৰতৰ প্ৰাৰম্ভিক ন্যায়িক ব্যৱস্থাত পণ্ডিত আৰু মৌলবী শ্ৰেণীয়ে কি ভূমিকা পালন কৰিছিল? [GU 2024]
উত্তৰ: ৱাৰেণ হেষ্টিংছৰ ন্যায়িক সংস্কাৰ অনুসৰি প্ৰতিষ্ঠা কৰা আদালতসমূহত ইউৰোপীয় বিচাৰকসকলক ভাৰতীয় আইন আৰু প্ৰথা বুজাত সহায় কৰিবলৈ এওঁলোকক নিয়োগ কৰা হৈছিল। দেৱানী আৰু ফৌজদাৰী বিচাৰত হিন্দু আইনৰ ব্যাখ্যাৰ বাবে ব্ৰাহ্মণ পণ্ডিত আৰু মুছলমান শ্বৰীয়ত আইনৰ ব্যাখ্যাৰ বাবে মৌলবীসকলে আইনী পৰামৰ্শদাতাৰ ভূমিকা লৈছিল।
৪. ৱাৰেণ হেষ্টিংছে প্ৰৱৰ্তন কৰা 'নিৰাপত্তা বেষ্টনী নীতি' (Ring-Fence Policy) কি আছিল?
উত্তৰ: নিৰাপত্তা বেষ্টনী নীতি হ'ল কোম্পানীৰ নিজস্ব সীমা সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ ওচৰ-চুবুৰীয়া দেশীয় ৰাজ্যসমূহক 'বাফাৰ ষ্টেট' (Buffer State) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ এক কৌশল। যেনে— মাৰাঠাসকলৰ সম্ভাব্য আক্ৰমণৰ পৰা বংগক ৰক্ষা কৰিবলৈ হেষ্টিংছে অযোধ্যা ৰাজ্যৰ প্ৰতিৰক্ষাৰ দায়িত্ব লৈ তাক এক সুৰক্ষা ঢাল হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল।
৫. লৰ্ড কৰ্ণৱালিছৰ ন্যায়িক সংস্কাৰৰ দুটা মূল বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: প্ৰথমতে, কৰ্ণৱালিছে জিলা দণ্ডাধীশ আৰু ৰাজহ সংগ্ৰাহকৰ কাৰ্য পৃথক কৰি ক্ষমতা বিভাজন নীতি প্ৰয়োগ কৰিছিল। দ্বিতীয়তে, তেওঁ ভাৰতীয় আৰু ইউৰোপীয় সকলোকে আইনৰ চকুত সমান কৰাৰ উদ্দেশ্যৰে লিখিত আইনী বিধি 'কৰ্ণৱালিছ ক'ড' (১৭৯৩) প্ৰণয়ন কৰি আদালতৰ এক স্তৰভিত্তিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল।
৬. বংগত প্ৰৱৰ্তিত চিৰস্থায়ী বন্দোবস্তৰ দুটা মূল চৰ্ত উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: প্ৰথমতে, জমিদাৰসকলক মাটিৰ স্থায়ী মালিকীস্বত্ব প্ৰদান কৰা হৈছিল আৰু চৰকাৰক দিবলগীয়া ভূমি ৰাজহৰ পৰিমাণ চিৰকালৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। দ্বিতীয়তে, নিৰ্ধাৰিত দিনৰ সূৰ্যাস্তৰ আগত ৰাজহ পৰিশোধ কৰাত ব্যৰ্থ হ'লে জমিদাৰী কাঢ়ি লৈ নিলাম কৰাৰ নিয়ম (সূৰ্যাস্ত আইন) আছিল।
৭. লৰ্ড ৱেলেছলীৰ অধীনতামূলক মিত্ৰতা নীতিৰ দুটা মূল চৰ্ত কি আছিল?
উত্তৰ: প্ৰথমতে, মিত্ৰতা গ্ৰহণ কৰা দেশীয় ৰজাই নিজৰ ৰাজ্যত এটা বৃটিছ সৈন্যবাহিনী ৰাখিব লাগিছিল আৰু তাৰ খৰচ বহন কৰিব লাগিছিল। দ্বিতীয়তে, ৰাজ্যখনে বৃটিছৰ অনুমতি অবিহনে আন কোনো বিদেশী শক্তিৰ সৈতে সম্পৰ্ক বা যুদ্ধ-সন্ধি কৰিব নোৱাৰিছিল আৰু ৰাজদৰবাৰত এজন বৃটিছ ৰেচিডেণ্ট ৰাখিব লাগিছিল।
৮. হায়দৰ আলীৰ উত্থানৰ দুটা মূল কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: হায়দৰ আলী এজন দক্ষ সৈনিকৰ পৰা নিজৰ অসাধারণ নেতৃত্ব আৰু সামৰিক কৌশলৰ জৰিয়তে মহীশূৰৰ প্ৰকৃত শাসনকৰ্তাত পৰিণত হৈছিল। তেওঁ ডিণ্ডিগুলত ফৰাচীসকলৰ সহায়ত এক আধুনিক অস্ত্ৰাগাৰ নিৰ্মাণ কৰি নিজ সৈন্যবাহিনীক পাশ্চাত্য পদ্ধতিত প্ৰশিক্ষণ দি মহীশূৰক এক শক্তিশালী সামৰিক ৰাজ্যলৈ ৰূপান্তৰ কৰিছিল।
৯. ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইনৰ দুটা প্ৰধান ব্যৱস্থা কি আছিল?
উত্তৰ: এই আইনে কোম্পানীৰ কাম-কাজক বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক— এই দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল। বাণিজ্যিক বিষয়সমূহ নিয়ন্ত্ৰণৰ দায়িত্ব পূৰ্বৰ 'ক'ৰ্ট অব ডাইৰেক্টৰছ'ৰ হাতত ৰাখি ৰাজনৈতিক, সামৰিক আৰু ৰাজহ সংক্রান্তীয় বিষয়সমূহ তদাৰক কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ৬ জনীয়া 'ব'ৰ্ড অব কণ্ট্ৰ'ল' (Board of Control) গঠন কৰে।
১০. ১৭৮২ চনৰ চালবাই চুক্তিৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰ: চালবাই চুক্তিৰ জৰিয়তে প্ৰথম ইংগ-মাৰাঠা যুদ্ধৰ সমাপ্তি ঘটে। এই চুক্তিৰ ফলত বৃটিছ আৰু মাৰাঠাসকলৰ মাজত প্ৰায় বিশ বছৰৰ বাবে শান্তি স্থাপন হৈছিল, যাৰ সুযোগ লৈ কোম্পানীয়ে দক্ষিণ ভাৰতত মহীশূৰৰ টিপু চুলতানৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ শক্তি কেন্দ্ৰীভূত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
১১. তৃতীয় ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধৰ (১৭৯০–১৭৯২) দুটা ফলাফল লিখা।
উত্তৰ: প্ৰথমতে, শ্ৰীৰংগপট্টনমৰ চুক্তিৰ (১৭৯২) জৰিয়তে টিপু চুলতানে নিজ ৰাজ্যৰ প্ৰায় আধা অংশ ব্ৰিটিছ আৰু তেওঁলোকৰ মিত্ৰপক্ষক এৰি দিবলগীয়া হয়। দ্বিতীয়তে, ক্ষতিপূৰণ হিচাপে ৩ কোটি টকা দিবলৈ বাধ্য হয় আৰু সেই ধন পৰিশোধ নকৰালৈকে টিপুৰ দুজন নাবালক পুত্ৰক বৃটিছে পণবন্দী হিচাপে ৰাখে।
১২. লৰ্ড হেষ্টিংছৰ সময়ৰ পিণ্ডাৰীসকল কোন আছিল?
