১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
১. প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ প্ৰদূষণ বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ ভৌতিক, ৰাসায়নিক বা জৈৱিক গুণাগুণৰ অপ্ৰত্যাশিত পৰিৱৰ্তনে যেতিয়া জীৱজগতৰ অনিষ্ট সাধন কৰে, তাকেই পৰিৱেশ প্ৰদূষণ বোলে।
২. প্ৰশ্ন: বায়ুমণ্ডলৰ অম্ল বৰষুণৰ (Acid Rain) বাবে দায়ী এটা প্ৰধান গেছৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: চালফাৰ ডাই-অক্সাইড ।
৩. প্ৰশ্ন: শব্দ প্ৰদূষণৰ প্ৰাবল্য জোখা এককটো কি?
উত্তৰ: ডেলিবে্ল (Decibel - dB)।
৪. প্ৰশ্ন: অনিয়ন্ত্ৰিত প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা কি ধৰণৰ প্ৰদূষণৰ মূল কাৰণ?
উত্তৰ: মাটি বা মৃদা প্ৰদূষণ।
৫. প্ৰশ্ন: চি.পি.চি.বি. (CPCB)-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰ: Central Pollution Control Board (কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ)।
৬. প্ৰশ্ন: নগৰীয়া কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ '3R' সূত্ৰটো কি?
উত্তৰ: Reduce (হ্ৰাস কৰা), Reuse (পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা) আৰু Recycle (পুনৰাবৰ্তন কৰা)।
৭. প্ৰশ্ন: ই-আৱৰ্জনা (E-waste) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী হৈ পৰা ইলেক্ট্ৰনিক সামগ্ৰী যেনে— পুৰণি মোবাইল, কম্পিউটাৰ বা মেচিনৰ অংশবোৰক ই-আৱৰ্জনা বোলে।
৮. প্ৰশ্ন: ভাৰতত 'পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন' (Environment Protection Act) কত চনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৮৬ চনত।
৯. প্ৰশ্ন: বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন (Wildlife Protection Act) প্ৰথম কেতিয়া বলৱৎ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৭২ চনত।
১০. প্ৰশ্ন: পানী (প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইনখন ভাৰতত কেতিয়া গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৭৪ চনত।
১১. প্ৰশ্ন: বায়ু (প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন কেতিয়া প্ৰণয়ন কৰা হয়?
উত্তৰ: ১৯৮১ চনত।
১২. প্ৰশ্ন: অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন (Forest Conservation Act) কোন চনত গ্ৰহণ কৰা হয়?
উত্তৰ: ১৯৮০ চনত।
১৩. প্ৰশ্ন: ১৯৭২ চনত পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বাবে অনুষ্ঠিত হোৱা প্ৰথমখন ঐতিহাসিক বিশ্ব সন্মিলন ক’ত হৈছিল?
উত্তৰ: চুইডেনৰ ষ্টকহ’ম (Stockholm) চহৰত।
১৪. প্ৰশ্ন: 'কিঅ’ট’ প্ৰট’কল' (Kyoto Protocol) মূলতঃ কি উদ্দেশ্যৰ বাবে কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: বিশ্ব উষ্ণায়ন আৰু সেউজ গৃহ গেছৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিবলৈ।
১৫. প্ৰশ্ন: মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল (Montreal Protocol) কি সংৰক্ষণৰ লগত জৰিত?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ অ’জন স্তৰ সংৰক্ষণ কৰাৰ লগত।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
১. প্ৰশ্ন: বায়ু প্ৰদূষণৰ মুখ্য কাৰণ দুটা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১. উদ্যোগ আৰু শক্তি প্ৰকল্পসমূহৰ পৰা নিৰ্গমন হোৱা অতিৰিক্ত ধোঁৱা আৰু ক্ষতিকাৰক গেছ।
২. যানবাহনৰ পৰা নিৰ্গমন হোৱা বিষাক্ত গেছ (যেনে— কাৰ্বন মন’অক্সাইড) আৰু ধূলিকণা।
২. প্ৰশ্ন: পানী প্ৰদূষণৰ ফলত মানুহৰ শৰীৰত দেখা দিয়া দুটা বেমাৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: পানী প্ৰদূষণৰ ফলত মুখ্যতঃ পেটৰ ৰোগ আৰু সংক্ৰামক ব্যাধি হয়। তাৰে দুটা প্ৰধান ৰোগ হ’ল— কলেৰা (Cholera) আৰু টাইফয়েড (Typhoid)।
৩. প্ৰশ্ন: মাটি প্ৰদূষণ কেনেকৈ খেতি-বাতিৰ ক্ষতি কৰে?
