অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা) :
১. শৈক্ষিক পৰিকল্পনা মানে কি?
উত্তৰ: ভৱিষ্যতে শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ লক্ষ্যসমূহ ফলপ্ৰসূভাৱে পূৰণ কৰিবলৈ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু সম্পদৰ ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে যুগুত কৰা সুপ্ৰণালীবদ্ধ ব্লুপ্ৰিণ্টকেই শৈক্ষিক পৰিকল্পনা বোলে।
২. UGC-ৰ প্ৰধান কাৰ্যালয় ক'ত অৱস্থিত? [GU 2024]
উত্তৰ: নতুন দিল্লীত (New Delhi)।
৩. NCERT-ৰ যি কোনো এটা উদ্দেশ্য উল্লেখ কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: বিদ্যালয় শিক্ষাৰ গুণগত মান উন্নয়ন কৰা আৰু শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ তথা গৱেষণাত সহায় কৰা।
৪. প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিকল্পনাৰ সংজ্ঞা দিয়া। [GU 2024]
উত্তৰ: কোনো এক শিক্ষানুষ্ঠানে নিজৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু উপলব্ধ সম্পদৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি উন্নতিৰ বাবে যুগুত কৰা আঁচনিয়েই হ'ল প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিকল্পনা।
৫. SCERT-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?
উত্তৰ: State Council of Educational Research and Training (ৰাজ্যিক শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদ)।
৬. ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো সংশোধনীৰ দ্বাৰা শিক্ষাক সমৱৰ্তী সূচীভুক্ত (Concurrent List) কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনীৰ দ্বাৰা।
৭. দীৰ্ঘম্যাদী শৈক্ষিক পৰিকল্পনাৰ (Long-term Planning) এটা সময়সীমা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: সাধাৰণতে ১০ ৰ পৰা ১৫ বছৰ বা তাতোধিক সময়।
৮. তলৰ পৰা ওপৰলৈ কৰা পৰিকল্পনাক (Bottom-up planning) কি বোলা হয়?
উত্তৰ: বিকেন্দ্ৰীভূত পৰিকল্পনা (বা তৃণমূল পৰ্যায়ৰ পৰিকল্পনা)।
৯. UGC কিমান চনত এক বিধিবদ্ধ সংস্থা (Statutory Body) হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৫৬ চনত (সংসদীয় আইনৰ দ্বাৰা)।
১০. সমৱৰ্তী সূচীত শিক্ষা থকাৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: শিক্ষা সম্পৰ্কীয় নীতি আৰু আইন প্ৰণয়নত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য উভয় চৰকাৰৰে সাংবিধানিক ক্ষমতা থাকে।
১১. শৈক্ষিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰথমটো মূল পদক্ষেপ কি?
উত্তৰ: স্পষ্ট লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা (Formulation of Objectives)।
১২. MHRD-ৰ বৰ্তমান নামটো কি?
উত্তৰ: শিক্ষা মন্ত্ৰালয় (Ministry of Education)।
১৩. প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিকল্পনাৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: ই শিক্ষানুষ্ঠানখনৰ স্থানীয় প্ৰয়োজনীয়তা আৰু উপলব্ধ সীমিত সম্পদৰ ওপৰত আধাৰিত।
১৪. ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিক শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰা মূল সংস্থাটো কি?
উত্তৰ: SCERT (State Council of Educational Research and Training)।
১৫. কৌশলগত শৈক্ষিক পৰিকল্পনা (Strategic Planning) কি?
উত্তৰ: ভৱিষ্যতৰ শৈক্ষিক লক্ষ্যত উপনীত হ'বলৈ প্ৰতিষ্ঠানৰ শক্তি, দুৰ্বলতা আৰু সুযোগসমূহ বিশ্লেষণ কৰি কৰা দীৰ্ঘম্যাদী কাৰ্যপন্থা।
২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা)
১. বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগৰ (UGC) যি কোনো দুটা কাৰ্য লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ:
উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ শৈক্ষিক আৰু পৰীক্ষাৰ মান নিৰ্ধাৰণ তথা সমন্বয় সাধন কৰা।
বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়সমূহলৈ উন্নয়নমূলক অনুদান বা পুঁজি আৱণ্টন আৰু বিতৰণ কৰা।
২. প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিকল্পনা কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ? [GU 2024]
