অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ 'টকুগাৱা শ্বগুনতন্ত্ৰ' বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: টকুগাৱা বংশৰ সামৰিক শাসকসকলৰ (শ্বগুন) দ্বাৰা ১৬০৩ চনৰ পৰা ১৮৬৭ চনলৈ জাপানত পৰিচালিত হোৱা এক বিশেষ সামন্তবাদী শাসন ব্যৱস্থাক টকুগাৱা শ্বগুনতন্ত্ৰ বোলা হয়।

২/ জাপানৰ ইতিহাসত 'বাকুফু' (Bakufu) শব্দটোৱে কি সূচায়? 

উত্তৰ: 'বাকুফু' শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে 'তম্বুৰ চৰকাৰ', যাৰ দ্বাৰা জাপানৰ সামৰিক শাসক বা শ্বগুনসকলৰ প্ৰশাসনক বুজোৱা হৈছিল।

৩/ কমডৰ মেথিউ পেৰী কোন আছিল? 

উত্তৰ: কমডৰ মেথিউ পেৰী আছিল আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নৌসেনাৰ এজন উচ্চপদস্থ বিষয়া, যিয়ে ১৮৫৩ চনত যুদ্ধ জাহাজ লৈ আহি জাপানৰ সুদীৰ্ঘদিনীয়া একাকীত্ব বা বন্ধ দুৱাৰ নীতিৰ অন্ত পেলাইছিল।

৪/ জাপানে আমেৰিকাৰ সৈতে 'হেৰিছ চুক্তি' (Harris Treaty) কেতিয়া স্বাক্ষৰ কৰিছিল? 

উত্তৰ: জাপানে ১৮৫৮ চনৰ ২৯ জুলাইত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে ঐতিহাসিক 'হেৰিছ চুক্তি' (যাক বন্ধুত্ব আৰু বাণিজ্য চুক্তি বুলিও জনা যায়) স্বাক্ষৰ কৰিছিল।

৫/ মেইজী পুনৰুদ্ধাৰ (Meiji Restoration) কোনটো বৰ্ষত আৰম্ভ হৈছিল? 

উত্তৰ: ১৮৬৭-৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দত জাপানত মেইজী পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হৈছিল, যাৰ জৰিয়তে শ্বগুন শাসনৰ অন্ত পৰিছিল আৰু সম্ৰাটৰ হাতলৈ ক্ষমতা ঘূৰি আহিছিল।

৬/ মেইজী পুনৰুদ্ধাৰৰ সময়ত জাপানৰ সম্ৰাট কোন আছিল? 

উত্তৰ: মেইজী পুনৰুদ্ধাৰৰ সময়ত জাপানৰ ডেকা সম্ৰাট আছিল মুৎছুহিতো (Mutsuhito), যাৰ শাসনকালক 'মেইজী' বা 'আলোকিত শাসন' বুলি কোৱা হয়।

৭/ জাপানৰ নতুন 'মেইজী সংবিধান' কেতিয়া বলবৎ কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: ১৮৮৯ চনৰ ১১ ফেব্ৰুৱাৰীত জাপানৰ ইতিহাসৰ প্ৰথমখন আধুনিক সংবিধান অৰ্থাৎ মেইজী সংবিধান ঘোষণা কৰা হৈছিল।

৮/ মেইজী সংবিধানৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰাত মূল ভূমিকা লোৱা জাপানী নেতাগৰাকী কোন আছিল? 

উত্তৰ: মেইজী সংবিধানৰ প্ৰধান স্থপতি বা খচৰা প্ৰস্তুতকৰ্তা আছিল জাপানৰ বিখ্যাত ৰাজনীতিবিদ ইটো হিৰোবুমি (Ito Hirobumi)।

৯/ জাপানত গঠিত হোৱা প্ৰথমটো ৰাজনৈতিক দলৰ নাম কি আছিল? 

উত্তৰ: ১৮৮১ চনত ইতগাকি টাইছুকেৰ নেতৃত্বত গঠিত হোৱা 'জিইউটো' (Jiyuto) বা লিবাৰেল পাৰ্টী (উদাৰপন্থী দল) আছিল জাপানৰ প্ৰথম সংগঠিত ৰাজনৈতিক দল।

১০/ জাপানী অৰ্থনীতিত 'জাইবাটছু' (Zaibatsu) কি আছিল? 

উত্তৰ: 'জাইবাটছু' আছিল মেইজী যুগৰ জাপানত গঢ়ি উঠা কেইটামান অতি শক্তিশালী, বৃহৎ পৰিয়ালকেন্দ্ৰিক ঔদ্যোগিক আৰু বিত্তীয় একচেটিয়া ব্যৱসায়িক গোষ্ঠী (যেনে- মিটছুই, মিটছুবিছি)।

১১/ মেইজী চৰকাৰে জাপানৰ পৰা সামন্তবাদ বিলোপ কৰিবলৈ 'হান' (Han) সমূহ কেতিয়া উঠাই দিছিল? 

উত্তৰ: ১৮৭১ চনত মেইজী চৰকাৰে এক ডিক্ৰী যোগে পুৰণি সামন্তীয় ৰাজ্য বা 'হান' সমূহ বিলোপ কৰি তাৰ ঠাইত প্ৰশাসনিক জিলা (Prefectures) গঠন কৰিছিল।

১২/ মেইজী শাসনকালত জাপানৰ ৰাজধানী ক'লৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল? 

উত্তৰ: মেইজী শাসনকালত জাপানৰ পুৰণি ৰাজধানী কিয়োটোৰ (Kyoto) পৰা ইডো নামৰ চহৰখনলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয় আৰু ইয়াৰ নতুন নাম ৰখা হয় টকিঅ' (Tokyo)।

১৩/ মেইজী যুগত জাপানৰ সামৰিক আধুনিকীকৰণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা মূল শ্লোগানটো কি আছিল? 

উত্তৰ: জাপানৰ সামৰিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰগতিৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা মূল শ্লোগানটো আছিল 'ফুকোকু ক্যোহেই' (Fukoku Kyohei), যাৰ অৰ্থ হৈছে— "চহকী দেশ, শক্তিশালী সামৰিক বাহিনী"।

১৪/ ১৮৭৩ চনত জাপানে সামৰিক বাহিনী শক্তিশালী কৰিবলৈ কোনটো গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ম প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল? 

