১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)

১. 'Ecology' (পৰিস্থিতিবিজ্ঞান) শব্দটো প্ৰথম কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: জাৰ্মান জীৱবিজ্ঞানী এৰ্নষ্ট হেকেলে (Ernst Haeckel)।

২. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystem) শব্দটোৰ প্ৰথম প্ৰৱক্তা কোন?

উত্তৰ: এ. জি. টান্সলে (A.G. Tansley)।

৩. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ জীৱীয় উপাদানৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: গছ-গছনি বা প্ৰাণী (যেনে- উদ্ভিদ, মানুহ)।

৪. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ অজিৱীয় উপাদানৰ এটা উদাহৰণ কি?

উত্তৰ: সূৰ্যৰ পোহৰ, পানী বা মাটি।

৫. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত প্ৰাথমিক উৎপাদক বুলি কাক কোৱা হয়?

উত্তৰ: সেউজীয়া উদ্ভিদক।

৬. প্ৰথম পৰ্যায়ৰ উপভোক্তা কাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল?

উত্তৰ: সেউজীয়া উদ্ভিদ (উৎপাদক)ৰ ওপৰত।

৭. খাদ্য শৃংখলৰ মূল শক্তিক উৎস কি?

উত্তৰ: সূৰ্যৰ পোহৰ (সূৰ্য)।

৮. একাধিক খাদ্য শৃংখল ইটোৱে সিটোৰ লগত জৰিত হৈ কি গঠন কৰে?

উত্তৰ: খাদ্য জাল (Food Web)।

৯. মৃত জীৱদেহত ক্ৰিয়া কৰি পচাই পেলোৱা জীৱক কি বোলে?

উত্তৰ: বিয়োজক (Decomposer)।

১০. পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ কি প্ৰকাৰৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ?

উত্তৰ: এক জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Aquatic Ecosystem)।

১১. কোনো স্থানত ধাৰাবাহিকভাৱে নতুন জৈৱ সম্প্ৰদায় প্ৰতিষ্ঠা হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?

উত্তৰ: পৰिस्थितিগত অনুক্ৰম (Ecological Succession)।

১২. প্ৰাথমিক অনুক্ৰম ক’ত আৰম্ভ হয়?

উত্তৰ: পূৰ্বে কোনো জীৱ-জন্তু বা উদ্ভিদ নথকাএকেবাৰে নতুন ঠাইত (যেনে- খালী শিল)।

১৩. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ একমুখী নে বহুমুখী?

উত্তৰ: একমুখী (Unidirectional)।

১৪. এটা গ্ৰাছলেণ্ড (ঘাঁহনি) পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ প্ৰথম পৰ্যায়ৰ উপভোক্তাৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: ফৰিং বা হৰিণ।

১৫. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত ১০ শতাংশ নিয়ম (10% Law) কোনে আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰ: ৰেমণ্ড লিণ্ডমেন (Raymond Lindeman)।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)

১. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystem) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত বসবাস কৰা জীৱীয় সম্প্ৰদায় (উদ্ভিদ, প্ৰাণী, অণুজীৱ) আৰু সিহঁতৰ চৌপাশৰ অজৈৱ পৰিৱেশৰ (বায়ু, পানী, মাটি) মাজত গঢ়ি উঠা ক্ৰিয়াকলাপ আৰু আন্তঃসম্পৰ্কৰ সমগ্ৰ প্ৰণালীটোকে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বোলে।

২. পৰিস্থিতিবিজ্ঞান (Ecology) আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ (Ecosystem) মূল পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: পৰিস্থিতিবিজ্ঞান হৈছে জীৱ আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা বিজ্ঞানৰ এটা শাখা। আনহাতে, পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হৈছে সেই জীৱ আৰু অজীৱীয় উপাদানবোৰে একলগে কাম কৰা প্ৰাকৃতিক ব্যৱস্থা বা একক।

৩. খাদ্য শৃংখল (Food Chain) কাক বোলে?

উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তি এজন জীৱৰ পৰা আন এজন জীৱলৈ খাদ্য-খাাদক সম্পৰ্কৰ জৰিয়তে পৰ্যায়ক্ৰমে প্ৰবাহিত হোৱা শৃংখলাবদ্ধ পথটোকে খাদ্য শৃংখল বোলে। যেনে: ঘাঁহ → ফৰিং → ভেকুলী → সাপ।

৪. খাদ্য জাল (Food Web) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত একাধিক খাদ্য শৃংখল পৃথকে নাথাকে; সিহঁত ইটো আনটোৰ লগত পেঁচ খাই বা জৰিত হৈ এক জটিল জালৰ সৃষ্টি কৰে। এই নেটৱৰ্কটোক খাদ্য জাল বোলে।

৫. বিয়োজকৰ (Decomposers) ভূমিকা কি?

উত্তৰ: বিয়োজকসমূহ (যেনে- বেক্টেৰিয়া, ভেঁকুৰ) মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ শৰীৰ ভাঙি পচাই পেলায়। ইয়াৰ ফলত জটিল জৈৱ পদাৰ্থবোৰ সৰল অজৈৱ পোষক দ্ৰব্যলৈ ৰূপান্তৰিত হৈ মাটিত মিহলি হয় আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি পায়।

৬. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ কেনেদৰে ঘটে?