উত্তৰ: প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিকল্পনাই স্থানীয় সম্পদৰ সৰ্বোত্তম ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰে, অপচয় ৰোধ কৰে, শিক্ষক আৰু কৰ্মচাৰীৰ মাজত সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰে আৰু প্ৰতিষ্ঠানটোৰ সুনিৰ্দিষ্ট শৈক্ষিক লক্ষ্যত উপনীত হোৱাত সহায় কৰে।
৩. শৈক্ষিক পৰিকল্পনাৰ দুটা প্ৰকৃতি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ই এক উদ্দেশ্যধৰ্মী, গতিশীল আৰু নিৰন্তৰ প্ৰক্ৰিয়া।
ই ভৱিষ্যতমুখী আৰু উপলব্ধ সম্পদসমূহৰ বাস্তৱসন্মত ব্যৱহাৰৰ ওপৰত আধাৰিত।
৪. হ্ৰস্বম্যাদী আৰু দীৰ্ঘম্যাদী শৈক্ষিক পৰিকল্পনাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: হ্ৰস্বম্যাদী পৰিকল্পনা সাধাৰণতে ১ পৰা ৩ বছৰৰ বাবে তাৎক্ষণিক লক্ষ্য পূৰণ কৰিবলৈ কৰা হয়; আনহাতে দীৰ্ঘম্যাদী পৰিকল্পনা ১০ পৰা ১৫ বছৰৰ বাবে সমগ্ৰ শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বৃহৎ গাঠঁনিগত পৰিৱৰ্তনৰ বাবে কৰা হয়।
৫. শৈক্ষিক পৰিকল্পনাত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰ: শিক্ষা সমৱৰ্তী সূচীভুক্ত হোৱাৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি, মান নিৰ্ধাৰণ আৰু বিত্ত যোগান ধৰে; আনহাতে ৰাজ্য চৰকাৰে নিজৰ ভৌগোলিক আৰু সামাজিক প্ৰয়োজন অনুসৰি সেইবোৰ বাস্তৱায়িত কৰে।
৬. SCERT-ৰ দুটা মুখ্য কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
ৰাজ্যখনৰ বিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ পাঠ্যক্ৰম আৰু পাঠ্যপুথি প্ৰস্তুত কৰা।
ৰাজ্যিক প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিক স্তৰৰ শিক্ষকসকলৰ বাবে সেৱাকালীন প্ৰশিক্ষণ আয়োজন কৰা।
৭. শৈক্ষিক পৰিকল্পনাৰ 'নমনীয়তাৰ নীতি' (Principle of Flexibility) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ: পৰিকল্পনা এখন এনেদৰে প্ৰস্তুত কৰিব লাগে যাতে সময়, সমাজৰ পৰিৱৰ্তন আৰু অপ্ৰত্যাশিত পৰিস্থিতিৰ লগত খাপ খুৱাই সহজে সালসলনি কৰিব পৰা যায়।
৮. ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত শৈক্ষিক পৰিকল্পনাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: দেশৰ সকলো নাগৰিকৰ বাবে সম-শিক্ষাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰা, মানৱ সম্পদ বিকাশ কৰা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় বিকাশৰ লক্ষ্যৰ সৈতে শিক্ষাক সংগতিপূৰ্ণ কৰা।
৯. মাইক্ৰ'-প্লানিং (Micro-planning) কি?
উত্তৰ: তৃণমূল বা স্থানীয় পৰ্যায়ত (যেনে— গাঁও, পঞ্চায়ত বা ব্লক পৰ্যায়ত) স্থানীয় প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰস্তুত কৰা তৃণমূল শৈক্ষিক পৰিকল্পনাই হৈছে মাইক্ৰ'-প্লানিং।
১০. NCERT-ৰ যি কোনো দুটা বিভাগৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:
Department of Educational Research and Policy Perspectives (DERPP)।
Department of Teacher Education (DTE)।
১১. শৈক্ষিক পৰিকল্পনাত 'সম্পদ নিৰূপণ' কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: প্ৰতিষ্ঠানত কিমান মানৱীয়, ভৌতিক আৰু আৰ্থিক সম্বল উপলব্ধ আছে সেয়া সঠিককৈ জানিলেহে বাস্তৱসন্মত আৰু কাৰ্যকৰী পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰা সম্ভৱ হয়।
১২. শিক্ষা মন্ত্ৰালয়ৰ (পূৰ্বৰ MHRD) এটা মূল নীতিগত কাম কি?
উত্তৰ: সমগ্ৰ দেশৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি (যেনে— NEP 2020) প্ৰণয়ন কৰা আৰু ইয়াৰ ৰূপায়ণ তদাৰক কৰা।
১৩. প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰাৰ দুটা পদক্ষেপ লিখা।
উত্তৰ:
প্ৰতিষ্ঠানৰ বৰ্তমান অৱস্থা আৰু সমস্যাসমূহৰ তথ্য সংগ্ৰহ ও বিশ্লেষণ কৰা।
অগ্ৰাধিকাৰ ভিত্তিত কৰ্মপন্থা নিৰ্ধাৰণ আৰু খচৰা প্ৰস্তুত কৰা।
১৪. শৈক্ষিক পৰিকল্পনাত অংশগ্ৰহণমূলক পদ্ধতি (Participatory Approach) কি?
উত্তৰ: কেৱল উচ্চপদস্থ বিষয়াৰ সলনি শিক্ষক, ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, অভিভাৱক আৰু স্থানীয় সমাজৰ মতামত লৈ উমৈহতীয়াভাৱে পৰিকল্পনা কৰা পদ্ধতি।
১৫. জিলা পৰ্যায়ত শৈক্ষিক পৰিকল্পনা ৰূপায়ণ কৰা মূল সংস্থাটো কি?