উত্তৰ: ১৮৭৩ চনত মেইজী চৰকাৰে সকলো শ্ৰেণীৰ পুৰুষৰ বাবে বাধ্যতামূলক সামৰিক সেৱা বা 'কনস্ক্ৰিপচন আইন' (Conscription Law) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

১৫/ মেইজী যুগৰ জাপানত ডায়েট (Diet) বুলিলে কি বুজোৱা হৈছিল? 

উত্তৰ: ১৮৮৯ চনৰ মেইজী সংবিধান অনুসৰি গঠন কৰা জাপানৰ দ্বি-সদনীয় ৰাষ্ট্ৰীয় সংসদ বা ব্যৱস্থাপক সভাক 'ডায়েট' বুলি কোৱা হৈছিল।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

১/ টকুগাৱা যুগত জাপানৰ 'একাকীত্বৰ নীতি' বা 'চাকোকু' (Sakoku) কি আছিল? 

উত্তৰ: টকুগাৱা শ্বগুনসকলে বহিঃবিশ্বৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় (বিশেষকৈ খ্ৰীষ্ট ধৰ্ম) প্ৰভাৱৰ পৰা দেশখনক মুক্ত ৰাখিবলৈ যি বিচ্ছিন্নতাবাদী নীতি লৈছিল, তাকে 'চাকোকু' বা বন্ধ দুৱাৰ নীতি কোৱা হয়। ইয়াৰ ফলত বিদেশী ধৰ্মযাজক আৰু ব্যৱসায়ীৰ বাবে জাপানৰ দুৱাৰ প্ৰায় দুশ বছৰ ধৰি সম্পূৰ্ণ বন্ধ আছিল।

২/ ১৮৫৪ চনৰ 'কানাৱাগা চুক্তি' (Treaty of Kanagawa) ৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰ্ত উল্লেখ কৰা। 

উত্তৰ: কমডৰ পেৰীৰ অভিযানৰ ফলত স্বাক্ষৰিত এই চুক্তিৰ দুটা মূল চৰ্ত আছিল:

• জাপানে আমেৰিকান জাহাজৰ বাবে 'ছিমোডা' আৰু 'হাকোডাট' নামৰ দুখন বন্দৰ মুকলি কৰি দিবলগীয়া হৈছিল।

• সাগৰত বিপদত পৰা আমেৰিকান নাবিকসকলক জাপানে আশ্ৰয় আৰু সহায় যোগান ধৰাটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছিল।

৩/ ১৮৫৮ চনৰ 'হেৰিছ চুক্তি'ই জাপানৰ সাৰ্বভৌমত্বত কেনেকৈ আঘাত হানিছিল? 

উত্তৰ: এই চুক্তিয়ে জাপানৰ অৰ্থনৈতিক আৰু আইনী সাৰ্বভৌমত্বত আঘাট হানিছিল, কাৰণ:

• ইয়াৰ দ্বাৰা আমেৰিকাক 'বহিঃআঞ্চলিক অধিকাৰ' (Extraterritoriality) দিয়া হৈছিল, অৰ্থাৎ জাপানত অপৰাধ কৰা আমেৰিকান নাগৰিকৰ বিচাৰ জাপানী আদালতত কৰিব নোৱাৰিছিল।

• জাপানে নিজাকৈ আমদানি-ৰপ্তানিৰ কৰ নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ হেৰুৱাইছিল।

৪/ কি পৰিস্থিতিত টকুগাৱা শ্বগুনতন্ত্ৰৰ পতন ঘটিছিল? 

উত্তৰ: পাশ্চাত্যৰ শক্তিৰ ওচৰত শ্বগুন চৰকাৰৰ দুৰ্বলতা আৰু অসন্মানজনক চুক্তি স্বাক্ষৰে দেশপ্ৰেমী জাপানীসকলক ক্ষুব্ধ কৰি তুলিছিল। ফলত ছাতছুমা আৰু ছোছুৰ দৰে শক্তিশালী সামন্তীয় গোষ্ঠীসমূহে সম্ৰাটক সমৰ্থন কৰি "সম্ৰাটক সন্মান কৰা, বিদেশীক খেদি পঠোৱা" (সন্নো জোই) আন্দোলন গঢ়ি তোলে আৰু অৱশেষত ১৮৬৭ চনত শেষ শ্বগুন টকুগাৱা য়োশিনোবুই পদত্যাগ কৰিবলগীয়া হয়।

৫/ মেইজী পুনৰুদ্ধাৰৰ প্ৰধান ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য কি আছিল? 

উত্তৰ: ইয়াৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য আছিল দুটা:

• প্ৰায় হাতডেক শতিকা পুৰণি সামৰিক একনায়কত্ববাদ (শ্বগুনতন্ত্ৰ) চিৰদিনৰ বাবে অন্ত পেলাই সম্ৰাটৰ সৰ্বোচ্চ শাসন ক্ষমতা পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা।

• জাপানৰ আভ্যন্তৰীণ প্ৰশাসনক কেন্দ্ৰীয়কৰণ কৰি এখন আধুনিক আৰু শক্তিশালী জাতীয় ৰাষ্ট্ৰ গঠন কৰা, যাতে পাশ্চাত্যৰ উপনিৱেশবাদী শক্তিৰ গ্ৰাসৰ পৰা দেশখনক ৰক্ষা কৰিব পৰা যায়।

৬/ মেইজী সংবিধানৰ (১৮৮৯) দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা। 

উত্তৰ: বৈশিষ্ট্য দুটা হ'ল:

• এই সংবিধানে সম্ৰাটক সকলো ক্ষমতাৰ উৎস হিচাপে ঘোষণা কৰিছিল। সম্ৰাট পবিত্ৰ, অলংঘনীয় আৰু সেনা-নৌবাহিনীৰ সৰ্বাধিনায়ক আছিল।

• ইয়াত প্ৰথমবাৰৰ বাবে এটা হাউচ অব পিয়াৰ্ছ আৰু এটা হাউচ অব ৰিপ্ৰেজেন্টেটিভেৰে গঠিত 'ডায়েট' নামৰ সংসদীয় ব্যৱস্থাৰ সূচনা কৰা হৈছিল, যদিও মন্ত্ৰীসভা সংসদৰ ওচৰত দায়বদ্ধ নাছিল।

৭/ মেইজী যুগত জাপানত ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ উত্থান কেনেকৈ হৈছিল? 