উত্তৰ: পিণ্ডাৰীসকল আছিল মধ্য ভাৰতৰ এক শ্ৰেণীৰ সশস্ত্ৰ অশ্বাৰোহী লুণ্ঠনকাৰী দল, যিসকলে প্ৰথমে মাৰাঠা সৈন্যবাহিনীক যুদ্ধৰ সময়ত সহায় কৰিছিল। মাৰাঠাসকলৰ পতনৰ পিছত তেওঁলোকে মধ্য ভাৰত আৰু বৃটিছ অধিকৃত অঞ্চলত ভয়াৱহ লুণ্ঠন আৰু সন্ত্ৰাস চলাইছিল। ১৮১৭-১৮১৮ চনত লৰ্ড হেষ্টিংছে কঠোৰ সামৰিক অভিযান চলাই তেওঁলোকক সমূলঞ্চে ধ্বংস কৰে।
১৩. ১৮১৬ চনৰ চুপৌলী চুক্তিৰ (Treaty of Sugauli) দুটা চৰ্ত উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ইংগ-নেপাল যুদ্ধৰ অন্তত স্বাক্ষৰিত এই চুক্তি অনুসৰি নেপালে গড়ৱাল, কুমাওন আৰু তৰাই অঞ্চলৰ এক বৃহৎ অংশ বৃটিছক এৰি দিয়ে। তদুপৰি, কাঠমাণ্ডুৰ ৰাজদৰবাৰত এজন বৃটিছ ৰেচিডেণ্ট ৰখাৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হয় আৰু ছিকিমৰ পৰা গোৰ্খাসকলে সৈন্য প্ৰত্যাহাৰ কৰে।
১৪. লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে আৰক্ষী ব্যৱস্থাত কি কি গুৰুত্বপূৰ্ণ সংস্কাৰ সাধন কৰিছিল?
উত্তৰ: কৰ্ণৱালিছে জমিদাৰসকলৰ হাতৰ পৰা আইন-শৃংখলা ৰক্ষাৰ দায়িত্ব কাঢ়ি লৈ চৰকাৰী আৰক্ষী ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলে। তেওঁ জিলাসমূহক কেইবাটাও 'থানা'ত বিভক্ত কৰি প্ৰতিটো থানাত এজনকৈ ভাৰতীয় 'দাৰোগা' নিযুক্তি দিয়ে আৰু জিলা দণ্ডাধীশৰ অধীনত সমগ্ৰ আৰক্ষী প্ৰশাসন নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থা কৰে।
১৫. ১৮০২ চনৰ বাচিনৰ চুক্তিৰ তাৎপৰ্য কি আছিল?
উত্তৰ: বাচিনৰ চুক্তিৰ দ্বাৰা পেচোৱা দ্বিতীয় বাজিৰাৱে নিঃচৰ্তভাৱে ৱেলেছলীৰ অধীনতামূলক মিত্ৰতা নীতি গ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ ফলত মাৰাঠা কনফেডাৰেচিৰ প্ৰধান নেতাজন ব্ৰিটিছৰ অধীন হৈ পৰে, যিয়ে মাৰাঠাসকলৰ স্বতন্ত্ৰতাত আঘাত হানে আৰু দ্বিতীয় ইংগ-মাৰাঠা যুদ্ধৰ সূচনা কৰে।
৫ নম্বৰীয়া বহল প্ৰশ্নোত্তৰ (প্ৰায় ২০০ শব্দৰ ভিতৰত)
১. লৰ্ড ৱাৰেণ হেষ্টিংছৰ সংস্কাৰসমূহ আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: ভাৰতত বৃটিছ শাসনক প্ৰশাসনিকভাৱে এক দৃঢ় ভেটি দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰথম গভৰ্ণৰ জেনেৰেল ৱাৰেণ হেষ্টিংছৰ সংস্কাৰসমূহ আছিল অত্যন্ত তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।
প্ৰশাসনিক সংস্কাৰ: হেষ্টিংছে ১৭৭২ চনত ৰবাৰ্ট ক্লাইভৰ ব্যৰ্থ 'দ্বৈত শাসন ব্যৱস্থা' বাতিল কৰি সমগ্ৰ প্ৰশাসন আৰু ৰাজহ সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব পোনপটীয়াকৈ কোম্পানীৰ হাতলৈ আনে। তেওঁ চৰকাৰী কোষাগাৰ মুৰ্ছিদাবাদৰ পৰা কলিকতালৈ স্থানান্তৰ কৰে, যাৰ ফলত কলিকতা বৃটিছ ভাৰতৰ ৰাজধানী হৈ পৰে।
ৰাজহ সংস্কাৰ: ৰাজহ নিৰ্ধাৰণৰ বাবে তেওঁ ১৭৭২ চনত 'পাঁচবছৰীয়া বন্দোবস্ত' (Quinquennial Settlement) আৰু পিছলৈ ১৭৭৭ চনত 'একবছৰীয়া বন্দোবস্ত' প্ৰৱৰ্তন কৰে। ৰাজহ চোৱাচিতা কৰিবলৈ এক 'ব'ৰ্ড অৱ ৰেভিনিউ' গঠন কৰা হয়।
ন্যায়িক সংস্কাৰ: হেষ্টিংছে প্ৰতিখন জিলাতে একোখন দেৱানী আদালত (জিলা দেৱানী আদালত) আৰু একোখন ফৌজদাৰী আদালত (জিলা ফৌজদাৰী আদালত) স্থাপন কৰে। এইবোৰৰ ওপৰত কলিকতাত দুখন আপীল আদালত ক্ৰমে 'সদৰ দেৱানী আদালত' আৰু 'সদৰ নিজামত আদালত' প্ৰতিষ্ঠা কৰে। আদালতত হিন্দু আৰু মুছলমান আইনৰ সঠিক প্ৰয়োগৰ বাবে পণ্ডিত আৰু মৌলবীসকলক সহায়ক হিচাপে ৰখা হৈছিল।
বাণিজ্যিক সংস্কাৰ: তেওঁ কোম্পানীৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ ব্যক্তিগত ব্যৱসায় আৰু 'দস্তক'ৰ অপব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰে। আভ্যন্তৰীণ শুল্ক চকীসমূহ উঠাই দি মাত্ৰ কলিকতা, হুগলী, মুৰ্ছিদাবাদ, ঢাকা আৰু পাটনা— এই পাঁচ ঠাইত ২.৫% শুল্ক নিৰ্ধাৰণ কৰে।
সামগ্ৰিকভাৱে, হেষ্টিংছৰ এই সংস্কাৰসমূহে ভৱিষ্যতৰ বৃটিছ প্ৰশাসনৰ ভেটি মজবুত কৰি তুলিছিল।
২. লৰ্ড ৱাৰেণ হেষ্টিংছৰ সময়ৰ ইংগ-গোৰ্খা যুদ্ধ (১৮১৪–১৮১৬) সম্পৰ্কে লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: লৰ্ড হেষ্টিংছৰ (১৮১৩–১৮২৩) কাৰ্যকালৰ এক অন্যতম প্ৰধান সামৰিক ঘটনা আছিল নেপালৰ গোৰ্খাসকলৰ সৈতে হোৱা ইংগ-নেপাল বা ইংগ-গোৰ্খা যুদ্ধ (১৮১৪–১৮১৬)।
যুদ্ধৰ কাৰণ: অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষভাগত গোৰ্খাসকলে নেপালত নিজৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰি হিমালয়ৰ পাদদেশৰ পৰা সীমান্ত সম্প্ৰসাৰণ আৰম্ভ কৰে। তেওঁলোকে বৃটিছ অধিকৃত বুটৱাল আৰু শিৱৰাজ অঞ্চল অধিকাৰ কৰাত দুয়োপক্ষৰ মাজত সীমান্ত বিবাদ চৰম পৰ্যায় পায়। ফলত ১৮১৪ চনত লৰ্ড হেষ্টিংছে নেপালৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ ঘোষণা কৰে।
যুদ্ধৰ গতিধাৰা: প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত গোৰ্খাসকলৰ দুৰ্ধৰ্ষ যুদ্ধ কৌশল আৰু পাহাৰীয়া ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ বাবে বৃটিছ বাহিনী কেইবাটাও দিশত পৰাস্ত হৈছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত জেনেৰেল ডেভিদ অকটাৰলোনীৰ (David Ochterlony) যোগ্য নেতৃত্বত বৃটিছ সেনাই গোৰ্খা সেনাপতি অমৰ সিং থাপাক পৰাস্ত কৰে আৰু মাকৱানপুৰ দখল কৰি নেপালৰ ৰাজধানী কাঠমাণ্ডুৰ দিশে অগ্ৰসৰ হয়।