উত্তৰ: DIET (District Institute of Education and Training - জিলা শিক্ষণ আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান)।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (১০ টা)
১. শৈক্ষিক পৰিকল্পনাৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ পদ্ধতিগত আৰু গুণগত উন্নয়নৰ বাবে শৈক্ষিক পৰিকল্পনা অপৰিহাৰ্য:
সম্পদৰ সৰ্বোত্তম ব্যৱহাৰ: সীমিত মানৱীয়, ভৌতিক আৰু আৰ্থিক সম্পদৰ সঠিক আৱণ্টন কৰি অপচয় ৰোধ কৰে।
সুনিৰ্দিষ্ট দিশ-নিৰ্দেশনা: শিক্ষা ব্যৱস্থা আৰু শিক্ষানুষ্ঠানসমূহক এক নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যৰ দিশে পৰিচালিত কৰে।
অপচয় আৰু স্থবিৰতা ৰোধ: শিক্ষাৰ অপচয় (Wastage) আৰু স্থবিৰতা (Stagnation) ৰোধ কৰি ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ নামভৰ্তি আৰু উত্তীৰ্ণৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰে।
গুণগত মান উন্নয়ন: সময়োপযোগী পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ আৰু আধুনিক শিক্ষণ পদ্ধতি গ্ৰহণৰ দ্বাৰা শিক্ষাৰ মানদণ্ড বৃদ্ধি কৰে।
ভৱিষ্যতৰ চাহিদা পূৰণ: জনগাঁথনিৰ পৰিৱৰ্তন আৰু আধুনিক সমাজৰ কৰ্মসংস্থাপনৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰি শিক্ষা ব্যৱস্থাক গঢ় দিয়াৰ পূৰ্বাভাস দিয়ে।
২. মানৱ সম্পদ বিকাশ মন্ত্ৰালয়ৰ (MHRD / বৰ্তমান শিক্ষা মন্ত্ৰালয়) উদ্দেশ্য আৰু ভূমিকা লিখা। [GU 2024]
উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় শিক্ষা মন্ত্ৰালয় হৈছে দেশৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা পৰিচালনাৰ সৰ্বোচ্চ সংস্থা:
ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি প্ৰণয়ন: দেশজুৰি শিক্ষাৰ সমতা আৰু মানদণ্ড বজাই ৰাখিবলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি যুগুত আৰু কাৰ্যকৰী কৰা।
সুযোগৰ সম-সম্প্ৰসাৰণ: আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল, অনুসূচীত জাতি, জনজাতি, মহিলা আৰু সংখ্যালঘু শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে শিক্ষাত সম-অধিকাৰ নিশ্চিত কৰা।
উচ্চ শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ উত্তৰণ: কেন্দ্ৰীয় বিশ্ববিদ্যালয়, IIT, IIM আৰু UGC-ৰ জৰিয়তে উচ্চ শিক্ষা আৰু বৈজ্ঞানিক গৱেষণাৰ মান উন্নয়ন কৰা।
বিত্তীয় আৱণ্টন: সৰ্বশিক্ষা অভিযান বা সমগ্ৰ শিক্ষাৰ দৰে কেন্দ্ৰীয় আঁচনিসমূহৰ জৰিয়তে ৰাজ্যসমূহলৈ প্ৰয়োজনীয় পুঁজি যোগান ধৰা।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শৈক্ষিক সমন্বয়: ইউনেস্কো (UNESCO) আৰু অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শৈক্ষিক মঞ্চত ভাৰতক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা আৰু শৈক্ষিক আদান-প্ৰদান কৰা।
৩. NCERT-ৰ প্ৰধান কাৰ্যাৱলী আলোচনা কৰা। [GU 2024]
উত্তৰ: National Council of Educational Research and Training (NCERT)-এ পালন কৰা প্ৰধান কাৰ্যাৱলীসমূহ হ'ল:
- পাঠ্যক্ৰম আৰু পাঠ্যপুথি প্ৰস্তুতকৰণ: ৰাষ্ট্ৰীয় পাঠ্যক্ৰমৰ ৰূপৰেখা (NCF) প্ৰস্তুত কৰা আৰু বিদ্যালয় শিক্ষাৰ বাবে মানসম্পন্ন পাঠ্যপুথি প্ৰকাশ কৰা।
- শৈক্ষিক গৱেষণা: বিদ্যালয় শিক্ষাৰ বিভিন্ন স্তৰত নতুন শিক্ষণ পদ্ধতি, মূল্যায়ন প্ৰণালী আদিৰ ওপৰত গৱেষণা চলোৱা আৰু অনুদান দিয়া।
- শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ: Regional Institutes of Education (RIE)-ৰ জৰিয়তে প্ৰাক-সেৱাকালীন আৰু সেৱাকালীন উন্নত শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা।
- চৰকাৰক পৰামৰ্শ দান: বিদ্যালয় শিক্ষাৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰক বিশেষজ্ঞ পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা।
- শৈক্ষিক প্ৰযুক্তিৰ সম্প্ৰসাৰণ: CIET বিভাগৰ জৰিয়তে অডিঅ'-ভিজুৱেল আৰু ডিজিটেল শিক্ষণ সামগ্ৰী নিৰ্মাণ কৰি দেশজুৰি প্ৰচাৰ কৰা।
৪. শৈক্ষিক পৰিকল্পনাত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় শাসনতন্ত্ৰত শিক্ষা সমৱৰ্তী সূচীভুক্ত হোৱাৰ ফলত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত এক সহযোগিতামূলক সম্পৰ্ক গঢ়ি উঠিছে:
নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু সমন্বয়: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে সমগ্ৰ দেশৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষানীতি, ৰাষ্ট্ৰীয় পাঠ্যক্ৰম আৰু মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰে; ৰাজ্যসমূহে সেই কাঠামোৰ ভিতৰত থাকি নিজা আঁচনি লয়।
বিত্তীয় অংশীদাৰিত্ব: সমগ্ৰ শিক্ষা আদি কেন্দ্ৰীয়ভাৱে পৃষ্ঠপোষকতা কৰা আঁচনিসমূহত সাধাৰণতে ৬০:৪০ (বা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বাবে ৯০:১০) অনুপাতত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যই পুঁজি বহন কৰে।
পৰামৰ্শ আৰু সহায়: CABE (Central Advisory Board of Education)-ৰ দৰে মঞ্চৰ জৰিয়তে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যিক শিক্ষামন্ত্ৰীসকলে মিলিত হৈ শিক্ষাৰ সমস্যা সমাধানৰ সিদ্ধান্ত লয়।
ৰূপায়ণৰ স্বতন্ত্ৰতা: ৰাজ্য চৰকাৰসমূহে নিজৰ স্থানীয় ভাষা, ভৌগোলিক পৰিৱেশ আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য অনুসৰি পাঠ্যক্ৰম আৰু প্ৰশাসন পৰিচালনা কৰাৰ স্বতন্ত্ৰতা লাভ কৰে।
৫. শৈক্ষিক পৰিকল্পনাৰ মৌলিক নীতিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: এক ফলপ্ৰসূ শৈক্ষিক পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰোঁতে নিম্নলিখিত নীতিসমূহ মানি চলা হয়:
উদ্দেশ্যমুখিতাৰ নীতি: পৰিকল্পনাৰ প্ৰতিটো লক্ষ্য স্পষ্ট, মাপযোগ্য আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় শৈক্ষিক নীতিৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ'ব লাগিব।
বাস্তৱসন্মত আৰু সম্পদ-আধাৰিত নীতি: কল্পনাপ্ৰসূত নহৈ উপলব্ধ মানৱীয় আৰু বিত্তীয় সম্পদৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পৰিকল্পনা যুগুত কৰা উচিত।
নমনীয়তাৰ নীতি: সময়ৰ পৰিৱৰ্তন আৰু প্ৰয়োজনীয়তা অনুসৰি আঁচনিৰ পৰিৱৰ্তন বা সালসলনি কৰাৰ সুযোগ থাকিব লাগিব।
গণতান্ত্ৰিক আৰু অংশগ্ৰহণমূলক নীতি: তৃণমূল পৰ্যায়ৰ শিক্ষক, স্থানীয় সমাজ আৰু বিশেষজ্ঞসকলৰ মতামতক পৰিকল্পনাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগে।
নিৰন্তৰ মূল্যায়নৰ নীতি: পৰিকল্পনাৰ অগ্ৰগতি আৰু ত্ৰুটিসমূহ জানিবলৈ মাজে মাজে নিৰীক্ষণ আৰু সংশোধনৰ ব্যৱস্থা থাকিব লাগে।
৬. বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগৰ (UGC) গঠন আৰু মূল কাৰ্যাৱলী আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: UGC হৈছে ভাৰতৰ উচ্চ শিক্ষাৰ নিয়ন্ত্ৰক আৰু পথপ্ৰদৰ্শক সংস্থা:
শৈক্ষিক মান নিয়ন্ত্ৰণ: বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়সমূহত শিক্ষাদান, পৰীক্ষা আৰু গৱেষণাৰ ন্যূনতম মান নিৰ্ধাৰণ আৰু তদাৰক কৰা।
পুঁজি আৰু অনুদান বিতৰণ: স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়সমূহলৈ উন্নয়নমূলক, আন্তঃগাঁথনি আৰু গৱেষণা অনুদান আৱণ্টন কৰা।
বিশ্ববিদ্যালয় স্বীকৃতি: নতুন বিশ্ববিদ্যালয়, ডিম্ড বিশ্ববিদ্যালয় (Deemed University) আৰু স্বায়ত্তশাসিত মহাবিদ্যালয়সমূহৰ স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা।
গৱেষণাৰ প্ৰসাৰ: NET/JRF পৰীক্ষা পৰিচালনা কৰি মেধাৱী শিক্ষাৰ্থী আৰু অধ্যাপকসকলক গৱেষণা বৃত্তি (Fellowship) প্ৰদান কৰা।
চৰকাৰক পৰামৰ্শ দান: উচ্চ শিক্ষাৰ সংস্কাৰ আৰু সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰক প্ৰয়োজনীয় নীতিগত পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা।
৭. SCERT-ৰ উদ্দেশ্য আৰু ৰাজ্যিক পৰ্যায়ত ইয়াৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ৰাজ্যিক শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদ (SCERT) হৈছে ৰাজ্যৰ বিদ্যালয় শিক্ষাৰ সৰ্বোচ্চ শৈক্ষিক পৰামৰ্শদাতা সংস্থা:
উদ্দেশ্য: ৰাজ্যিক প্ৰাথমিক, উচ্চ প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিক শিক্ষাৰ গুণগত মান উন্নয়ন কৰা।