উত্তৰ: অতিৰিক্ত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক ব্যৱহাৰ কৰিলে মাটিৰ প্ৰাকৃতিক গুণাগুণ নষ্ট হয়। ইয়াৰ ফলত মাটিত থকা উপকাৰী অণুজীৱবোৰ ধ্বংস হয় আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা ক্ষমতা ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায়।
৪. প্ৰশ্ন: শব্দ প্ৰদূষণে মানুহৰ স্বাস্থ্যত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: অতিৰিক্ত আৰু নিৰৱচ্ছিন্ন শব্দৰ ফলত মানুহৰ শ্ৰৱণ শক্তি হ্ৰাস পাব পাৰে। ইয়াৰ উপৰি ই উচ্চ ৰক্তচাপ, মানসিক মানসিক চাপ, টোপনিৰ ব্যাঘাত আৰু মানসিক অশান্তিৰ সৃষ্টি কৰে।
৫. প্ৰশ্ন: কঠিন আৱৰ্জনা (Solid Waste) কি? ইয়াৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: আমাৰ দৈনন্দিন কাম-কাজৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কঠিন বা আধা-কঠিন পেলাই দিয়া অব্যৱহাৰ্য বস্তুবোৰেই হ’ল কঠিন আৱৰ্জনা।
উদাহৰণ: প্লাষ্টিকৰ বোতল আৰু পাকঘৰৰ পচা আৱৰ্জনা।
৬. প্ৰশ্ন: উদ্যোগিক আৱৰ্জনা নিয়ন্ত্ৰণৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰ:
১. উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা বৰ্জিত পানী নদীত পেলোৱাৰ আগতে শোধন সুনিশ্চিত কৰা।
২. কাৰখানাৰ ধোঁৱাত বিশেষ ফিল্টাৰ (Scrubber/Electrostatic Precipitator) ব্যৱহাৰ কৰা।
৭. প্ৰশ্ন: পৌৰসভাৰ আৱৰ্জনা প্ৰসংগত 'পচন সাৰ প্ৰস্তুতকৰণ' (Composting) কি?
উত্তৰ: নগৰ বা পৌৰসভা এলেকাৰ জৈৱিক আৱৰ্জনা (যেনে- শাক-পাচলিৰ বাকলি, গছৰ পাত) একত্ৰিত কৰি অণুজীৱৰ সহায়ত জৈৱিক সাৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক পচন সাৰ প্ৰস্তুতকৰণ বা কম্পোষ্টিং বোলে।
৮. প্ৰশ্ন: 'লেণ্ডফিল' (Landfill) প্ৰক্ৰিয়াটো চমুৱাই বুজাই লিখা।
উত্তৰ: চহৰৰ অলাগতিয়াল কঠিন আৱৰ্জনাসমূহ কোনো জনবসতিহীন তলতীয়া ঠাইত জমা কৰি মাটিৰে ঢাকি দিয়াৰ পদ্ধতিটোকে 'লেণ্ডফিল' বোলে। ইয়াৰ দ্বাৰা পচা গোন্ধ আৰু দুৰ্গন্ধ বিয়পা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়।
৯. প্ৰশ্ন: ১৯৮৬ চনৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইনৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: সমগ্ৰ দেশত পৰিৱেশৰ গুণাগুণ সুৰক্ষিত আৰু উন্নত কৰা, পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু প্ৰদূষণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে আইনী ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাটোৱেই আছিল এই আইনৰ মূল উদ্দেশ্য।
১০. প্ৰশ্ন: বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২-এ বনৰীয়া জীৱ-জন্তুক কেনেকৈ সুৰক্ষা দিয়ে?