ফলাফল আৰু গুৰুত্ব: অৱশেষত ১৮১৬ চনত দুয়োপক্ষৰ মাজত বিখ্যাত 'চুপৌলীৰ চুক্তি' (Treaty of Sugauli) স্বাক্ষৰিত হয়। এই চুক্তি অনুসৰি নেপালে গড়ৱাল, কুমাওন, চিমলা, নাইনিতাল আদি পাহাৰীয়া অঞ্চল বৃটিছক সমৰ্পণ কৰে আৰু তৰাই অঞ্চলৰ দাবী ত্যাগ কৰে। এই যুদ্ধৰ ফলস্বৰূপে ব্ৰিটিছে এক কৌশলগত পাহাৰীয়া সীমান্ত লাভ কৰে আৰু গোৰ্খা সৈনিকসকলৰ সাহসত মুগ্ধ হৈ তেওঁলোকক বৃটিছ ভাৰতীয় সেনাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পৰম্পৰা আৰম্ভ হয়।
৩. লৰ্ড কৰ্ণৱালিছৰ ন্যায়িক আৰু প্ৰশাসনিক সংস্কাৰসমূহ বিশ্লেষণ কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে (১৭৮৬–১৭৯৩) ভাৰতত বৃটিছ প্ৰশাসন আৰু ন্যায় ব্যৱস্থাক ইউৰোপীয় আৰ্হিত পুনৰ্গঠন কৰি এক সুদৃঢ় ৰূপ দিছিল। তেওঁৰ এই সংস্কাৰসমূহ 'কৰ্ণৱালিছ ক'ড' (Cornwallis Code, ১৭৯৩) নামেৰে জনাজাত।
প্ৰশাসনিক সংস্কাৰ (অসামৰিক সেৱা): কৰ্ণৱালিছক ভাৰতীয় চিভিল চাৰ্ভিচৰ জনক বোলা হয়। তেওঁ কোম্পানীৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত চলি থকা দুৰ্নীতি আৰু ব্যক্তিগত বাণিজ্য কঠোৰভাৱে বন্ধ কৰে। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকৰ দৰমহা যথেষ্ট বৃদ্ধি কৰে যাতে সততা বজাই ৰাখিব পাৰে। তেওঁ মেধা আৰু সততাৰ ভিত্তিত পদোন্নতিৰ নিয়ম প্ৰৱৰ্তন কৰে, যদিও উচ্চপদসমূহ কেৱল ইউৰোপীয়সকলৰ বাবে সংৰক্ষিত কৰি বৰ্ণবৈষম্য নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল।
ন্যায়িক সংস্কাৰ: কৰ্ণৱালিছে প্ৰশাসনৰ পৰা ন্যায় বিভাগক পৃথক কৰে। জিলা সংগ্ৰাহকৰ (Collector) হাতৰ পৰা বিচাৰ ক্ষমতা কাঢ়ি লৈ কেৱল ৰাজহ সংগ্ৰহৰ দায়িত্ব দিয়া হয় আৰু বিচাৰৰ বাবে সুকীয়াকৈ 'জিলা ন্যায়াধীশ' (District Judge) নিযুক্তি দিয়া হয়।
আদালতৰ শ্ৰেণীবিভাজন: তেওঁ চাৰিটৰপীয়া আদালত ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে— মুন্সেফ আদালত, জিলা আদালত, ৪ খন প্ৰাদেশিক আপীল আদালত (কলিকতা, পাটনা, ঢাকা আৰু মুৰ্ছিদাবাদ) আৰু সৰ্বোচ্চ স্তৰত সদৰ আদালত। সকলো নাগৰিকক চৰকাৰী বিষয়াৰ অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধেও আদালতৰ দ্বাৰস্থ হোৱাৰ অধিকাৰ দিয়া হয়।
আৰক্ষী সংস্কাৰ: আইন-শৃংখলা ৰক্ষাৰ বাবে জমিদাৰী প্ৰথাৰ সলনি চৰকাৰী আৰক্ষী থানা স্থাপন কৰি দাৰোগা আৰু জিলা আৰক্ষী অধীক্ষকৰ ব্যৱস্থা কৰে।
কৰ্ণৱালিছৰ এই সংস্কাৰসমূহে ভাৰতত আধুনিক আমোলাতন্ত্ৰ আৰু বিধিসন্মত শাসনৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
৪. অধীনতামূলক মিত্ৰতা নীতি (Subsidiary Alliance) কি? লৰ্ড ৱেলেছলিয়ে ইয়াৰ দ্বাৰা কেনেকৈ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্য সম্প্ৰসাৰণ কৰিছিল?
উত্তৰ: লৰ্ড ৱেলেছলিয়ে (১৭৯৮–১৮০৫) ভাৰতত বৃটিছ সাম্ৰাজ্য সম্প্ৰসাৰণ আৰু ফৰাচী প্ৰভাৱ নিৰ্মূল কৰাৰ বাবে যি বিশেষ কূটকৌশলপূৰ্ণ সামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক নীতি প্ৰয়োগ কৰিছিল, তাকে 'অধীনতামূলক মিত্ৰতা নীতি' বোলা হয়।
নীতিৰ মূল চৰ্তসমূহ:
১. এই নীতি গ্ৰহণ কৰা দেশীয় ৰাজ্যখনে নিজৰ স্বাধীন বৈদেশিক নীতি ব্ৰিটিছৰ হাতত সমৰ্পণ কৰিব লাগিছিল আৰু বৃটিছৰ অনুমতি অবিহনে আন কোনো ৰাজ্যৰ সৈতে যুদ্ধ বা সন্ধি কৰিব নোৱাৰিছিল।
২. ৰাজ্যখনত এক স্থায়ী বৃটিছ সৈন্যবাহিনী ৰাখিব লাগিছিল আৰু তাৰ ভৰণ-পোষণৰ বাবে ধন বা ৰাজ্যৰ এক নিৰ্দিষ্ট ভূ-খণ্ড কোম্পানীক এৰি দিব লাগিছিল।
৩. ৰাজদৰবাৰত এজন বৃটিছ ৰেচিডেণ্ট থাকিব লাগিছিল আৰু কোনো ইউৰোপীয়ক (বিশেষকৈ ফৰাচীক) বৃটিছৰ অনুমতি অবিহনে চাকৰিত ৰাখিব নোৱাৰিছিল।
৪. ইয়াৰ বিনিময়ত কোম্পানীয়ে ৰাজ্যখনক বাহ্যিক আক্ৰমণ আৰু আভ্যন্তৰীণ বিদ্ৰোহৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল।
সাম্ৰাজ্য সম্প্ৰসাৰণত ভূমিকা:
এই নীতিৰ জৰিয়তে বিনা খৰচত কোম্পানীয়ে এক বিশাল সৈন্যবাহিনী গঢ়ি তোলে। ১৭৯৮ চনত হায়দৰাবাদৰ নিজামে প্ৰথমে এই মিত্ৰতা গ্ৰহণ কৰে। পিছলৈ মহীশূৰ (১৭৯৯), তাঞ্জোৰ, সুৰাট, অযোধ্যা (১৮০১) আৰু বাচিনৰ চুক্তিৰ দ্বাৰা মাৰাঠা পেচোৱা দ্বিতীয় বাজিৰাৱেও (১৮০২) এই নীতি স্বীকাৰ কৰে।
এই নীতিয়ে দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ স্বাধীনতা হৰণ কৰি সিহঁতক ব্ৰিটিছৰ কৰতলগত কৰে আৰু ভাৰতত বৃটিছক একমাত্ৰ সৰ্বোচ্চ শক্তিত পৰিণত কৰে।
৫. মাৰাঠা আৰু ব্ৰিটিছৰ মাজৰ সংঘাতৰ কাৰণ আৰু প্ৰথম ইংগ-মাৰাঠা যুদ্ধৰ চমু বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ: পানিপথৰ তৃতীয় যুদ্ধৰ (১৭৬১) সাময়িক বিপৰ্যয়ৰ পিছতো মাৰাঠাসকলে পেচোৱা মাধৱৰাৱৰ নেতৃত্বত পুনৰ নিজৰ শক্তি উদ্ধাৰ কৰিছিল। কিন্তু মাধৱৰাৱৰ মৃত্যুৰ পিছত মাৰাঠা নেতৃত্বৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা অন্তৰ্দ্বন্দ্বই ব্ৰিটিছক হস্তক্ষেপৰ সুযোগ দিয়ে।