উত্তৰ: মেইজী পুনৰুদ্ধাৰৰ পিছত চৰকাৰৰ ক্ষমতা কেইটামান বিশেষ অভিজাত গোষ্ঠীৰ (Oligarchy) হাতত কেন্দ্ৰীভূত হোৱাৰ বাবে সমাজত অসন্তুষ্টি বাঢ়িছিল। ইয়াৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ১৮৭০ ৰ দশকত 'স্বাধীন আৰু জনপ্ৰিয় অধিকাৰ আন্দোলন' (Freedom and People's Rights Movement) তীব্ৰতৰ হৈ পৰে আৰু ইয়াৰ ফলস্বৰূপেই চৰকাৰক প্ৰত্যাহ্বান জনাবলৈ 'জিইউটো' আৰু 'কাইশিন্টো'ৰ দৰে আধুনিক ৰাজনৈতিক দলৰ জন্ম হয়।

৮/ মেইজী চৰকাৰে জাপানৰ পৰা সামন্তবাদ কেনেকৈ বিলোপ কৰিছিল? 

উত্তৰ: মেইজী চৰকাৰে বুজি পাইছিল যে সামন্তবাদ থকালৈকে আধুনিকীকৰণ অসম্ভৱ। সেয়েহে প্ৰথম পৰ্যায়ত ১৮৬৯ চনত ডেমিঅ' (সামন্ত প্ৰভু) সকলক তেওঁলোকৰ মাটিৰ মালিকীস্বত্ব সম্ৰাটক অৰ্পণ কৰিবলৈ বাধ্য কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৮৭১ চনত চৰকাৰে পুৰণি সামন্তীয় ৰাজ্যসমূহ (হান) সম্পূৰ্ণৰূপে বিলোপ কৰি সমগ্ৰ দেশখনক কেন্দ্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণাধীন জিলাত বিভক্ত কৰে।

৯/ মেইজী যুগত জাপানী সামন্ত প্ৰভু (Daimyo) আৰু চামুৰাই (Samurai) সকলৰ স্থিতি কেনেকুৱা হৈছিল? 

উত্তৰ: সামন্তবাদ বিলোপৰ পিছত ডেমিঅ' বা সামন্ত প্ৰভুসকলে তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক ক্ষমতা হেৰুৱায় যদিও চৰকাৰৰ পৰা মোটা ধনৰ পেঞ্চন লাভ কৰে। আনহাতে, পৰম্পৰাগত যোদ্ধা শ্ৰেণী 'চামুৰাই' সকলৰ বিশেষাধিকাৰসমূহ (যেনে- তৰোৱাল লোৱাৰ অধিকাৰ, চৰকাৰী ভাট্টা) কাঢ়ি লোৱা হয়, যাৰ ফলত তেওঁলোক সাধাৰণ নাগৰিকলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

১০/ মেইজী যুগত জাপানৰ উদ্যোগীকৰণত ৰাষ্ট্ৰ বা চৰকাৰৰ ভূমিকা কি আছিল? 

উত্তৰ: জাপানৰ ঔদ্যোগিক বিপ্লৱত মেইজী চৰকাৰে পোনপটীয়া নেতৃত্ব লৈছিল। ব্যক্তিগত মূলধনৰ অভাৱ থকা বাবে চৰকাৰে নিজেই উদ্যোগ স্থাপনৰ দায়িত্ব লৈছিল। চৰকাৰী ধন খটুৱাই ৰেলপথ, জাহাজ নিৰ্মাণ কেন্দ্ৰ, খনি আৰু বস্ত্ৰ কল আদি 'আৰ্হি কাৰখানা' (Model Factories) স্থাপন কৰা হৈছিল আৰু পিছলৈ সেইবোৰ কম মূল্যত জাইবাটছু বা ব্যক্তিগত ব্যৱসায়ী গোষ্ঠীসমূহক হস্তান্তৰ কৰা হৈছিল।

১১/ মেইজী যুগৰ জাপানৰ অৰ্থনীতিত 'জাইবাটছু'ৰ গুৰুত্ব কি আছিল? 

উত্তৰ: জাইবাটছুসমূহ (যেনে— Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo, Yasuda) আছিল জাপানৰ দ্ৰুত উদ্যোগীকৰণৰ মূল চালিকা শক্তি। চৰকাৰৰ পৃষ্ঠপোষকতাত এই বৃহৎ ব্যৱসায়িক পৰিয়ালসমূহে বেংকিং, জাহাজ নিৰ্মাণ, খনি আৰু বৈদেশিক বাণিজ্য আদি সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ খণ্ড নিয়ন্ত্ৰণ কৰি জাপানৰ অৰ্থনীতিক এক গোলকীয় মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল।

১২/ মেইজী যুগৰ সামৰিক আধুনিকীকৰণত বিদেশী প্ৰভাৱ কেনেকুৱা আছিল? 

উত্তৰ: মেইজী চৰকাৰে বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ সামৰিক প্ৰণালীসমূহ অনুকৰণ কৰিছিল। জাপানৰ স্থলবাহিনীক শক্তিশালী কৰিবলৈ প্ৰথম অৱস্থাত ফ্ৰান্সৰ আৰু পিছলৈ প্ৰুছিয়াৰ (জাৰ্মানী) সামৰিক আৰ্হি গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। আনহাতে, শক্তিশালী নৌসেনা গঢ়ি তুলিবলৈ ব্ৰিটেইনৰ (Glory of British Navy) প্ৰযুক্তি আৰু প্ৰশিক্ষণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

১৩/ 'চামুৰাই সেনা' আৰু মেইজী যুগৰ 'আধুনিক সেনা'ৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য কি আছিল? 