উত্তৰ: এই আইনে বনৰীয়া জীৱ-জন্তু চিকাৰ কৰা, ধৰা বা ব্যৱসায় কৰাটো সম্পূৰ্ণভাৱে নিষিদ্ধ আৰু দণ্ডনীয় অপৰাধ বুলি ঘোষণা কৰিছে। লগতে অভয়াৰণ্য আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান স্থাপনৰ আইনী ব্যৱস্থা কৰে।
১১. প্ৰশ্ন: অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০-ৰ প্ৰধান নিয়মটো কি?
উত্তৰ: এই আইন অনুসৰি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পূৰ্বানুমতি অবিহনে কোনো সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ মাটি অ-বনাঞ্চল বা ব্যৱসায়িক কাম-কাজৰ বাবে ৰূপান্তৰ বা ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা নাযাব।
১২. প্ৰশ্ন: পানী ( প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৭৪-ৰ কাম কি?
উত্তৰ: পানীৰ পৰিষ্কাৰতা বজাই ৰখা, জলাশয়ত অপৰিষ্কাৰ উদ্যোগিক আৱৰ্জনা পেলোৱাত বাধা দিয়া আৰু প্ৰদূষিত পানী পুনৰ ব্যৱহাৰৰ উপযোগী কৰি তুলিবলৈ নিয়ম প্ৰস্তুত কৰা।
১৩. প্ৰশ্ন: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী (UNEP) কি?
উত্তৰ: UNEP (United Nations Environment Programme) হ’ল ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এক বিশেষ শাখা, যিয়ে বিশ্বজুৰি পৰিৱেশ সুৰক্ষা, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সজাগতা সৃষ্টিৰ কাম পৰিচালনা কৰে।
১৪. প্ৰশ্ন: পেৰিছ জলবায়ু চুক্তিৰ (Paris Agreement) প্ৰধান লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: বিশ্বজুৰি গড় উত্তাপ বৃদ্ধি প্রাক-শিল্প উদ্যোগৰ তুলনাত ২ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছৰ ভিতৰত সীমিত ৰখা আৰু সম্ভৱ হ’লে ১.৫ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছত আবদ্ধ ৰখা।
১৫. প্ৰশ্ন: 'প্ৰদূষণকাৰীয়ে মাচুল দিব' (Polluter Pays Principle) নীতিটো কি?
উত্তৰ: যিটো উদ্যোগ বা ব্যক্তিয়ে পৰিৱেশৰ ক্ষতি সাধন কৰিব, সেই ক্ষতিপূৰণ আৰু পৰিৱেশ পুনৰাই সংস্কাৰ কৰাৰ খৰচ তেওঁ নিজেই বহন কৰিব লাগিব— ইয়াকেই এই নীতি বোলে।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫ টা)
প্ৰশ্ন ১: পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণ আৰু প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পানী প্ৰদূষণ বৰ্তমান সময়ত বিশ্বৰ এক গুৰুতৰ পৰিৱেশগত সমস্যা। মাটিত থকা জলাশয় বা ভূগৰ্ভস্থ পানী যেতিয়া বিভিন্ন ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থৰ দ্বাৰা ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী হয়, তাকে পানী প্ৰদূষণ বোলে।
প্ৰধান কাৰণসমূহ:
১. উদ্যোগৰ আৱৰ্জনা: কাৰখানাবোৰৰ পৰা কোনো ধৰণৰ শোধন নকৰাকৈ পোনপটীয়াকৈ নৈ-বিলত পেলোৱা ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু বিষাক্ত পানী।
২. পৌরসভাৰ পেলনীয়া পানী: ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ লেতেৰা পানী আৰু শৌচাগাৰৰ আৱৰ্জনা মুকলিকৈ নদীত উটুৱাই দিয়া।
৩. কৃষি কাৰ্য: খেতি পথাৰত অতিৰিক্তভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে ধুই গৈ ওচৰৰ জলাশয়ত পৰে।
৪. কঠিন আৱৰ্জনা: নলা-নৰ্দমা বা নদীৰ কাষত জমাই থোৱা প্লাষ্টিক আৰু আন বোৰ লেতেৰা আৱৰ্জনা।
প্ৰভাৱসমূহ:
মানুহৰ স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ: প্ৰদূষিত পানী খোৱাৰ ফলত কলেৰা, টাইফয়ড, জণ্ডিচ আদি বিষাক্ত বেমাৰ বিয়পে।