সংঘাতৰ মূল কাৰণ: ১৭৭২ চনত পেচোৱা নাৰায়ণৰাৱক তেওঁৰ খুৰাক ৰঘুনাথৰাৱে (ৰঘোবা) হত্যা কৰি পেচোৱা পদ দখল কৰিব বিচাৰে। কিন্তু নানা ফড়নবিচৰ নেতৃত্বত মাৰাঠা নেতাসকলে নাৰায়ণৰাৱৰ নৱজাত পুত্ৰ মাধৱৰাৱ নাৰায়ণক পেচোৱা পাতে। হতাশ হৈ ৰঘুনাথৰাৱে ব্ৰিটিছৰ সহায় বিচাৰি ১৭৭৫ চনত বোম্বাই চৰকাৰৰ লগত 'চুৰাটৰ চুক্তি' স্বাক্ষৰ কৰে। ব্ৰিটিছৰ এই ক্ষমতালিপ্সু পদক্ষেপে প্ৰথম ইংগ-মাৰাঠা যুদ্ধৰ (১৭৭৫–১৭৮২) সূচনা কৰে।
যুদ্ধৰ গতিধাৰা: ৱাৰেণ হেষ্টিংছে প্ৰথমে চুৰাটৰ চুক্তি বাতিল কৰি পুৰন্দৰ চুক্তি কৰে যদিও পিছলৈ পুনৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হয়। ১৭৭৯ চনত ৱাডগাঁওৰ যুদ্ধত মাৰাঠা সেনাপতি মহাদজী সিন্ধিয়াৰ হাতত বৃটিছ বাহিনী শোচনীয়ভাৱে পৰাস্ত হয় আৰু অপমানজনক 'ৱাডগাঁও চুক্তি' স্বাক্ষৰ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। কিন্তু হেষ্টিংছে নতুন সেনা পঠিয়াই গোৱালিয়ৰ দখল কৰে।
ফলাফল: অৱশেষত ১৭৮২ চনত মহাদজী সিন্ধিয়াৰ মধ্যস্থতাত ঐতিহাসিক 'চালবাইৰ চুক্তি' স্বাক্ষৰিত হয়। ব্ৰিটিছে দ্বিতীয় মাধৱৰাৱক পেচোৱা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে আৰু ৰঘুনাথৰাৱক পেঞ্চন দিয়া হয়। এই চুক্তিয়ে দুয়োপক্ষৰ মাজত ২০ বছৰৰ বাবে শান্তি স্থাপন কৰে।
৬. হাইদৰ আলী আৰু টিপু চুলতানৰ অধীনত মহীশূৰৰ সৈতে ব্ৰিটিছৰ সংঘাতৰ মূল কাৰণসমূহ কি আছিল?
উত্তৰ: অষ্টাদশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত দক্ষিণ ভাৰতত বৃটিছ সম্প্ৰসাৰণৰ পথত মহীশূৰ আছিল আটাইতকৈ শক্তিশালী প্ৰতিবন্ধক। হাইদৰ আলী আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ টিপু চুলতানৰ নেতৃত্বত মহীশূৰৰ সৈতে ব্ৰিটিছৰ চাৰিখনকৈ যুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল।
সংঘাতৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ:
১. সামৰিক আৰু অৰ্থনৈতিক উত্থান: হাইদৰ আলীয়ে মহীশূৰক এক শক্তিশালী সামৰিক ৰাজ্যলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। মালাবাৰ উপকূল দখল কৰাৰ ফলত মছলা বাণিজ্যৰ ওপৰত মহীশূৰৰ একচেটিয়া নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপিত হয়, যিয়ে মাদ্ৰাজৰ বৃটিছ বাণিজ্যিক স্বাৰ্থত প্ৰচণ্ড আঘাত হানে।
২. ফৰাচী মৈত্ৰী: হাইদৰ আৰু টিপু দুয়ো ব্ৰিটিছৰ চিৰশক্ৰ ফৰাচীসকলৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক ৰাখিছিল। টিপুৱে নিজ সৈন্যবাহিনীক ফৰাচী বিশেষজ্ঞৰ দ্বাৰা আধুনিকীকৰণ কৰিছিল আৰু ফ্ৰান্স, তুৰস্ক, আফগানিস্তানলৈ দূত পঠিয়াই ব্ৰিটিছ বিৰোধী মৈত্ৰী গঢ়িব বিচাৰিছিল। টিপুৱে আনকি 'জেক'বিন ক্লাব'ৰ সদস্য হৈ 'স্বাধীনতার বৃক্ষ' ৰোপণ কৰিছিল।
৩. আঞ্চলিক আধিপত্যৰ প্ৰতিযোগিতা: হায়দৰাবাদৰ নিজাম, মাৰাঠা আৰু ব্ৰিটিছ— তিনিও মহীশূৰৰ শক্তিশালী উত্থানক নিজৰ অস্তিত্বৰ প্ৰতি ভাবুকি বুলি গণ্য কৰিছিল। বৃটিছে কূটনীতিৰে নিজাম আৰু মাৰাঠাক নিজৰ পক্ষলৈ আনি মহীশূৰৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
এই সংঘাতৰ পৰিণতিত চাৰিখন ইংগ-মহীশূৰ যুদ্ধ হয় আৰু ১৭৯৯ চনত টিপু চুলতানৰ বীৰত্বপূৰ্ণ মৃত্যুৰ পিছত মহীশূৰ ব্ৰিটিছৰ অধীনতামূলক মিত্ৰতাত আবদ্ধ হয়।
৭. লৰ্ড কৰ্ণৱালিছৰ 'চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত'ৰ (Permanent Settlement, 1793) গুণ আৰু দোষসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৭৯৩ চনত লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাত ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ স্থায়ী সমাধান হিচাপে 'চিৰস্থায়ী বন্দোবস্ত' প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা জমিদাৰসকলক মাটিৰ চিৰদিনীয়া মালিকীস্বত্ব দিয়া হয় আৰু চৰকাৰী ৰাজহৰ পৰিমাণ সদায়ৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
গুণসমূহ:
১. বিত্তীয় নিশ্চিতি: কোম্পানীৰ বাবে বছৰি কিমান ৰাজহ আহিব সেয়া নিশ্চিত হৈ পৰে, যাৰ ফলত প্ৰশাসনিক আৰু সামৰিক বাজেট প্ৰস্তুত কৰা সহজ হয়।
২. ৰাজনৈতিক আনুগত্য: এই ব্যৱস্থাই ব্ৰিটিছৰ প্ৰতি অনুগত জমিদাৰ নামৰ এক শক্তিশালী শ্ৰেণীৰ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ দৰে সংকট কালতো বৃটিছক নিস্বাৰ্থ সমৰ্থন দিছিল।
৩. কৃষি উন্নয়নৰ আশা: ৰাজহৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি নোহোৱাৰ বাবে জমিদাৰসকলে পতিত মাটি আবাদ কৰাত মনোযোগ দিব বুলি ভবা হৈছিল।
দোষসমূহ:
১. কৃষকৰ দুৰ্দশা: এই ব্যৱস্থাত মাটিৰ প্ৰকৃত উৎপাদক কৃষকসকল জমিদাৰৰ দয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে আৰু ভয়ংকৰ শোষণৰ বলি হয়।
২. সূৰ্যাস্ত আইনৰ নিষ্ঠুৰতা: নিৰ্দিষ্ট দিনৰ সূৰ্যাস্তৰ ভিতৰত ৰাজহ দিব নোৱাৰিলে পুৰণি বহু ঐতিহ্যমণ্ডিত জমিদাৰী নিলাম হৈ যায়।
৩. চৰকাৰৰ লোকচান: কালক্ৰমত উৎপাদন আৰু মাটিৰ মূল্য বৃদ্ধি পালেও চৰকাৰৰ ৰাজহ একেই থাকি যোৱাত চৰকাৰে আৰ্থিক লাভৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
৮. লৰ্ড হেষ্টিংছৰ নেতৃত্বত মাৰাঠা শক্তিৰ চূড়ান্ত পতন (তৃতীয় ইংগ-মাৰাঠা যুদ্ধ) কেনেকৈ ঘটিছিল?