ভূমিকা আৰু কাৰ্যাৱলী:
পাঠ্যক্ৰম আৰু পাঠ্যপুথি প্ৰণয়ন: ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ পাঠ্যক্ৰম, পাঠ্যপুথি আৰু শিক্ষক সহায়িকা প্ৰস্তুত কৰা।
শিক্ষক প্ৰশিক্ষণ: DIET, CTE আৰু সাধাৰণ বিদ্যালয়ৰ শিক্ষকসকলৰ বাবে ইন-চাৰ্ভিচ প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰা।
শৈক্ষিক গৱেষণা: ৰাজ্যৰ শিক্ষাক্ষেত্ৰত থকা সমস্যাসমূহ চিনাক্ত কৰি ক্ৰিয়া-গৱেষণা (Action Research) পৰিচালনা কৰা।
পৰীক্ষা সংস্কাৰ: আধুনিক মূল্যায়ন পদ্ধতি আৰু প্ৰশ্নকাকত প্ৰস্তুতকৰণৰ বাবে শিক্ষকসকলক প্ৰশিক্ষিত কৰা।
চৰকাৰক শৈক্ষিক পৰামৰ্শ: ৰাজ্যৰ শিক্ষা বিভাগক বিদ্যালয় শিক্ষা সম্পৰ্কীয় নীতি ৰূপায়ণত সহায় কৰা।
৮. প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰস্তুতিৰ পৰ্যায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: শিক্ষানুষ্ঠান এখনৰ প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ কেইবাটাও ক্ৰমিক পৰ্যায় মানি চলা হয়:
তথ্য সংগ্ৰহ আৰু প্ৰয়োজনীয়তা নিৰূপণ (Survey and Analysis): বিদ্যালয়ৰ বৰ্তমানৰ আন্তঃগাঁথনি, ছাত্ৰ-শিক্ষক অনুপাত আৰু সমস্যাসমূহৰ বিস্তৃত তথ্য সংগ্ৰহ কৰা।
উদ্দেশ্য আৰু অগ্ৰাধিকাৰ স্থিৰীকৰণ: উপলব্ধ সম্পদৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অগ্ৰাধিকাৰ অনুসৰি হ্ৰস্বম্যাদী আৰু দীৰ্ঘম্যাদী লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা।
কাৰ্যসূচী বা আঁচনি প্ৰস্তুতকৰণ: নিৰ্ধাৰিত লক্ষ্যসমূহ পূৰণ কৰিবলৈ শিক্ষক আৰু সমিতিৰ সৈতে মিলি নিৰ্দিষ্ট কৰ্মসূচী যুগুত কৰা।
সম্পদৰ যোগান আৰু দায়িত্ব বণ্টন: কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত কামৰ ভাগ কৰি দিয়া আৰু প্ৰয়োজনীয় পুঁজি ও সামগ্ৰীৰ ব্যৱস্থা কৰা।
ৰূপায়ণ আৰু মূল্যায়ন: কাৰ্যসূচীসমূহ বাস্তৱায়িত কৰা আৰু নিয়মিত ব্যৱধানত ফলাফল পৰ্যালোচনা কৰি প্ৰয়োজন সাপেক্ষে সংশোধন কৰা।
৯. বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ শৈক্ষিক পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: শৈক্ষিক পৰিকল্পনাক বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি:
সময়সীমাৰ ভিত্তিত:
হ্ৰস্বম্যাদী পৰিকল্পনা: ১ ৰ পৰা ৩ বছৰৰ বাবে তাৎক্ষণিক সমস্যা সমাধানৰ অৰ্থে কৰা।
মধ্যম্যাদী পৰিকল্পনা: ৩ ৰ পৰা ৫ বছৰৰ বাবে কৰা পৰিকল্পনা (যেনে পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা)।
দীৰ্ঘম্যাদী পৰিকল্পনা: ১০ ৰ পৰা ১৫ বছৰৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ লক্ষ্য পূৰণৰ বাবে কৰা।
প্ৰশাসনিক স্তৰৰ ভিত্তিত:
মেক্ৰ' পৰিকল্পনা (Macro-planning): সমগ্ৰ দেশ বা ৰাজ্য পৰ্যায়ত কৰা বৃহৎ পৰিকল্পনা।
মাইক্ৰ' পৰিকল্পনা (Micro-planning): জিলা, ব্লক বা তৃণমূল পৰ্যায়ত কৰা স্থানীয় পৰিকল্পনা।
প্ৰতিষ্ঠানিক পৰিকল্পনা: নিৰ্দিষ্ট শিক্ষানুষ্ঠানৰ বাবে কৰা নিজা উন্নয়নমূলক আঁচনি।
১০. ভাৰতবৰ্ষৰ শৈক্ষিক পৰিকল্পনাত দেখা দিয়া মূল সমস্যা বা সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতৰ শৈক্ষিক পৰিকল্পনা ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্ৰত তলত দিয়া প্ৰধান সমস্যাবোৰ দেখা যায়:
বিত্তীয় সম্পদৰ অভাৱ: পৰিকল্পনা অনুসৰি প্ৰয়োজনীয় পুঁজিৰ আৱণ্টন নোহোৱাৰ বাবে বহু আঁচনি অসম্পূৰ্ণ হৈ থাকে।
সঠিক তথ্যৰ নাটনি: পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰোঁতে বহু সময়ত নিৰ্ভুল আৰু শেহতীয়া পৰিসাংখ্যিক তথ্যৰ অভাৱ ঘটে।
আমোলাতান্ত্ৰিক জটিলতা আৰু সমন্বয়হীনতা: কেন্দ্ৰ, ৰাজ্য আৰু স্থানীয় প্ৰশাসনৰ মাজত উপযুক্ত সমন্বয় নথকাৰ বাবে আঁচনি ৰূপায়ণত পলম হয়।
তৃণমূল অংশগ্ৰহণৰ অভাৱ: পৰিকল্পনাসমূহ ওপৰৰ পৰা জাপি দিয়াৰ বাবে স্থানীয় শিক্ষক আৰু ৰাইজৰ পৰ্যাপ্ত সঁহাৰি পোৱা নাযায়।
অনুপযুক্ত নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা: পৰিকল্পনা কাৰ্যকৰী কৰাৰ পিছত নিৰন্তৰ তদাৰক আৰু মূল্যায়নৰ গাফিলতিৰ বাবে আশানুৰূপ ফলাফল লাভ কৰা নাযায়।
Very Short Answer Questions :