জলজ জীৱৰ ক্ষতি: পানীত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পাই মাছ আৰু অন্যান্য জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু হয় (ইউট্ৰ'ফিকেশ্বন)।
পৰিৱেশ সংহতিত প্ৰভাৱ: খাদ্য শ্ৰেণীত বিষাক্ত পদাৰ্থ প্ৰৱেশ কৰি গোটেই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ ধ্বংস কৰে।
প্ৰশ্ন ২: নগৰীয়া কঠিন আৱৰ্জনা সূচাৰুৰূপে ব্যৱস্থাপনা কৰাৰ পদ্ধতিসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: নগৰীকৰণৰ লগে লগে কঠিন আৱৰ্জনাৰ পৰিমাণ দিনক দিন বৃদ্ধি পাইছে। এই আৱৰ্জনা বিজ্ঞানসন্মতভাৱে ব্যৱস্থাপনা নকৰিলে পৰিৱেশ আৰু স্বাস্থ্যৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হয়।
প্ৰধান ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতিসমূহ:
১. উৎসতে আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণ (Source Segregation): ঘৰতেই জৈৱিক (পচি যোৱা) আৰু অজৈৱিক (নপচা) আৱৰ্জনাবোৰ বেলেগ বেলেগ ডাস্টবিনত ৰখা দৰকাৰ।
২. পচন সাৰ বা কম্পোষ্টিং (Composting): শাক-পাচলি, খাদ্যৰ অৱশিষ্ট আদি জৈৱিক আৱৰ্জনাসমূহ মাটিৰ তলত পচাই উত্তম প্ৰাকৃতিক সাৰ প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি।
৩. পুনৰাবৰ্তন (Recycling): নপচা পদাৰ্থ যেনে— প্লাষ্টিক, কাঁচ, কাগজ, ধাতু আদি পুনৰ নতুন বস্তু প্ৰস্তুত কৰিবলৈ উদ্যোগলৈ প্ৰেৰণ কৰা।
৪. লেণ্ডফিল প্ৰক্ৰিয়া (Sanitary Landfill): পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰা অবশিষ্ট আৱৰ্জনাসমূহ চহৰৰ বাহিৰত মাটি খান্দি পুতি থোৱা আৰু ওপৰত মাটিৰ প্ৰলেপ দিয়া।
৫. বৰ্জিত সামগ্ৰীৰ পৰা শক্তি উৎপাদন (Incineration): উচ্চ উষ্ণতাত শুকান আৱৰ্জনা দহন কৰি তাপ বা বিদ্যুৎ শক্তি উৎপাদন কৰা।
প্ৰশ্ন ৩: ১৯৮৬ চনৰ 'পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন'-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য আৰু গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: ১৯৮৪ চনৰ ভোপাল গেছ দুৰ্ঘটনাৰ পৰৱৰ্তী সময়ত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত পৰিৱেশ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ ১৯৮৬ চনত 'পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন' (Environment Protection Act) প্ৰণয়ন কৰা হয়।
মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ:
১. সৰ্বসংগ্ৰাহী ক্ষমতা: এই আইনে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক পৰিৱেশৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰা, উদ্যোগ স্থাপনত নিষেধাজ্ঞা লগোৱা আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ সম্পূৰ্ণ কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰে।
২. মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ: বায়ু, পানী আৰু মাটিত নিৰ্গমন হ’ব পৰা প্ৰদূষক পদাৰ্থৰ সৰ্বোচ্চ সীমা এই আইনৰ জৰিয়তে ঠিক কৰা হয়।
৩. আইনী ব্যৱস্থা আৰু শাস্তি: এই আইনৰ নিয়ম উলংঘাকাৰীক কাৰাদণ্ড (গৰাকী ভেদে ৫ বছৰ পৰ্যন্ত) বা জৰিমনা (১ লাখ টকা পৰ্যন্ত) অথবা দুয়োটা শাস্তি প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা আছে।
৪. উদ্যোগ বন্ধ কৰাৰ অধিকাৰ: চৰকাৰে প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা যিকোনো উদ্যোগ পোনপটীয়াকৈ বন্ধ কৰাৰ বা বিদ্যুত-পানীৰ যোগান কৰ্তন কৰাৰ নিৰ্দেশ দিব পাৰে।
গুৰুত্ব:
ই হ’ল ভাৰতৰ পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আইনী ব্যৱস্থাৰ 'ছত্ৰ আইন' (Umbrella Act), যিয়ে বায়ু, পানী আদি সকলো প্ৰকাৰৰ নিয়মক একত্ৰিত কৰি পৰিৱেশ সুৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।
প্ৰশ্ন ৪: অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০ আৰু বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২-ৰ মাজত মূল পাৰ্থক্যবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: দুয়োখন আইনেই ভাৰতৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সুৰক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিন্তু সিহঁতৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰ ভিন্ন।
| তুলনাৰ বিষয় | বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২ | অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০ |
| মূল উদ্দেশ্য | বনৰীয়া জীৱ-জন্তু আৰু পক্ষীসমূহ সংৰক্ষণ আৰু চিকাৰ প্ৰতিৰোধ কৰা। | হাবি-বন বা বনাঞ্চল কেটে কোনো অ-বনাঞ্চলীয় কামত ব্যৱহাৰ কৰাত বাধা দিয়া। |
| গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰ | প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ অস্তিত্ব সুৰক্ষিত কৰা। | বনাঞ্চলৰ মাটি আৰু গছ-গছনি সুৰক্ষিত কৰা। |
| আইনী ব্যৱস্থা | অভয়াৰণ্য, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু সংৰক্ষিত বনাঞ্চল গঠনত সহায় কৰে। | বনাঞ্চলৰ মাটি আন কামত (যেনে খনি, উদ্যোগ) ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰৰ অনুমতি বাধ্যতামূলক কৰে। |
| অপৰাধৰ ধৰণ | চিকাৰ কৰা, ছাল বা হাৰ ব্যৱসায় কৰা আদি অপৰাধ। | অবৈধভাৱে গছ কটা বা বনাঞ্চল হস্তান্তৰ কৰা অপৰাধ। |
এইদৰে এখন আইনে প্ৰাণীজগতক আৰু আনখনে বনাঞ্চলৰ মাটিক পোনপটীয়াকৈ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: আন্তৰ্জাতিক পৰিৱেশ চুক্তি হিচাপে 'কিঅ’ট’ প্ৰট’কল' আৰু 'মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল'-ৰ মূল উদ্দেশ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: গোলকীয় পৰিৱেশীয় সংকট দূৰ কৰিবলৈ আন্তৰ্জাতিক পৰ্যায়ত বিভিন্ন চুক্তি কৰা হৈছে। তাৰে ভিতৰত 'মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল' আৰু 'কিঅ’ট’ প্ৰট’কল' অতি উল্লেখযোগ্য।
১. মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল (Montreal Protocol - 1987):
উদ্দেশ্য: সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰা 'অ’জন স্তৰ' (Ozone Layer) সুৰক্ষিত কৰা।
কাৰ্যপদ্ধতি: অ’জন স্তৰ ক্ষতি কৰা গেছসমূহ, বিশেষকৈ ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC)-ৰ ব্যৱহাৰ কমাই আনা আৰু সম্পূৰ্ণভাৱে নিষিদ্ধ কৰা।
ফলাফল: ই জগতৰ অন্যতম সফল চুক্তি, যাৰ ফলত অ’জন স্তৰ পুনৰ সংৰক্ষিত হ’বলৈ ধৰিছে।
২. কিঅ’ট’ প্ৰট’কল (Kyoto Protocol - 1997):
উদ্দেশ্য: বিশ্ব উষ্ণায়ন (Global Warming) নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰা।
কাৰ্যপদ্ধতি: উদ্যোগিক দেশসমূহে বায়ুৰ মণ্ডললৈ এৰাই দিয়া সেউজ গৃহ গেছ (Greenhouse Gases) যেনে— কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, মিথেন আদিৰ নিৰ্গমন নিৰ্ধাৰিত হাৰত কমাবলৈ সংকল্প গ্ৰহণ কৰা।
ফলাফল: ই আন্তৰ্জাতিক পৰ্যায়ত জলবায়ু সংৰক্ষণৰ বাবে এক আইনী ভেটি স্থাপন কৰে।
Part A: One-Mark Questions (15)
Q1. What is environmental pollution?