উত্তৰ: লৰ্ড হেষ্টিংছৰ (১৮১৩–১৮২৩) কাৰ্যকালত ব্ৰিটিছে ভাৰতত সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা প্ৰতিষ্ঠাৰ পথত অন্তিম প্ৰতিবন্ধক মাৰাঠা শক্তিক চূড়ান্তভাৱে নিঃশেষ কৰে।
পতনৰ পটভূমি: ১৮০২ চনৰ বাচিন চুক্তিৰ দ্বাৰা পেচোৱা দ্বিতীয় বাজিৰাৱ অধীনতামূলক মিত্ৰতাত আৱদ্ধ হৈছিল যদিও তেওঁ ব্ৰিটিছ ৰেচিডেণ্ট এলফিনষ্টোনৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা মুক্ত হ'বলৈ ছটফটাই আছিল। একে সময়তে গোৱালিয়ৰৰ সিন্ধিয়া, নাগপুৰৰ ভোঁচলে আৰু ইন্দোৰৰ হোলকাৰসকলেও বৃটিছৰ প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত হ'বলৈ গোপনে একত্ৰিত হয়।
তৃতীয় ইংগ-মাৰাঠা যুদ্ধ (১৮১৭–১৮১৮): হেষ্টিংছে মধ্য ভাৰতত পিণ্ডাৰী দমন অভিযান চলোৱাৰ সময়ত মাৰাঠাসকলে ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ ঘোষণা কৰে। ১৮১৭ চনত পেচোৱাই পুণেৰ ব্ৰিটিছ ৰেচিডেঞ্চী আক্ৰমণ কৰে। কিন্তু বৃটিছ সেনাই 'খিৰকী'ৰ যুদ্ধত পেচোৱাক, 'সীতাৱল্দী'ৰ যুদ্ধত ভোঁচলেক আৰু 'মহিদপুৰ'ৰ যুদ্ধত হোলকাৰ বাহিনীক শোচনীয়ভাৱে পৰাস্ত কৰে।
চূড়ান্ত ফলাফল:
১. ১৮১৮ চনত পেচোৱা পদ চিৰদিনৰ বাবে বিলুপ্ত কৰা হয় আৰু দ্বিতীয় বাজিৰাৱক বছৰি ৮ লাখ টকা পেঞ্চন দি কানপুৰৰ ওচৰৰ বিথুৰলৈ নিৰ্বাসন দিয়া হয়।
২. পেচোৱাৰ সমগ্ৰ ৰাজ্য ব্ৰিটিছ বোম্বাই প্ৰেচিডেন্সীৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। শিৱাজীৰ বংশধৰক সাতাৰাৰ এখন সৰু ৰাজ্যত নামমাত্ৰ ৰজা পতা হয়।
৩. হোলকাৰ আৰু সিন্ধিয়াই নিজৰ বৃহৎ ভূখণ্ড এৰি অধীনতামূলক মিত্ৰতা গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
ইয়াৰ ফলত সমগ্ৰ ভাৰতত মাৰাঠা কনফেডাৰেচিৰ পতন ঘটে আৰু ব্ৰিটিছৰ একক আধিপত্য সুনিশ্চিত হয়।
৯. পিটৰ ভাৰত আইনৰ (Pitt's India Act, 1784) পটভূমি আৰু ইয়াৰ প্ৰধান ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ১৭৭৩ চনৰ 'ৰেগুলেটিং এক্ট'ৰ ত্ৰুটি-বিচ্যুতিসমূহ দূৰ কৰিবলৈ আৰু ভাৰতত কোম্পানীৰ দুৰ্নীতিগ্ৰস্ত প্ৰশাসনৰ ওপৰত ব্ৰিটিছ সংসদৰ নিয়ন্ত্ৰণ কটকটীয়া কৰিবলৈ ব্ৰিটেইনৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী উইলিয়াম পিটে ১৭৮৪ চনত 'পিটৰ ভাৰত আইন' গৃহীত কৰে।
মূল ব্যৱস্থাসমূহ:
১. দ্বৈত নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা (Dual Control): এই আইনৰ দ্বাৰা কোম্পানীৰ কাৰ্যাৱলীক বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক— এই দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়। বাণিজ্যিক কাম-কাজ কোম্পানীৰ 'ক'ৰ্ট অব ডাইৰেক্টৰছ'ৰ হাতত ৰখা হয়। কিন্তু অসামৰিক, সামৰিক আৰু ৰাজহ সংক্রান্তীয় সকলো ৰাজনৈতিক বিষয় চোৱাচিতা কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ কেবিনেট মন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত ৬ জন কমিছনাৰক লৈ 'ব'ৰ্ড অব কণ্ট্ৰ'ল' (Board of Control) গঠন কৰা হয়।
২. গভৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি: গভৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ কাউঞ্চিলৰ সদস্য সংখ্যা ৪ জনৰ পৰা ৩ জনলৈ হ্ৰাস কৰা হয়, যাৰ ফলত কাষ্টিং ভোটৰ সহায়ত গভৰ্ণৰ জেনেৰেলে সহজে সিদ্ধান্ত ল'ব পৰা হ'ল।
৩. মদ্ৰাজ আৰু বোম্বাই ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ: যুদ্ধ, সন্ধি আৰু ৰাজহৰ ক্ষেত্ৰত মাদ্ৰাজ আৰু বোম্বাই প্ৰেচিডেন্সীক স্পষ্টভাৱে বংগৰ গভৰ্ণৰ জেনেৰেলৰ সম্পূৰ্ণ অধীনস্থ কৰা হয়।
৪. সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰত বাধাৰ ঘোষণা: এই আইনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ঘোষণা কৰা হয় যে "ভাৰতত সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ আকাংক্ষা ব্ৰিটিছ জাতিৰ সন্মান আৰু নীতিৰ পৰিপন্থী" (যদিও ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰত এই নীতি মানি চলা হোৱা নাছিল)।
এই আইনে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতত কোম্পানীৰ অধিকৃত অঞ্চলসমূহক "ভাৰতত ব্ৰিটিছৰ অধিকৃত এলেকা" (British Possessions in India) বুলি চৰকাৰী স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে।
১০. ১৮০৯ চনৰ অমৃতসৰ চুক্তি আৰু লৰ্ড মিন্টোৰ বৈদেশিক কূটনীতিৰ এক চমু বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ: লৰ্ড মিন্টোৰ (১৮০৭–১৮১৩) কাৰ্যকালত ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্তত ফৰাচী আৰু ৰাছিয়াৰ সম্ভাব্য আক্ৰমণৰ পৰা বৃটিছ সাম্ৰাজ্য ৰক্ষা কৰিবলৈ এক সক্ৰিয় প্ৰতিৰক্ষামূলক কূটনীতি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ অংশ হিচাপে পঞ্জাৱৰ শিখ মহাৰজা ৰঞ্জিৎ সিঙৰ সৈতে সম্পন্ন হোৱা ১৮০৯ চনৰ 'অমৃতসৰ চুক্তি' আছিল অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
পটভূমি: মহাৰজা ৰঞ্জিৎ সিঙে শতদ্ৰু (Sutlej) নদী পাৰ হৈ মালৱা অঞ্চলৰ সৰু সৰু শিখ ৰাজ্যসমূহ (পাতিয়ালা, নাভা, জিন্দ আদি) দখল কৰি সমগ্ৰ শিখ জাতিক নিজৰ অধীনলৈ আনিব বিচাৰিছিল। এই ৰাজ্যসমূহে আত্মৰক্ষাৰ বাবে ব্ৰিটিছৰ সহায় বিচাৰে। একে সময়তে নেপোলিয়নৰ ভাৰত আক্ৰমণৰ ভয় দূৰ হোৱাত বৃটিছে ৰঞ্জিৎ সিঙৰ ওপৰত কঠোৰ চাপ সৃষ্টি কৰে।
চুক্তিৰ চৰ্তসমূহ: ব্ৰিটিছ কটনৈতিক দূত চাৰ্লছ মেটকাকফে (Charles Metcalfe) ৰঞ্জিৎ সিঙৰ সৈতে আলোচনা চলায় আৰু ১৮০৯ চনত অমৃতসৰ চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়:
১. শতদ্ৰু নদীক ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্য আৰু লাহোৰ ৰাজ্যৰ (ৰঞ্জিৎ সিংহৰ) মাজৰ স্থায়ী সীমা হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
২. শতদ্ৰুৰ পূব পাৰৰ শিখ ৰাজ্যসমূহ (Cis-Sutlej States) ব্ৰিটিছ সংৰক্ষণৰ অধীনলৈ আহে।
৩. ৰঞ্জিৎ সিঙে শতদ্ৰুৰ পশ্চিম দিশত (পেছোৱাৰ, কাশ্মীৰ, মুলতান আদি) সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰ কৰাৰ পূৰ্ণ স্বাধীনতা লাভ কৰে।
এই চুক্তিৰ ফলত ব্ৰিটিছে যুদ্ধ নকৰাকৈয়ে নিজৰ প্ৰভাৱ শতদ্ৰু নদীলৈকে বিস্তাৰ কৰে আৰু ৰঞ্জিৎ সিঙৰ মৃত্যুৰ (১৮৩৯) আগলৈকে ব্ৰিটিছ-শিখৰ মাজত এক স্থায়ী বন্ধুত্ব অক্ষুণ্ণ থাকে।
Very Short Answer :
1. Who was the Mughal Emperor to grant permission to the East India Company to establish a factory at Surat? [GU 2024]
Answer: Mughal Emperor Jahangir.
2. Who killed Siraj-ud-Daulah? [GU 2024]
Answer: Mohammad Beg (under the orders of Miran, son of Mir Jafar).
3. Who was the first Governor-General of Bengal under British India? [GU 2024]
Answer: Warren Hastings.
4. In which battle was Tipu Sultan defeated and killed? [GU 2024]