1. What is meant by educational planning?
Answer: Educational planning is a systematic and scientific blueprint formulated to make decisions regarding the optimal allocation and utilization of resources to realize predefined educational goals efficiently.
2. Where is the headquarters of UGC situated? [GU 2024]
Answer: New Delhi.
3. Mention any one objective of NCERT. [GU 2024]
Answer: To enhance the qualitative standards of school education and to assist in educational research and teacher training.
4. Define institutional planning. [GU 2024]
Answer: Institutional planning is a developmental program prepared by an individual educational institution based on its specific needs and available resources for qualitative improvement.
5. What is the full form of SCERT?
Answer: State Council of Educational Research and Training.
6. By which constitutional amendment was Education placed on the Concurrent List of the Indian Constitution?
Answer: The 42nd Constitutional Amendment Act of 1976.
7. Mention the typical duration of a long-term educational plan.
Answer: Generally 10 to 15 years or more.
8. What is bottom-up educational planning called?
Answer: Decentralized planning (or grassroots-level planning).
9. In which year was the UGC established as a statutory body by an Act of Parliament?
Answer: 1956.
10. What is implied by placing Education on the Concurrent List?
Answer: Both the Central Government and the State Governments possess concurrent legislative authority to formulate educational policies and enact laws.
11. What is the primary step in educational planning?
Answer: Formulation of clear, measurable educational aims and objectives.
12. What is the present name of the Ministry of Human Resource Development (MHRD)?
Answer: Ministry of Education (MoE).
13. State one core characteristic of institutional planning.
Answer: It is directly grounded in local institutional requirements and relies primarily on locally available, manageable resources.
14. Which is the apex state-level body responsible for curriculum development in primary and secondary education?
Answer: SCERT (State Council of Educational Research and Training).
15. What is strategic educational planning?
Answer: A comprehensive, long-term course of action designed to achieve major institutional goals through the thorough analysis of internal strengths, weaknesses, opportunities, and external challenges (SWOT).
2-Mark Short Answer Questions (15 Questions) :
1. Write any two functions of the University Grants Commission (UGC). [GU 2024]
Answer:
Determining, coordinating, and maintaining standards of teaching, examination, and research in universities and higher education institutions.
Allocating and disbursing development and maintenance grants to universities and recognized colleges across India.
2. Why is institutional planning important? [GU 2024]
Answer: Institutional planning ensures the optimum utilization of local resources, minimizes financial and instructional wastage, promotes democratic collaboration among faculty members, and directly addresses the specific developmental needs of an institution.
3. State two essential characteristics/natures of educational planning.
Answer:
It is a continuous, dynamic, and goal-directed social process.
It is forward-looking (futuristic) and structured around the rational and realistic utilization of available resources.
4. Distinguish between short-term and long-term educational planning.
Answer: Short-term educational planning spans 1 to 3 years to resolve immediate administrative or pedagogical needs, whereas long-term planning covers 10 to 15 years to execute systemic structural reforms across the wider educational landscape.
5. What is the constitutional relationship between the Centre and States in educational planning?
Answer: Since education falls under the Concurrent List, the Central Government establishes national policy frameworks, sets minimum standards, and provides major funding, while State Governments adapt, administer, and execute these policies to align with local socio-cultural conditions.
6. State two primary functions of SCERT.
Answer:
Formulating and revising school curricula, instructional syllabi, and textbooks for primary and secondary stages within the state.
Organizing pre-service and in-service teacher training programs and coordinating with District Institutes of Education and Training (DIETs).
7. What is meant by the 'Principle of Flexibility' in educational planning?
Answer: It dictates that educational plans must not be rigid blueprints; they must possess structural adaptability to accommodate societal shifts, emergent technological changes, economic variations, and unforeseen educational exigencies.