Answer: Environmental pollution is the contamination of the environment by harmful substances that affect living organisms and natural resources.
Q2. Name the four major types of environmental pollution.
Answer: Air pollution, water pollution, soil pollution, and noise pollution.
Q3. What is air pollution?
Answer: Air pollution is the presence of harmful gases, smoke, dust, or chemicals in the atmosphere.
Q4. What is water pollution?
Answer: Water pollution is the contamination of rivers, lakes, oceans, or groundwater by harmful substances.
Q5. What is soil pollution?
Answer: Soil pollution is the contamination of land by chemicals, industrial waste, or other harmful materials.
Q6. What is noise pollution?
Answer: Noise pollution is the presence of excessive or unwanted sound that disturbs humans and animals.
Q7. What is solid waste management?
Answer: Solid waste management is the collection, treatment, and safe disposal of solid waste.
Q8. Name two sources of urban solid waste.
Answer: Household waste and commercial waste.
Q9. What is industrial waste?
Answer: Industrial waste is waste produced by factories and manufacturing industries.
Q10. What is the Environment Protection Act?
Answer: It is a law that helps protect and improve the environment by controlling pollution.
Q11. Which Act controls air pollution in India?
Answer: The Air (Prevention and Control of Pollution) Act.
Q12. Which Act aims to prevent water pollution?
Answer: The Water (Prevention and Control of Pollution) Act.
Q13. What is the purpose of the Wildlife Protection Act?
Answer: It protects wild animals, birds, and plants from exploitation and destruction.
Q14. What is the Forest Conservation Act?
Answer: It is a law that regulates the use and conservation of forest land.
Q15. What are international environmental agreements?
Answer: They are agreements between countries to protect the global environment.
Part B: Two-Mark Questions (15)
Q1. Explain environmental pollution.
Answer: Environmental pollution is the introduction of harmful substances into the environment. It affects air, water, soil, and living organisms and creates health and ecological problems.
Q2. Mention any two causes of air pollution.
Answer: Air pollution is mainly caused by vehicle emissions and industrial smoke. Burning fossil fuels also releases harmful gases into the atmosphere.
Q3. State two effects of water pollution.
Answer: Water pollution harms aquatic life and makes water unsafe for drinking. It can also spread diseases among humans.
Q4. How can soil pollution be controlled?
Answer: Soil pollution can be reduced by proper waste disposal, limiting the use of harmful chemicals, and encouraging recycling and organic farming.
Q5. Mention two harmful effects of noise pollution.
Answer: Noise pollution can cause hearing problems and mental stress. It also disturbs sleep and reduces concentration.
Q6. Why is pollution control important?
Answer: Pollution control protects human health, conserves natural resources, and maintains a balanced environment for present and future generations.
Q7. What is the importance of solid waste management?
Answer: Proper solid waste management reduces pollution, protects public health, and keeps cities and villages clean.
Q8. Differentiate between urban and industrial waste.
Answer: Urban waste comes from households, markets, and offices, whereas industrial waste is produced during manufacturing and industrial activities.