Answer: The Fourth Anglo-Mysore War (Battle of Seringapatam) in 1799.
5. What was the provision made in the Charter Act of 1813 regarding the development of education in India? [GU 2024]
Answer: An annual allocation of one lakh rupees (£100,000) was sanctioned for the promotion of education and the revival of literature among Indians.
6. Who introduced the Dual System of Government in Bengal?
Answer: Robert Clive (in 1765).
7. Which treaty brought an end to the First Anglo-Maratha War?
Answer: The Treaty of Salbai (1782).
8. Who is regarded as the 'Father of Civil Services in India'?
Answer: Lord Cornwallis.
9. The 'Sunset Law' in Bengal was associated with which land revenue settlement?
Answer: The Permanent Settlement of 1793 (introduced by Lord Cornwallis).
10. Which native Indian state was the first to accept Lord Wellesley's Policy of Subsidiary Alliance?
Answer: The Nizam of Hyderabad (in 1798).
11. By which treaty did Peshwa Baji Rao II accept the Subsidiary Alliance?
Answer: The Treaty of Bassein (1802).
12. In which year was Pitt's India Act passed?
Answer: 1784.
13. Which treaty concluded the Anglo-Nepalese (Anglo-Gorkha) War (1814–1816)?
Answer: The Treaty of Sugauli (1816).
14. During the tenure of which Peshwa was the office of the Peshwa officially abolished?
Answer: Peshwa Baji Rao II (during the Governor-Generalship of Lord Hastings, 1818).
15. What was the legal compilation introduced by Lord Cornwallis in 1793 called?
Answer: The Cornwallis Code.
2-Mark Questions (Short Answer Type — ~50 Words Each)
1. What was the financial impact of the Treaty of Allahabad (1765 CE) on British India? [GU 2024]
Answer: The Treaty of Allahabad granted the English East India Company the Diwani rights (fiscal administration and revenue collection) over Bengal, Bihar, and Orissa. This provided the British access to vast territorial revenues, enabling them to finance trade, sustain military campaigns, and eliminate the need to import bullion from Britain.
2. Mention two significances of the Battle of Buxar (1764 CE). [GU 2024]
Answer: First, the Company decisively defeated the joint forces of Mughal Emperor Shah Alam II, Shuja-ud-Daulah of Awadh, and Mir Qasim, establishing the British as the supreme military and political power in Northern India. Second, it paved the way for the grant of Diwani rights in 1765.
3. What role did the Pandits and Moulvis play in the early British judicial system in India? [GU 2024]
Answer: Under the judicial structure established by Warren Hastings, European judges presided over civil and criminal courts but lacked familiarity with indigenous laws. Hindu Pandits and Muslim Moulvis were appointed as native law officers to expound, interpret, and advise judges on Shastric and Sharia legal principles, respectively.
4. What was Warren Hastings' 'Policy of Ring-Fence'?
Answer: The Ring-Fence Policy was a strategic defensive measure aimed at protecting the Company's frontiers by creating buffer states around its core territories. Hastings undertook the defense of neighboring kingdoms, such as Awadh, to shield Bengal from potential incursions by the Marathas and Afghans.
5. Mention two key features of the judicial reforms introduced by Lord Cornwallis.
Answer: First, Cornwallis established the principle of separation of powers by divesting District Collectors of their magisterial and judicial authority, assigning those duties to separate District Judges. Second, he codified civil and criminal laws through the Cornwallis Code (1793), ensuring procedural uniformity.
6. State two major provisions of the Permanent Settlement of Bengal (1793).
Answer: First, zamindars were recognized as hereditary proprietors of the soil, and the land revenue payable by them to the government was fixed permanently. Second, failure to deposit the stipulated revenue by the sunset of the specified due date resulted in the immediate auction of the estate (Sunset Law).
7. Mention two principal conditions of Lord Wellesley's Policy of Subsidiary Alliance.
Answer: First, the allied Indian ruler had to maintain a contingent of British troops within their territory at their own expense or cede sovereign territory for its upkeep. Second, the ruler surrendered independent foreign diplomacy, agreeing not to declare war, sign treaties, or employ Europeans without Company consent.
8. State two factors behind the rise of Hyder Ali in Mysore.
Answer: Hyder Ali capitalized on the internal political instability of the Wodeyar dynasty and demonstrated exceptional military acumen. By establishing a modern ordnance factory at Dindigul with French assistance and organizing his infantry and cavalry along Western lines, he converted Mysore into a formidable regional power.
9. Mention two major provisions of Pitt's India Act of 1784.
Answer: First, it established a system of Dual Control in Britain: the Court of Directors retained commercial oversight, while a six-member Board of Control supervised all civil, military, and revenue affairs. Second, the Governor-General’s Council in Bengal was reduced from four members to three.
10. What was the historical significance of the Treaty of Salbai (1782)?
Answer: The Treaty of Salbai concluded the First Anglo-Maratha War, restoring mutual territories and acknowledging Madhavrao II as the rightful Peshwa. It secured peace between the British and the Marathas for nearly two decades, allowing the Company to focus its resources on subduing Mysore in South India.