উত্তৰ: পৰম্পৰাগত চামুৰাই সেনা আছিল কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট বংশগত যোদ্ধা শ্ৰেণীৰ মাজত আৱদ্ধ, যিয়ে তৰোৱাল আৰু পুৰণি ধৰণৰ অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে, মেইজী যুগৰ আধুনিক সেনা আছিল জাতি-ধৰ্ম-শ্ৰেণী নিৰ্বিশেষে সকলো নাগৰিকৰ বাবে বাধ্যতামূলক (Conscription) আৰু তেওঁলোক আধুনিক আগ্নেয়াস্ত্ৰ, ইউৰোপীয় কৌশল আৰু কেন্দ্ৰীয় কমাণ্ডৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছিল।

১৪/ মেইজী চৰকাৰৰ ভূমি ৰাজহ সংস্কাৰ (Land Tax Reform, 1873) কি আছিল? 

উত্তৰ: ১৮৭৩ চনৰ ভূমি সংস্কাৰ অনুসৰি, পুৰণি শস্যৰ সলনি নগদ টকাৰে (মুদ্ৰা) ভূমি কৰ পৰিশোধ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰা হয়। কৰৰ পৰিমাণ শস্যৰ উৎপাদনৰ ওপৰত নহয়, বৰঞ্চ ভূমিৰ বজাৰ মূল্যৰ ৩% হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰৰ বাৰ্ষিক ৰাজহ নিশ্চিত আৰু সুস্থিৰ হৈ পৰিছিল, যিটো উদ্যোগীকৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় আছিল।

১৫/ মেইজী যুগৰ জাপানে কেনেকৈ অতি কম সময়ৰ ভিতৰত আধুনিকীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াত সফলতা লাভ কৰিছিল? 

উত্তৰ: জাপানে কোনো ধৰণৰ বিদেশী ঋণৰ ফান্দত নোসোমাই নিজৰ আভ্যন্তৰীণ সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে পাশ্চাত্যৰ উন্নত প্ৰযুক্তি আৰু জ্ঞান অন্ধভাৱে অনুকৰণ নকৰি, নিজৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য আৰু দেশপ্ৰেমৰ সৈতে খাপ খুৱাই (Western Science, Eastern Ethics) এক সুপৰিকল্পিত চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে এই অভূতপূৰ্ব সফলতা লাভ কৰিছিল।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

১/ টকুগাৱা শ্বগুনতন্ত্ৰৰ পতনৰ অন্তৰালত থকা সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰণসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ১৬০৩ চনৰ পৰা জাপানৰ শাসনভাৱ কাৰ্যতঃ চলাই থকা টকুগাৱা বাকুফু (সামৰিক চৰকাৰ) ব্যৱস্থাটো ১৯ শতিকাৰ মাজভাগলৈ কেৱল বৈদেশিক হেঁচাতে নহয়, বৰঞ্চ আভ্যন্তৰীণ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সংকতৰ বাবেও ফোঁপোলা হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ পতনৰ মূল কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ'ল:

• অৰ্থনৈতিক সংকট আৰু কৃষক বিদ্ৰোহ: টকুগাৱা অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান ভেটি আছিল কৃষি আৰু ভূমি ৰাজহ। কিন্তু ক্ৰমান্বয়ে বাঢ়ি অহা চৰকাৰী ব্যয় আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ বাবে কৃষকসকলৰ ওপৰত কৰৰ বোজা অত্যধিক বৃদ্ধি পাইছিল। চাউলৰ উৎপাদন হ্ৰাস পোৱাৰ বিপৰীতে মুদ্ৰা অৰ্থনীতিৰ প্ৰসাৰ ঘটাত গ্ৰাম্য অঞ্চলত তীব্ৰ দাৰিদ্ৰ্যই দেখা দিছিল, যাৰ ফলত সমগ্ৰ দেশতে শ শ কৃষক বিদ্ৰোহ (Hyakusho Ikki) গঢ়ি উঠিছিল।

• চামুৰাই শ্ৰেণীৰ আৰ্থিক অৱনতি: টকুগাৱা যুগৰ সুদীৰ্ঘ শান্তিপূৰ্ণ পৰিৱেশৰ বাবে পৰম্পৰাগত যোদ্ধা শ্ৰেণী অৰ্থাৎ চামুৰাইসকলৰ সামৰিক ভূমিকা প্ৰায় নাইকিয়া হৈ পৰিছিল। তেওঁলোকৰ নিৰ্দিষ্ট চৰকাৰী ভাট্টা (Stipends) স্থিৰ হৈ থকাৰ বিপৰীতে বজাৰত বস্তুৰ দাম বৃদ্ধি পোৱাত তেওঁলোক চহৰীয়া মহাজন বা বণিক শ্ৰেণীৰ ওচৰত ঋণগ্ৰস্ত হৈ পৰিবলগীয়া হৈছিল। এই আৰ্থিক দুৰৱস্থাই চামুৰাইসকলক শ্বগুন চৰকাৰৰ বিৰোধী কৰি তুলিছিল।

• বণিক শ্ৰেণীৰ উত্থান আৰু সামাজিক বৈষম্য: টকুগাৱা চৰকাৰে সমাজক চাৰিটা ভাগত ভগাইছিল— চামুৰাই, কৃষক, কাৰিকৰ আৰু বণিক (Shi-no-ko-sho)। এই শ্ৰেণীবিভাজনত ব্যৱসায়ী বা বণিকসকলক সমাজৰ আটাইতকৈ নিম্ন স্থান দিয়া হৈছিল। কিন্তু সময়ৰ গতিত বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে তেওঁলোক অত্যন্ত চহকী হৈ পৰে। অৰ্থনৈতিক শক্তি থকা সত্ত্বেও সামাজিক মৰ্যাদা আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ পৰা বঞ্চিত হোৱা বাবে এই শ্ৰেণীটোৱে পুৰণি সামন্তীয় ব্যৱস্থাটোৰ আমূল পৰিৱৰ্তন বিচাৰিছিল।

এইদৰে, সমাজৰ বিভিন্ন স্তৰত গঢ়ি উঠা তীব্ৰ অসন্তুষ্টিৰ বাবেই ১৮৬৭ চনত শেষৰজন শ্বগুন টকুগাৱা য়োশিনোবুই ক্ষমতা ত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।