8. State the role of educational planning at the national level.
Answer: To provide equitable educational opportunities for all citizens, develop national human capital, standardize academic benchmarks, and align educational targets with broader socio-economic development goals.
9. What is micro-planning in education?
Answer: Micro-planning is a decentralized, grassroots-level planning approach conducted at the village, block, or institutional level to address local educational disparities and ensure community-specific resource deployment.
10. Name two functional departments of NCERT.
Answer:
Department of Educational Research and Policy Perspectives (DERPP).
Department of Teacher Education (DTE).
11. Why is 'Resource Assessment' essential in educational planning?
Answer: Systematic assessment of available human, physical, and financial resources is necessary to prevent unrealistic targets and ensure that proposed educational plans are feasible and practically executable.
12. State one primary policy function of the Ministry of Education (formerly MHRD).
Answer: To formulate, periodic review, and oversee the execution of the National Education Policy (such as NEP 2020) across all states and union territories.
13. State two sequential steps involved in preparing an institutional plan.
Answer:
Conducting an institutional survey to analyze existing infrastructure, staff data, and academic deficits.
Formulating an prioritized developmental draft program with clear timeframes and resource allocations.
14. What is the participatory approach in educational planning?
Answer: It is a democratic planning model that actively integrates inputs from grassroots stakeholders—teachers, academic administrators, parents, community members, and students—rather than relying solely on top-down administrative mandates.
15. Name the apex nodal agency for executing and supervising educational planning at the district level.
Answer: District Institute of Education and Training (DIET).
5-Mark Descriptive Questions (10 Questions) :
1. Discuss the importance of educational planning. [GU 2024]
Answer: Educational planning is indispensable for the structured development of an education system:
Optimum Resource Allocation: It ensures the judicious utilization of limited physical, financial, and human resources, thereby curbing systemic wastage and duplicate expenditures.
Direction and Goal Orientation: It gives a coherent purpose to educational machinery, guiding institutions toward systematically defined national and regional targets.
Reduction of Wastage and Stagnation: Through strategic forecasting, planning reduces dropout rates (wastage) and grade retention (stagnation) while improving retention and academic achievement.
Qualitative Improvement: It enables systemic curriculum modernization, enhances pedagogical training, and updates evaluation systems to elevate educational standards.
Meeting Future Demands: It forecasts demographic changes and economic demands, adjusting educational output to align with evolving labor market and societal requirements.
2. Discuss the objectives and role of the Ministry of Human Resource Development (MHRD / Ministry of Education). [GU 2024]
Answer: The Ministry of Education functions as the apex central executive body for educational governance:
Formulating National Educational Policies: Formulating, periodically evaluating, and implementing national policy frameworks (e.g., NEP) to maintain systemic uniformity.
Ensuring Educational Access and Equity: Expanding access to quality education for marginalized sections, including Scheduled Castes (SC), Scheduled Tribes (ST), women, minorities, and children with special needs.
Advancement of Higher Education and Research: Expanding the university ecosystem and fostering scientific research and technical education through central universities, IITs, IIMs, and statutory councils like UGC.
Fiscal Subsidies and Centrally Sponsored Schemes: Disbursing developmental grants and overseeing flagship educational schemes such as Samagra Shiksha across all states.
International Collaboration: Representing the nation in international educational forums, notably UNESCO, and facilitating cross-border academic exchanges.
3. Discuss the functions of NCERT. [GU 2024]
Answer: The National Council of Educational Research and Training (NCERT) acts as the principal academic advisor to the Central and State Governments on school education:
Curriculum and Textbook Development: Formulating the National Curriculum Framework (NCF), publishing standardized model textbooks, and designing supplementary learning materials.
Educational Research: Conducting, promoting, and funding advanced pedagogical research and action research to resolve systemic problems in school education.
Teacher Capacity Building: Organizing pre-service and in-service teacher education programs through its constituent Regional Institutes of Education (RIEs).
Advisory Role: Providing research-backed, expert guidance to central and state education ministries for policymaking and educational reforms.
Diffusion of Educational Technology: Developing audio-visual learning packages and digital educational tools through its Central Institute of Educational Technology (CIET).
4. Discuss the Central-State relationship in educational planning in India.
Answer: The constitutional framework establishes a cooperative federal model in educational planning:
Concurrent Legislative Jurisdiction: Following the 42nd Amendment of 1976, Education is on the Concurrent List. While Parliament exercises supremacy in formulating overarching national policies and setting standards, states hold constitutional autonomy to adapt legislation to regional contexts.
Financial Partnership: Educational financing is shared through Centrally Sponsored Schemes (e.g., Samagra Shiksha), traditionally following fund-sharing ratios such as 60:40 for general states and 90:10 for North-Eastern and Himalayan states.
Consultative Mechanisms: The Central Advisory Board of Education (CABE) serves as the primary forum where Central and State Education Ministers coordinate to reach consensus on national priorities.
Administrative and Curricular Autonomy: State Governments maintain direct control over primary and secondary school networks, regional language policies, and context-specific contextualization of curricula through their respective SCERTs.
5. Discuss the fundamental principles of educational planning.
Answer: Effective educational planning is governed by specific organizational principles:
Principle of Definite Objectives: Planning must be based on well-defined, attainable, and measurable goals aligned with national educational philosophies.