11. State two outcomes of the Third Anglo-Mysore War (1790–1792).
Answer: First, under the Treaty of Seringapatam (1792), Tipu Sultan was forced to cede half of his territorial dominions to the British and their allies (the Nizam and Marathas). Second, Tipu had to pay an indemnity of over three crore rupees, surrendering two of his sons as hostages.
12. Who were the Pindaris during the tenure of Lord Hastings?
Answer: The Pindaris were irregular, armed mounted marauders and plunderers who initially operated as auxiliary cavalry attached to Maratha armies. Following the decline of Maratha central authority, they conducted devastating raids across Central India and British territories until Lord Hastings eliminated them in a systematic campaign (1817–1818).
13. State two terms of the Treaty of Sugauli (1816).
Answer: First, Nepal ceded the strategic Himalayan districts of Garhwal, Kumaon, and parts of the Terai region to the British. Second, the Nepalese Durbar agreed to receive a permanent British Resident at Kathmandu and withdraw all territorial claims over Sikkim.
14. Mention two major police reforms introduced by Lord Cornwallis.
Answer: Cornwallis relieved the zamindars of their traditional police and law-enforcement functions. He organized districts into standard subdivisions (thanas) headed by an Indian official known as a Daroga, placing the entire regional police administration under the direct oversight of the District Magistrate.
15. What was the significance of the Treaty of Bassein (1802)?
Answer: The Treaty of Bassein resulted in Peshwa Baji Rao II accepting the Subsidiary Alliance following his defeat by Jaswant Rao Holkar. It placed the nominal head of the Maratha Confederacy under British vassalage, fractured Maratha unity, and directly precipitated the Second Anglo-Maratha War.
5-Mark Questions (Short Essay Type — ~200 Words Each) :
1. Analyze the major administrative and judicial reforms introduced by Lord Warren Hastings. [GU 2024]
Answer: Warren Hastings (1772–1785), the first Governor-General of Bengal, laid the institutional groundwork for British administration in India by replacing corporate opportunism with formal governance.
Administrative Reforms: Hastings abolished Clive’s flawed Dual System in 1772, bringing the civil and fiscal administration directly under the Company. The treasury and key administrative offices were shifted from Murshidabad to Calcutta, designating Calcutta as the operational capital of British India.
Revenue Reorganization: He experimented with the Quinquennial (five-year) farming system in 1772, later shifting to annual leases in 1777 to stabilize collections. A Board of Revenue was constituted to supervise tax administration.
Judicial Structure: In 1772, Hastings established two principal courts in each district: the Mofussil Diwani Adalat (Civil Court) supervised by the Collector, and the Mofussil Faujdari Adalat (Criminal Court) overseen by Indian Qazis and Muftis under European supervision. At Calcutta, two appellate tribunals—the Sadar Diwani Adalat and Sadar Nizamat Adalat—were set up. To assist judges in interpreting indigenous jurisprudence, Hindu Pandits and Muslim Moulvis were formally attached to these courts.
Commercial Measures: Hastings curbed the unauthorized use of Dastaks (free-trade passes) by Company servants and closed internal customs barriers, retaining only five centralized customs houses at Calcutta, Hooghly, Murshidabad, Patna, and Dacca with a uniform 2.5% duty.
2. Write a note on the Anglo-Gorkha War (1814–1816) during the tenure of Lord Hastings. [GU 2024]
Answer: The Anglo-Nepalese or Anglo-Gorkha War (1814–1816) was a defining conflict that delineated the northern Himalayan frontier of the British Indian Empire.
Causes: The expanding Gorkha kingdom of Nepal sought territorial aggrandizement southward toward the fertile Terai plains, while the British aimed to secure northern trade routes into Tibet. The flashpoint occurred over Gorkha encroachments into the border districts of Butwal and Sheoraj, prompting Lord Hastings to issue a formal declaration of war in 1814.
Course of the Conflict: The initial British offensives faced severe setbacks due to the unfamiliar montane terrain, logistical bottlenecks, and the valor of Gorkha forces under commanders such as Amar Singh Thapa. The tide shifted under Major-General David Ochterlony, who outmaneuvered the Gorkhas in the hills, captured the fortress of Malaon, and advanced decisively toward Kathmandu through Makwanpur.
Outcomes (Treaty of Sugauli, 1816): The war concluded with the Treaty of Sugauli. Nepal surrendered the western Himalayan districts of Garhwal and Kumaon, ceded claims to the Terai, accepted a permanent British Resident in Kathmandu, and withdrew from Sikkim. The British secured strategic hill stations (such as Shimla, Nainital, and Almora), gained direct commercial access to Central Asia, and began the tradition of recruiting Gorkha soldiers into the British Indian Army.
3. Analyze the judicial and administrative reforms of Lord Cornwallis. [GU 2024]
Answer: Lord Cornwallis (1786–1793) restructured British administration in India by establishing the principles of bureaucratic integrity, codified law, and separation of powers.
Administrative and Civil Service Reforms: Cornwallis is regarded as the creator of the Indian Civil Service. To curb institutional corruption, he strictly prohibited private trade, acceptance of gifts, and commercial commissions by Company officials. In return, he elevated base salaries to ensure professional integrity. He instituted appointments and promotions based on merit and seniority, although he reserved all executive and judicial higher posts for Europeans, institutionalizing a policy of racial exclusion.
Judicial Framework (The Cornwallis Code, 1793):
Separation of Powers: The judicial and revenue branches were decoupled. District Collectors were confined exclusively to revenue assessment and collection, while judicial authority was vested in a newly created office of the District Judge.
Hierarchy of Courts: A four-tier court system was established: Munsif Courts, District/City Courts, four Provincial Courts of Appeal (Calcutta, Dacca, Murshidabad, and Patna), and the Sadar Diwani/Nizamat Adalat at Calcutta as the supreme court of appeal.
Rule of Law: All officials were made legally accountable in civil courts for actions performed in their official capacity.
Police Administration: Cornwallis modernized law enforcement by relieving zamindars of police duties, dividing districts into circles (thanas) managed by a Daroga, and placing them under the oversight of the District Magistrate.
4. What was the Policy of Subsidiary Alliance? How did Lord Wellesley expand the British Empire through this policy?
Answer: The Policy of Subsidiary Alliance, refined and aggressively executed by Lord Wellesley (1798–1805), was a diplomatic-military mechanism designed to subjugate Indian princely states, expand Company dominance, and eliminate French influence without direct administrative costs.
Core Tenets:
The signatory Indian state had to disband its independent armed forces and maintain a permanent British subsidiary force within its territory, either paying an annual cash subsidy or ceding territory in perpetuity for its upkeep.
The native ruler had to surrender independent external diplomacy, agreeing not to wage war or enter alliances without British sanction.
A British Resident was stationed at the native court, and all non-British European personnel were dismissed from service.
The Company guaranteed military protection against external aggression and internal revolt.
Impact on Imperial Expansion:
The alliance turned native rulers into dependent puppets, transferred financial and military burdens onto Indian states, and stationed British forces at strategic interior points.
Wellesley systematically applied this policy to annex or subordinate major powers: Hyderabad (1798), Mysore and Tanjore (1799), Awadh (1801), and the Maratha Peshwa through the Treaty of Bassein (1802). The policy transformed the British from one of several regional powers into the paramount authority across the subcontinent.
5. Explain the causes of conflict between the British and the Marathas, with special reference to the First Anglo-Maratha War.
Answer: Following their recovery from the defeat at Panipat (1761) under Peshwa Madhavrao I, the Maratha Empire remained the principal native obstacle to British paramountcy. The Company’s territorial ambitions from Bombay and succession disputes at Pune sparked direct military confrontation.
Underlying Causes: After the murder of Peshwa Narayanrao in 1772, his uncle Raghunathrao (Raghoba) claimed the title. A council of Maratha ministers (Barabhai Council), headed by Nana Fadnavis, recognized Narayanrao's infant son, Madhavrao II, as the legitimate Peshwa. Ousted from power, Raghunathrao appealed to the British Bombay Presidency and signed the Treaty of Surat (1775), exchanging territory for military intervention.