২/ কমডৰ পেৰীৰ জাপান অভিযান (১৮৫৩-৫৪) আৰু ইয়াৰ ফলত জাপানৰ 'বন্ধ দুৱাৰ নীতি'ৰ কেনেকৈ অৱসান ঘটিছিল, বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ১৮৫৩ চনৰ জুলাই মাহত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ৰাষ্ট্ৰপতি মিলৰ্ড ফিলমোৰৰ নিৰ্দেশ মৰ্মে কমডৰ মেথিউ চি পেৰীয়ে চাৰিখন বৃহৎ আধুনিক যুদ্ধ জাহাজ লৈ জাপানৰ উৰাগা (Uraga) বন্দৰত উপস্থিত হৈছিল। এই ঐতিহাসিক ঘটনাক জাপানৰ বুৰঞ্জীত 'ক'লা জাহাজৰ আগমন' (Black Ships) বুলি জনা যায়। এই অভিযানে জাপানৰ সুদীৰ্ঘ দুশ বছৰীয়া 'চাকোকু' বা একাকীত্বৰ নীতিক সম্পূৰ্ণৰূপে জোকাৰি গৈছিল।

• পেৰীৰ সামৰিক প্ৰত্যাহ্বান: কমডৰ পেৰীয়ে জাপান চৰকাৰক আমেৰিকান জাহাজৰ বাবে বাণিজ্য পথ মুকলি কৰা, বিপদগ্ৰস্ত নাবিকক আশ্ৰয় দিয়া আৰু কয়লা যোগান ধৰাৰ বাবে দাবী জনাই এখন পত্ৰ অৰ্পণ কৰে। পেৰীৰ জাহাজসমূহৰ আধুনিক গোলান্দাজ শক্তি আৰু প্ৰযুক্তিৰ সন্মুখত টকুগাৱা চৰকাৰে নিজৰ সামৰিক দুৰ্বলতা অনুভৱ কৰিলে। পেৰীয়ে বিষয়টো বিবেচনা কৰিবলৈ জাপানক সময় দি গুচি যায় আৰু ১৮৫৪ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত পুনৰ তাতকৈ বৃহৎ নৌসেনাৰ দল লৈ জাপানত উপস্থিত হয়।

• কানাৱাগা চুক্তি (১৮৫৪): পাশ্চাত্যৰ সৈতে যুদ্ধত লিপ্ত হ'লে পৰাজয় নিশ্চিত বুলি বুজি পাই টকুগাৱা চৰকাৰে ১৮৫৪ চনৰ ৩১ মাৰ্চত আমেৰিকাৰ সৈতে 'কানাৱাগা চুক্তি' (Treaty of Kanagawa) স্বাক্ষৰ কৰে। এই চুক্তি অনুসৰি জাপানে ছিমোডা (Shimoda) আৰু হাকোডাট (Hakodate) নামৰ দুখন বন্দৰ আমেৰিকান জাহাজৰ বাবে মুকলি কৰি দিবলৈ বাধ্য হয়।

এইদৰে কমডৰ পেৰীৰ সফল কূটনীতি আৰু সামৰিক প্ৰদৰ্শনৰ ফলত জাপানৰ দুৱাৰ বহিঃবিশ্বৰ বাবে খোল খাই পৰে। ইয়াৰ পিছতে ব্ৰিটেইন, ৰাছিয়া আৰু ফ্ৰান্সৰ দৰে ইউৰোপীয় শক্তিসমূহেও জাপানৰ সৈতে সদৃশ চুক্তি কৰে, যাৰ ফলত জাপানৰ স্ব-আৰোপিত একাকীত্বৰ যুগটোৰ চিৰদিনৰ বাবে অন্ত পৰে।

৩/ ১৮৫৮ চনৰ 'হেৰিছ চুক্তি'ৰ (Harris Treaty) মূল চৰ্তসমূহ কি আছিল? ইয়াক কিয় এখন 'অসমান চুক্তি' বুলি গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: ১৮৫৪ চনত বন্ধ দুৱাৰ নীতিৰ অন্ত পৰাৰ পিছত, ১৮৫৮ চনৰ ২৯ জুলাইত আমেৰিকাৰ প্ৰথম কনচুল টাউনচেণ্ড হেৰিছ (Townsend Harris) আৰু টকুগাৱা বাকুফুৰ মাজত 'বন্ধুত্ব আৰু বাণিজ্য চুক্তি' স্বাক্ষৰিত হয়, যাক বুৰঞ্জীত 'হেৰিছ চুক্তি' বুলি জনা যায়। ই জাপানৰ অৰ্থনীতি আৰু শাসন ব্যৱস্থাত সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

মূল চৰ্তসমূহ: ১/ এই চুক্তিৰ জৰিয়তে কানাগাৱা, নাগাচাকী, নিগাতা আৰু হ্যুগোৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ জাপানী বন্দৰসমূহ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ বাবে মুকলি কৰা হয়। ২/ টকিঅ' আৰু ওচাকাত আমেৰিকান নাগৰিকক বসবাস আৰু মুক্ত ব্যৱসায় কৰাৰ অনুমতি দিয়া হয়। ৩/ দুয়োখন দেশৰ মাজত স্থায়ী কূটনৈতিক প্ৰতিনিধি বিনিময়ৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।

'অসমান চুক্তি' (Unequal Treaty) বুলি গণ্য কৰাৰ কাৰণ: এই চুক্তিখন সমতাৰ ভিত্তিত হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল জাপানৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ পৰিপন্থী।

• বহিঃআঞ্চলিক অধিকাৰ (Extraterritoriality): চুক্তিৰ আটাইতকৈ অপমানজনক চৰ্তটো আছিল যে যদি কোনো আমেৰিকান নাগৰিকে জাপানৰ মাটিত অপৰাধ কৰে, তেন্তে তেওঁৰ বিচাৰ জাপানৰ আইন বা আদালতত নহৈ আমেৰিকান কনচুলৰ আদালততহে হ'ব। ই জাপানৰ আইনী ব্যৱস্থাক উপহাস কৰিছিল।