Principle of Realism and Resource Compatibility: Plans must be formulated around verified fiscal, material, and human capacities rather than unfeasible projections.
Principle of Flexibility: Planning frameworks must remain adaptable, allowing structural modifications in response to shifting socioeconomic conditions or unexpected crises.
Principle of Democratic Participation: Plans require active involvement and consultation with teachers, local community leaders, and academic administrators at grassroots levels.
Principle of Continuous Evaluation: Continuous appraisal, monitoring, and feedback mechanisms must be embedded to evaluate progress and introduce corrective measures systematically.
6. Discuss the composition and functions of the University Grants Commission (UGC).
Answer: Established under the UGC Act of 1956, the University Grants Commission is the apex statutory regulator of university education in India:
Maintenance of Academic Standards: Determining, regulating, and coordinating academic curricula, faculty qualifications, examination systems, and research benchmarks in higher education institutions.
Allocation and Disbursement of Grants: Disbursing central grants-in-aid, infrastructural funds, and developmental capital to eligible universities and affiliated colleges.
Institutional Recognition: Granting statutory recognition to new universities, inspecting academic facilities, and recommending Deemed-to-be-University status.
Promotion of Research and Fellowships: Conducting the National Eligibility Test (NET) and funding research grants, National Fellowships (JRF/SRF), and major research projects to foster academic scholarship.
Advisory Functions: Providing expert counsel to the Union and State Governments regarding the allocation of funds, establishment of universities, and higher education policy reforms.
7. Discuss the objectives and role of SCERT at the state level.
Answer: The State Council of Educational Research and Training (SCERT) is the apex academic advisory and planning council for school education within a state:
Objectives: To upgrade the qualitative standards of school education, modernize pedagogical practices, and improve teacher training across the state.
Role and Core Functions:
State Curriculum and Textbook Formulation: Designing the State Curriculum Framework (SCF), contextualizing syllabi, and authoring school textbooks in regional languages.
In-Service Teacher Development: Organizing continuous professional development programs and coordinating the academic initiatives of DIETs, CTEs, and IASEs.
Educational Action Research: Identifying localized academic challenges (e.g., dropouts, learning deficits) and conducting targeted action research to address them.
Evaluation and Examination Reforms: Developing standardized question banks, introducing modern continuous and comprehensive assessment protocols, and training teachers in evaluation strategies.
Policy Advisory to State Departments: Providing technical assistance and policy guidance to the State Directorate of Education for implementing government programs.
8. Discuss the stages involved in preparing an institutional plan.
Answer: Preparing an effective institutional plan requires a structured, step-by-step approach:
Survey and Situational Analysis: Gathering accurate quantitative and qualitative institutional data regarding infrastructure, student-teacher ratios, learning outcomes, and community demographics.
Identification of Needs and Prioritization: Identifying specific institutional deficits and establishing clear priorities divided into short-term goals (immediate) and long-term goals (developmental).
Formulation of Concrete Action Programs: Developing specific projects (academic improvements, co-curricular expansions, infrastructural repairs) in consultation with faculty, the School Management Committee (SMC), and parents.
Resource Mobilization and Duty Allocation: Calculating necessary financial outlays, identifying local funding avenues, and delegating responsibilities to designated staff committees based on their competencies.
Implementation, Monitoring, and Evaluation: Executing scheduled programs, conducting periodic performance reviews, and revising strategies based on operational feedback.
9. Discuss the different types of educational planning.
Answer: Educational planning is classified based on several structural dimensions:
Classification by Time Horizon:
Short-term Planning: Spans 1 to 3 years, focusing on resolving immediate operational, curricular, or infrastructural bottlenecks.
Medium-term Planning: Covers 3 to 5 years, aligning with broader governmental budgetary and development cycles.
Long-term (Perspective) Planning: Encompasses 10 to 15 years, targeting macro-level structural transformations and long-range human resource projections.
Classification by Administrative Scope:
Macro-Planning: Broad-spectrum national or state-level planning that formulates generalized policies and macroscopic resource allocations.
Micro-Planning: Grassroots, local-level planning (e.g., block, village, or district levels) designed to rectify regional educational disparities.
Institutional Planning: Micro-level developmental planning designed by and for an individual educational institution to optimize its internal performance.
10. Discuss the major problems and limitations of educational planning in India.
Answer: Educational planning in India encounters significant structural and operational challenges:
Financial Constraints: Persistent budgetary deficits and inadequate allocation of funds regularly lead to the incomplete execution of planned schemes and infrastructure projects.
Unreliable Statistical Databases: Planning frequently relies on outdated or inaccurate educational metrics, leading to miscalculations in enrollment forecasts, teacher recruitment, and institutional requirements.
Bureaucratic Rigidity and Coordination Gaps: Administrative compartmentalization and weak coordination between central, state, and local agencies result in implementation delays and operational bottlenecks.
Absence of Grassroots Participation: A persistently top-down, prescriptive planning orientation frequently marginalizes teachers and local communities, leading to poor implementation at the institutional level.
Deficient Monitoring and Accountability Mechanisms: Inadequate post-implementation evaluation and auditing result in financial leakages and a failure to assess real learning gains.