Course of the Conflict (1775–1782): Governor-General Warren Hastings initially opposed the Bombay initiative, negotiating the Treaty of Purandhar (1776), but hostilities resumed. In 1779, the Maratha forces, led by Mahadji Scindia, surrounded and defeated the British forces at Wadgaon, forcing them to sign the humiliating Convention of Wadgaon. Hastings retaliated by dispatching reinforcements under Goddard and Popham, capturing Ahmedabad and the fortress of Gwalior.
Treaty of Salbai (1782): Through the mediation of Mahadji Scindia, the war concluded with the Treaty of Salbai. The British recognized Madhavrao II as the Peshwa, pensioned off Raghunathrao, and retained Salsette. The treaty established a twenty-year truce between both powers.
6. Examine the principal causes of conflict between the British and Mysore under Hyder Ali and Tipu Sultan.
Answer: The Kingdom of Mysore emerged as the most resilient barrier to British expansion in peninsular India during the latter half of the eighteenth century, resulting in four Anglo-Mysore Wars (1767–1799).
Key Causes of Conflict:
Geopolitical and Commercial Rivalry: Under Hyder Ali and Tipu Sultan, Mysore expanded across the Malabar Coast, securing a monopoly over the valuable spice trade (cardamom, pepper, and sandalwood). This threatened the commercial and strategic interests of the British Madras Presidency.
Military Modernization and French Alliance: Hyder Ali and Tipu modernized their armies along Western lines with artillery and infantry discipline. Both rulers maintained close diplomatic and military ties with France—Britain's chief imperial rival. Tipu corresponded with Napoleonic France, the Ottoman Empire, and Afghanistan, joined the Jacobin Club, and planted a 'Tree of Liberty' at Seringapatam.
Tripartite Friction: The rapid expansion of Mysore provoked neighboring powers, including the Marathas and the Nizam of Hyderabad. The British exploited these regional rivalries to form anti-Mysore coalitions.
The sustained conflict culminated in 1799 with the Fourth Anglo-Mysore War, where Tipu Sultan died defending his capital at Seringapatam, and Mysore was placed under the Subsidiary Alliance system.
7. Discuss the merits and demerits of the Permanent Settlement of Bengal (1793).
Answer: Introduced by Lord Cornwallis in 1793 across Bengal, Bihar, and Orissa, the Permanent Settlement fixed the land revenue demand of the state in perpetuity and recognized zamindars as the absolute proprietors of the soil.
Merits:
Financial Stability: The British administration secured a guaranteed, predictable annual revenue, which simplified budgeting and supported imperial military expeditions.
Creation of a Loyalist Class: The system created a prosperous, hereditary class of landholders whose socio-economic survival depended entirely on the preservation of British rule, as demonstrated by their loyalty during the Revolt of 1857.
Administrative Simplicity: The Company was relieved of the labor-intensive task of annual or decennial revenue assessments, enabling officials to focus on judicial and general administration.
Demerits:
Oppression of the Peasantry: Cultivators (ryots) were reduced to tenant farmers without formal tenancy rights, leaving them exposed to arbitrary rent enhancements and illegal exactions by zamindars.
Rigidity of the Sunset Law: Traditional zamindari families who failed to deposit the fixed revenue on the exact date before sunset lost their ancestral estates through public auctions.
Long-Term State Loss: As agricultural production and market values rose in subsequent decades, the state’s revenue share remained static, depriving the treasury of unearned increments.
8. Trace the events leading to the final downfall of the Maratha Confederacy under Lord Hastings.
Answer: The Third Anglo-Maratha War (1817–1818), orchestrated under Governor-General Lord Hastings (1813–1823), marked the final destruction of Maratha power and established undisputed British paramountcy in India.
Background: Although bound by the Treaty of Bassein (1802), Peshwa Baji Rao II resented the intrusive control of the British Resident, Mountstuart Elphinstone. Similarly, the Bhonsle of Nagpur, the Holkars of Indore, and the Scindias of Gwalior harbored deep resentment over territorial and sovereignty losses incurred during the Second Anglo-Maratha War.
Outbreak and Operations: The conflict was precipitated by Hastings’ military campaign against the Pindaris in Central India, which the Marathas viewed as an infringement upon their territorial sovereignty. In 1817, Peshwa Baji Rao II attacked the British Residency at Pune. Simultanously, Appa Sahib of Nagpur and the Holkar army took up arms.
Military Engagements: The British forces achieved decisive victories across all fronts:
The Peshwa was routed at the Battles of Kirkee and Koregaon.
The Bhonsle forces were defeated at the Battle of Sitabuldi.
The Holkar army was crushed at the Battle of Mahidpur.
Consequences: In 1818, the office of the Peshwa was permanently abolished. Baji Rao II surrendered and was exiled on an annual pension to Bithoor near Kanpur. The Peshwa’s dominions were annexed into the Bombay Presidency, while a minor descendant of Shivaji was installed over the restored principality of Satara. Scindia, Holkar, and Bhonsle accepted subsidiary treaties, dissolving the Maratha Confederacy.
9. Discuss the background, objectives, and key provisions of Pitt's India Act of 1784.
Answer: Pitt’s India Act of 1784, introduced by Prime Minister William Pitt the Younger, was enacted to remedy the constitutional defects of the Regulating Act of 1773 and subject the East India Company's administration to direct parliamentary control.
Key Objectives:
To establish effective parliamentary oversight over the Company’s political and military operations in India.
To curb commercial corruption, administrative mismanagement, and unauthorized imperial expansion.
Principal Provisions:
The System of Dual Control: The Act separated the Company's commercial and political functions. Commercial operations remained under the Court of Directors, while a newly created six-member parliamentary body—the Board of Control (including the Chancellor of the Exchequer and a Secretary of State)—was vested with full supervisory authority over all civil, military, and revenue affairs in India.
Restructuring of Executive Councils: The membership of the Governor-General’s Council in Bengal and the Governors' Councils in Madras and Bombay was reduced from four to three, strengthening executive decision-making.
Subordination of Presidencies: The Presidencies of Madras and Bombay were placed under the control of the Governor-General-in-Council of Bengal on matters of war, diplomacy, and revenue.
Declaration Against Conquest: The Act officially declared that schemes of imperial conquest in India were repugnant to the honor and policy of Great Britain.
The Act officially designated Company-administered territories as the "British Possessions in India" for the first time.
10. Examine the historical significance of the Treaty of Amritsar (1809) in Lord Minto’s foreign policy.
Answer: The Treaty of Amritsar (1809), concluded during the Governor-Generalship of Lord Minto I (1807–1813), was a major diplomatic achievement that stabilized the Company's north-western frontier and regulated British relations with the Sikh Empire.
Background: Alarmed by the prospect of a Franco-Russian land invasion of India following the Treaty of Tilsit (1807), Lord Minto dispatched diplomatic missions to Persia, Afghanistan, and Punjab. Concurrently, Maharaja Ranjit Singh was expanding his kingdom east of the Sutlej River, attempting to absorb the Cis-Sutlej Sikh states (such as Patiala, Nabha, and Jind). These principalities appealed to the British for protection.
Negotiations and Provisions: Envoy Charles Metcalfe conducted negotiations with Ranjit Singh at Amritsar. Recognizing the shift in British military posture and calculating the risks of war, the Maharaja signed the treaty in April 1809:
The Sutlej River was established as the perpetual boundary between the British Empire and the Lahore Kingdom.
The Cis-Sutlej states were placed under formal British protectorate, extending the Company's defensive perimeter to the Sutlej.
The British recognized Ranjit Singh’s sovereign authority over the trans-Sutlej territories, granting him a free hand to expand westward toward Peshawar, Multan, and Kashmir.
The Treaty of Amritsar secured a stable frontier for three decades, preventing armed conflict between the British and the Sikhs until after the death of Maharaja Ranjit Singh in 1839.