• শুল্ক সাৰ্বভৌমত্বৰ বিলোপ (Loss of Tariff Autonomy): জাপানে নিজৰ বন্দৰলৈ অহা বিদেশী সামগ্ৰীৰ ওপৰত নিজাকৈ আমদানি শুল্ক নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ অধিকাৰ হেৰুৱায়। শুল্কৰ হাৰ কমাই দিয়াৰ ফলত জাপানী বজাৰ বিদেশী সামগ্ৰীৰে উপচি পৰে, যিয়ে থলুৱা অৰ্থনীতিক জুৰুলা কৰিছিল।

এই বৈষম্যমূলক চৰ্তসমূহৰ বাবেই হেৰিছ চুক্তিক এখন অসমান চুক্তি বোলা হয়, যিয়ে জাপানী সমাজত তীব্ৰ জাতীয়তাবাদী ক্ষোভৰ সৃষ্টি কৰিছিল।

৪/ মেইজী সংবিধানৰ (১৮৮৯) প্ৰকৃতি আৰু ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৮৮৯ চনৰ ১১ ফেব্ৰুৱাৰীত সম্ৰাট মুৎছুহিতোৰ শাসনকালত জাপানৰ ইতিহাসৰ প্ৰথমখন আধুনিক সংবিধান ঘোষণা কৰা হয়, যাক 'মেইজী সংবিধান' (Meiji Constitution) বোলা হয়। ই আছিল প্ৰুছিয়াৰ (জাৰ্মানী) সাংবিধানিক আৰ্হিৰ ওপৰত আধাৰিত এক ব্যতিক্ৰমী দলিল, য'ত আধুনিক পশ্চিমীয়া ধাৰণা আৰু পৰম্পৰাগত জাপানী সাম্ৰাজ্যবাদী আদৰ্শৰ এক সংমিশ্ৰণ ঘটিছিল।

প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:

• সম্ৰাটৰ সৰ্বোচ্চ সাৰ্বভৌমত্ব: মেইজী সংবিধান অনুসৰি সম্ৰাট আছিল সকলো ক্ষমতাৰ উৎস। তেওঁক পবিত্ৰ আৰু অলংঘনীয় (Sacred and Inviolable) বুলি ঘোষণা কৰা হৈছিল। সম্ৰাট কেৱল সৰ্বোচ্চ প্ৰশাসক বা আইন প্ৰণয়নকাৰীয়েই নাছিল, বৰঞ্চ তেওঁ আছিল দেশৰ স্থল আৰু নৌসেনাৰ পৰম সৰ্বাধিনায়ক (Supreme Commander)।

• দ্বি-সদনীয় সংসদ বা ডায়েট (Diet): সংবিধানে এখন ৰাষ্ট্ৰীয় সংসদৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল, যাৰ দুটা সদন আছিল— অভিজাত শ্ৰেণীৰে গঠিত 'হাউচ অৱ পিয়াৰ্ছ' (House of Peers) আৰু সীমিত ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত নিৰ্বাচিত 'হাউচ অৱ ৰিপ্ৰেজেন্টেটিভছ' (House of Representatives)। কোনো আইন পাছ হ'বলৈ ডায়েটৰ অনুমোদন দৰকাৰ আছিল, কিন্তু সম্ৰাটৰ হাতত 'ভেটো' (Veto) প্ৰয়োগৰ চূড়ান্ত ক্ষমতা আছিল।

• মন্ত্ৰীসভা আৰু সামৰিক বাহিনীৰ স্থিতি: কাৰ্যবাহী মন্ত্ৰীসভাখন সংসদৰ ওচৰত জবাবদিহি নাছিল, বৰঞ্চ তেওঁলোক কেৱল সম্ৰাটৰ ওচৰতহে দায়বদ্ধ আছিল। আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ'ল, সামৰিক বাহিনীক অসামৰিক চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা মুক্ত ৰাখি পোনপটীয়াকৈ সম্ৰাটৰ তলতীয়া কৰা হৈছিল।

প্ৰকৃতি আৰু মূল্যায়ন: মেইজী সংবিধানখন বাহ্যিকভাৱে গণতান্ত্ৰিক যেন লাগিলেও প্ৰকৃততে ই আছিল এক একনায়কত্ববাদী বা মইমতালি শাসনৰ আধাৰ (Oligarchic)। ই সৰ্বসাধাৰণ নাগৰিকক কিছু অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছিল যদিও ক্ষমতাৰ মূল চাবিকাঠি সম্ৰাট আৰু তেওঁৰ এমুঠিমান বিশ্বস্ত অভিজাত উপদেষ্টাৰ হাততে বন্দী কৰি ৰাখিছিল।

৫/ মেইজী যুগৰ জাপানৰ অৰ্থনৈতিক আধুনিকীকৰণত 'জাইবাটছু' (Zaibatsu) সমূহৰ ভূমিকা আৰু বিকাশৰ ওপৰত এটা টোকা লিখা।

উত্তৰ: মেইজী পুনৰুদ্ধাৰৰ (১৮৬৭-৬৮) পিছত জাপানে পাশ্চাত্যৰ সাম্ৰাজ্যবাদৰ পৰা নিজক ৰক্ষা কৰিবলৈ দ্ৰুত উদ্যোগীকৰণৰ পথ বাছি লৈছিল। এই অৰ্থনৈতিক ৰূপান্তৰৰ আটাইতকৈ অনন্য আৰু শক্তিশালী মাধ্যম আছিল 'জাইবাটছু' (Zaibatsu)। জাইবাটছু হৈছে মেইজী যুগত গঢ়ি উঠা কেইটামান অতি বৃহৎ, পৰিয়ালকেন্দ্ৰিক ঔদ্যোগিক আৰু বিত্তীয় একচেটিয়া ব্যৱসায়িক গোষ্ঠী (Financial Oligopoly)।

বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়া: ১৯ শতিকাৰ শেষৰ ফালে জাপান চৰকাৰৰ হাতত পৰ্যাপ্ত মূলধনৰ অভাৱ হোৱাত তেওঁলোকে এক বিশেষ নীতি গ্ৰহণ কৰে। প্ৰথম অৱস্থাত চৰকাৰে নিজা খৰচত যিবোৰ খনি, বস্ত্ৰ শিল্প, লো-তীখাৰ কাৰখানা আৰু জাহাজ নিৰ্মাণ কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল, সেই আটাইবোৰ অতি কম মূল্যত চৰকাৰৰ বিশ্বাসী আৰু ঘনিষ্ঠ ব্যৱসায়ী পৰিয়ালসমূহৰ হাতত বিক্ৰী কৰি দিয়ে। চৰকাৰী পৃষ্ঠপোষকতা আৰু ৰাজসাহায্য লাভ কৰি এই ব্যৱসায়ীসকলে অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে বিশাল ব্যৱসায়িক সাম্ৰাজ্য গঢ়ি তোলে।

ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব:

• অৰ্থনৈতিক বৈচিত্ৰ্য আৰু নিয়ন্ত্ৰণ: মিটছুই (Mitsui), মিটছুবিছি (Mitsubishi), চুমিটোমো (Sumitomo) আৰু ইয়াচুদা (Yasuda) আছিল জাপানৰ চাৰিটা প্ৰধান জাইবাটছু। এই গোটসমূহে কেৱল উৎপাদন খণ্ডতে নহয়, বৰঞ্চ নিজাকৈ বেংকিং, বীমা, বিদেশী বাণিজ্য আৰু পৰিবহন খণ্ডও নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।

• দ্ৰুত উদ্যোগীকৰণ: জাইবাটছুসমূহৰ হাতত বৃহৎ পৰিমাণৰ মূলধন কেন্দ্ৰীভূত হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকে গধুৰ উদ্যোগ আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিত বিনিয়োগ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল, যাৰ ফলত জাপানে পশ্চিমীয়া শক্তিৰ দৰে কম সময়তে উদ্যোগিক বিপ্লৱৰ শিখৰত আৰোহণ কৰে।

• সামৰিক শক্তিক সহায়: জাপানৰ সামৰিক আধুনিকীকৰণৰ বাবে প্ৰ پێছাদারী অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ, টেংক আৰু যুদ্ধ জাহাজ যোগান ধৰাত এই জাইবাটছুসমূহে মূল ভূমিকা লৈছিল। চৰকাৰৰ "চহকী দেশ, শক্তিশালী সামৰিক বাহিনী" (Fukoku Kyohei) নীতি সফল কৰাত জাইবাটছু আছিল অৰ্থনৈতিক মেৰুদণ্ড।

সামৰণি হিচাপে ক'ব পাৰি যে জাইবাটছুৰ বিকাশৰ ফলত জাপানত ধনৰ একচেটিয়া কেন্দ্ৰীকৰণ ঘটিছিল যদিও ইয়াৰ অবিহনে জাপানে ইমান কম সময়ৰ ভিতৰত বিশ্বৰ এখন আগশাৰীৰ অৰ্থনৈতিক আৰু ঔদ্যোগিক মহাশক্তি হিচাপে মূৰ দাঙি উঠিব নোৱাৰিলেহেঁতেন।

Very Short Answer Questions :

1. Who established the Tokugawa Shogunate in Japan?

Answer: Tokugawa Ieyasu established the Tokugawa Shogunate in 1603.

2. What was the capital of the Tokugawa Shogunate?

Answer: Edo (present-day Tokyo) was the capital of the Tokugawa Shogunate.

3. What was the policy of isolation followed by Tokugawa Japan called?

Answer: The policy was known as Sakoku.

4. Who led the American expedition that opened Japan to the West?

Answer: Commodore Matthew Perry led the American expedition to Japan.

5. In which year did Perry arrive in Japan?

Answer: Perry arrived in Japan in 1853.

6. What was the Harris Treaty of 1858?

Answer: The Harris Treaty was a trade agreement between Japan and the United States.

7. When did the Meiji Restoration begin?

Answer: The Meiji Restoration began in 1868.

8. Who became the emperor during the Meiji Restoration?

Answer: Emperor Meiji (Mutsuhito) became the emperor during the restoration.

9. What was the main aim of the Meiji Constitution?

Answer: Its main aim was to establish a modern constitutional government in Japan.

10. In which year was the Meiji Constitution promulgated?

Answer: The Meiji Constitution was promulgated in 1889.

11. What were Japanese industrial and financial groups called?

Answer: They were called Zaibatsu.

12. Name one famous Zaibatsu of Japan.

Answer: Mitsubishi was one of the famous Zaibatsu.

13. What happened to the feudal domains during Meiji reforms?

Answer: They were abolished and replaced by prefectures.

14. Which sector developed rapidly during Meiji industrialisation?

Answer: The textile industry developed rapidly.

15. What was the main objective of Meiji military reforms?

Answer: The objective was to create a modern national army.

Short Answer Questions :

1. Explain the nature of the Tokugawa Shogunate.

Answer: The Tokugawa Shogunate was a military government established in 1603 by Tokugawa Ieyasu. The Shogun controlled political power while the emperor remained a symbolic figure. The society was organised into a strict feudal hierarchy consisting of samurai, peasants, artisans, and merchants.

2. What was the significance of the Sakoku policy?

Answer: The Sakoku policy restricted foreign contact and trade to protect Japan from external influence. Although it limited international relations, it also helped maintain internal stability during the Tokugawa period.

3. Describe the role of the samurai during the Tokugawa period.

Answer: The samurai were the warrior class and served the feudal lords called daimyo. During the Tokugawa period, many samurai became administrators and officials rather than active warriors.

4. What was the purpose of Commodore Perry’s mission to Japan?

Answer: Commodore Matthew Perry’s mission aimed to establish trade relations between the United States and Japan. His arrival pressured Japan to end its long isolation policy.

5. Mention the importance of the Harris Treaty of 1858.

Answer: The Harris Treaty opened Japanese ports for American trade and allowed foreign citizens to reside in Japan. It marked the beginning of Japan’s increased interaction with Western countries.

6. What were the causes of the Meiji Restoration?

Answer: The Meiji Restoration occurred due to dissatisfaction with the Tokugawa government, pressure from Western powers, economic problems, and the desire to strengthen Japan through modernization.