Q9. State two methods of controlling solid waste.
Answer: Recycling and proper disposal are two effective methods of solid waste management. Waste segregation also helps in reducing pollution.
Q10. What is the main objective of the Environment Protection Act?
Answer: Its main objective is to protect and improve environmental quality by preventing and controlling pollution.
Q11. What is the purpose of the Air (Prevention and Control of Pollution) Act?
Answer: This Act aims to prevent, control, and reduce air pollution while maintaining air quality.
Q12. What is the purpose of the Water (Prevention and Control of Pollution) Act?
Answer: It prevents water pollution and ensures that water resources remain clean and safe for use.
Q13. Why is the Wildlife Protection Act important?
Answer: It conserves wildlife and protects endangered species from hunting, illegal trade, and habitat destruction.
Q14. Why is the Forest Conservation Act necessary?
Answer: It helps prevent unnecessary destruction of forests and promotes sustainable use of forest resources.
Q15. Why are international environmental agreements necessary?
Answer: Environmental issues often affect many countries. International agreements encourage nations to work together to protect the global environment.
Part C: Five-Mark Descriptive Questions (5)
Q1. Explain environmental pollution. Discuss its types, causes, effects, and control measures.
Answer: Environmental pollution is the contamination of the natural environment by harmful substances that negatively affect living organisms and ecosystems. It mainly includes air, water, soil, and noise pollution.
The major causes of pollution are industrial activities, vehicle emissions, improper waste disposal, excessive use of chemicals, and rapid urbanization. Pollution leads to health problems, loss of biodiversity, environmental degradation, and poor quality of life.
Pollution can be controlled by reducing emissions, treating industrial waste, managing solid waste properly, planting more trees, promoting recycling, and creating public awareness. Strong environmental laws and responsible public participation are also essential for protecting the environment.
Q2. Describe solid waste management and explain its importance in environmental protection.
Answer: Solid waste management is the systematic collection, segregation, transportation, treatment, and safe disposal of solid waste generated by households, commercial establishments, and industries.
Proper management prevents pollution, reduces health risks, and keeps the environment clean. Urban waste should be collected regularly, while industrial waste requires careful treatment before disposal. Recycling and reuse help reduce the amount of waste reaching landfills.
An effective waste management system conserves natural resources, protects ecosystems, improves public health, and supports sustainable development. Public participation and responsible waste disposal practices are equally important for successful waste management.
Q3. Discuss the importance of environmental laws in protecting the environment.
Answer: Environmental laws provide legal measures to prevent pollution and conserve natural resources. They ensure that individuals, industries, and organizations follow environmental standards.
These laws regulate pollution, encourage sustainable use of resources, protect forests and wildlife, and improve environmental quality. They also promote public awareness and responsible environmental practices.
Effective implementation of environmental laws helps reduce pollution, conserve biodiversity, and ensure a healthy environment for present and future generations. Strong legal enforcement and public cooperation are essential for achieving these goals.
Q4. Write a note on the major environmental laws included in this unit.
Answer: The Environment Protection Act provides the overall legal framework for protecting and improving the environment.
The Air (Prevention and Control of Pollution) Act focuses on preventing and reducing air pollution.
The Water (Prevention and Control of Pollution) Act aims to control water pollution and maintain clean water resources.
The Wildlife Protection Act safeguards wild animals, birds, and plants.
The Forest Conservation Act regulates the use of forest land and promotes forest conservation. Together, these laws help maintain ecological balance and support sustainable development.
Q5. Explain the role of international agreements, policies, and treaties in environmental conservation.
Answer: Environmental problems such as pollution, climate change, and biodiversity loss often extend beyond national boundaries. Therefore, countries cooperate through international agreements, policies, and treaties to address these challenges.
These agreements encourage nations to adopt common environmental standards, reduce pollution, conserve forests and wildlife, and promote sustainable development. They also support scientific cooperation, information sharing, and collective action.
International environmental cooperation strengthens global conservation efforts and helps countries work together to protect natural resources and ensure a healthier environment for future generations.