7. Explain the political changes introduced after the Meiji Restoration.

Answer: After the Meiji Restoration, power was restored to the emperor. A modern administrative system was introduced, and later the Meiji Constitution established a constitutional monarchy.

8. What were the main features of the Meiji Constitution?

Answer: The Meiji Constitution created a parliamentary system with a legislature called the Imperial Diet. However, the emperor retained significant political and military powers.

9. Explain the rise of political parties in Meiji Japan.

Answer: Political parties developed due to demands for representative government. Groups such as the Liberal Party and Constitutional Reform Party emerged and participated in parliamentary politics.

10. How was feudalism abolished in Meiji Japan?

Answer: The Meiji government abolished the traditional domain system in 1871. The domains controlled by daimyo were replaced with prefectures under central government authority.

11. Describe the process of industrialisation in Meiji Japan.

Answer: The Meiji government promoted industries by establishing factories, improving transport systems, and adopting Western technology. Textile, mining, and manufacturing industries expanded rapidly.

12. What were Zaibatsu? Explain their importance.

Answer: Zaibatsu were large family-controlled business groups that dominated Japanese industries and finance. They played an important role in Japan’s economic growth during the Meiji period.

13. Explain the military reforms introduced during the Meiji period.

Answer: The Meiji government introduced compulsory military service in 1873 and created a modern army based on Western models. These reforms strengthened Japan’s defence system.

14. How did Western influence affect Meiji modernization?

Answer: Western ideas influenced Japan’s education, military, industry, and political institutions. Japan adopted selected Western technologies while maintaining its own cultural identity.

15. Discuss the overall significance of the Meiji Restoration.

Answer: The Meiji Restoration transformed Japan from a feudal society into a modern industrial nation. It strengthened the economy, created a modern army, and helped Japan emerge as a major world power.

5 important 5-mark question and Answer : 

1. Explain the main features of the Tokugawa Shogunate. (5 Marks)

Answer: The Tokugawa Shogunate was established by Tokugawa Ieyasu in 1603 and ruled Japan until 1868. It was a military government in which the Shogun held real political power, while the Emperor remained the symbolic head of the country. The government followed a feudal system. Powerful regional lords called daimyo controlled different territories, while samurai served them as warriors and administrators. Society was divided into four main classes: samurai, peasants, artisans, and merchants. One of the most important policies was Sakoku, or national isolation. Foreign trade and contact with other countries were strictly limited to protect Japan from foreign influence. The Tokugawa government maintained peace for over 250 years, encouraged agriculture, improved roads, and promoted education. However, its rigid social system, economic problems, and resistance to foreign influence eventually weakened its authority. These weaknesses contributed to the fall of the Shogunate and the beginning of the Meiji Restoration.

2. Discuss the Perry Mission and the Harris Treaty and their impact on Japan. (5 Marks)

Answer: In 1853, Commodore Matthew Perry of the United States arrived in Japan with warships and demanded that Japan open its ports to foreign trade. Until then, Japan had followed a policy of isolation for more than two centuries. Perry returned in 1854, leading to the Treaty of Kanagawa, which opened some Japanese ports. Later, in 1858, the Harris Treaty further expanded trade between Japan and the United States. It allowed American citizens to live and trade in Japan and granted several commercial privileges. These agreements ended Japan's long period of isolation. Many Japanese believed that the Tokugawa government had failed to protect the country's independence. As a result, opposition against the Shogunate increased.

The Perry Mission and Harris Treaty became important turning points in Japanese history. They encouraged political reforms, strengthened nationalist movements, and finally led to the Meiji Restoration, which transformed Japan into a modern nation.

3. Explain the causes and significance of the Meiji Restoration of 1867–68. (5 Marks)

Answer: The Meiji Restoration began in 1867–68 and marked the end of the Tokugawa Shogunate. Several factors contributed to this change. Foreign pressure after the Perry Mission exposed Japan's military weakness. Economic difficulties, dissatisfaction among samurai, and opposition to the Shogunate also increased. The Meiji leaders restored political power to Emperor Meiji and aimed to modernise the country. They introduced major reforms in government, education, the military, and the economy. The significance of the Meiji Restoration was enormous. It abolished the feudal system and established a strong central government. Modern industries, railways, factories, and communication networks were developed. A national army based on compulsory military service replaced the old samurai forces.

The Meiji Restoration transformed Japan from a feudal society into a modern industrial state. Within a few decades, Japan became one of the strongest nations in Asia and gained recognition as an important world power.

4. Describe the process of modernization during the Meiji period. (5 Marks)

Answer: The Meiji government introduced a series of reforms to modernise Japan after 1868. The first major step was the abolition of feudalism. The old domains ruled by daimyo were replaced with prefectures directly controlled by the central government. Industrial development became a national priority. The government established factories, promoted mining, encouraged modern agriculture, and built railways, ports, and telegraph lines. Modern education was introduced to train skilled workers and administrators. Military reforms were also important. Universal military service was introduced, and the army and navy were reorganised using Western methods and technology. Economic growth was supported by large business groups known as Zaibatsu, which invested in industries, banking, and trade.

These reforms helped Japan develop a strong economy, efficient administration, and modern defence system. By combining Western technology with Japanese traditions, the Meiji government successfully transformed Japan into a modern industrial nation.

5. What were Zaibatsu? Explain their role in the industrial development of Meiji Japan. (5 Marks)

Answer: Zaibatsu were large family-owned business groups that became powerful during the Meiji period. They controlled many sectors of the economy, including banking, shipping, mining, manufacturing, and foreign trade. Famous Zaibatsu included Mitsubishi, Mitsui, Sumitomo, and Yasuda. The Meiji government encouraged industrial growth by providing financial support and selling government-owned industries to private business groups. The Zaibatsu invested in modern factories, machinery, transportation, and international trade. These business organisations created employment, increased production, and strengthened Japan's economy. They also supported the development of heavy industries, such as steel, shipbuilding, and engineering, which were important for national defence. Although the Zaibatsu became extremely wealthy and influential, they played a major role in transforming Japan into an industrial nation. Their contribution helped Japan compete successfully with Western countries and become one of the leading economic powers in Asia.