উত্তৰ: সূৰ্যৰ পৰা অহা শক্তিক সেউজীয়া উদ্ভিদে সালোক- সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পিছত এই শক্তি ক্ৰমান্বয়ে প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উপভোক্তালৈ একমুখীভাৱে প্ৰবাহিত হয়।

৭. পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম (Ecological Succession) কি?

উত্তৰ: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ জৈৱ সম্প্ৰদায়ত সময়ৰ লগে লগে ধাৰাবাহিক আৰু ক্ৰমিকভাৱে ঘটা পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াক পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম বোলে। ইয়াৰ ফলত শেষত এক সুস্থিৰ চৰম সম্প্ৰদায় (Climax Community) গঢ়ি উঠে।

৮. প্ৰাথমিক আৰু গৌণ অনুক্ৰমৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: পূৰ্বে কোনো জীৱৰ অস্তিত্ব নথকা ঠাইত (যেনে- নৱগঠিত আগ্নেয়শিল) আৰম্ভ হোৱা অনুক্ৰমক প্ৰাথমিক অনুক্ৰম বোলে। আনহাতে, আগতে জীৱ থকা কিন্তু কোনো কাৰণত ধ্বংস হোৱা ঠাইত (যেনে- জুইয়ে পোৰা হাবি) নতুনকৈ আৰম্ভ হোৱা অনুক্ৰমক গৌণ অনুক্ৰম বোলে।

৯. অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ (Forest Ecosystem) মূল বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰ: অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত ঘন গছ-গছনি, গুল্ম আৰু বিচিত্ৰ প্ৰকাৰৰ জীৱ-জন্তু দেখা যায়। ইয়াত জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বহুত বেছি আৰু ই বতাহৰ অক্সিজেনৰ সমতা ৰক্ষা কৰাত ডাঙৰ ভূমিকা লয়।

১০. ঘাঁহনি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Grassland Ecosystem) কি?

উত্তৰ: যি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত মুখ্যতঃ ঘাঁহ আৰু সৰু সৰু গুল্মজাতীয় উদ্ভিদৰ প্ৰাধান্য থাকে, তাক ঘাঁহনি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বোলে। ইয়াত তৃণভোজী প্ৰাণী (যেনে- হৰিণ, গৰু) আৰু মাংসভোজী প্ৰাণী (যেনে- বাঘ, শিয়াল) প্ৰচুৰ পৰিমাণে থাকে।

১১. জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Aquatic Ecosystem) কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?

উত্তৰ: জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ: 

১/ অলৱণীয় বা নামনি জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (যেনে- পুখুৰী, নদী, হ্ৰদ)। 

২/ সামুদ্ৰিক বা লৱণীয় জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (যেনে- সাগৰ, মহাসাগৰ)।

১২. পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ দুটা প্ৰধান উপাদান কি কি?

উত্তৰ: 

১/ জীৱীয় উপাদান: প্লাংকটন (আণুবীক্ষণীয় উদ্ভিদ/প্ৰাণী), জলজ উদ্ভিদ, মাছ, আৰু বিয়োজক বেক্টেৰিয়া।

২/ অজীৱীয় উপাদান: পানী, দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন, সূৰ্যৰ পোহৰ, আৰু তলিৰ মাটি।

১৩. পৰ্বতীয়া পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ (Mountain Ecosystem) প্রধান বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰ: উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উত্তাপ কম হোৱাৰ বাবে পৰ্বতীয়া পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত জলবায়ু আৰু উদ্ভিদৰ যথেষ্ট ভিন্নতা দেখা যায়। ইয়াত ঠাণ্ডা সহ্য কৰিব পৰা বিশেষ শংকুধাৰী গছ (Conifers) আৰু বিশেষ ঘন নোম থকা জীৱ-জন্তু পোৱা যায়।

১৪. অট'ইক'লজী (Autecology) আৰু ছাইনইক'লজী (Synecology) কি?

উত্তৰ: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতিৰ জীৱ আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ অধ্যয়নক অট'ইক'লজী বোলে। আনহাতে, এটা অঞ্চলৰ সমগ্ৰ জৈৱ সম্প্ৰদায় আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্কৰ কৰা অধ্যয়নক ছাইনইক'লজী বোলে।

১৫. ১০ শতাংশ নিয়ম (10% Law) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: এই নিয়ম অনুসৰি, খাদ্য শৃংখলৰ এটা পোঁষণ স্তৰৰ (Trophic level) পৰা পৰৱৰ্তী পোঁষণ স্তৰলৈ কেৱল ১০ শতাংশ শক্তিয়েই স্থানান্তৰিত হয়। বাকী ৯০% শক্তি জৈৱিক কাৰ্য আৰু তাপ হিচাপে অপচয় হয়।

৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (৫ টা বিতং প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)

প্ৰশ্ন ১: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গঠন (Structure) আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী (Function) বহলাই আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: এটা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ প্ৰধানকৈ দুটা মূল উপাদানৰ সংমিশ্ৰণত গঠিত হয়:

• জীৱীয় উপাদান (Biotic Components):

  ১. উৎপাদক (Producers): সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে (সালোক-সংশ্লেষণ)।

  ২. উপভোক্তা (Consumers): যিবোৰ জীৱই খাদ্যৰ বাবে উৎপাদক বা আন জীৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰাথমিক (তৃণভোজী), গৌণ (মাংসভোজী) আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উপভোক্তা থাকে।

  ৩. বিয়োজক (Decomposers): বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে মৃত জীৱদেহত ক্ৰিয়া কৰি উপাদানবোৰ পচাই মাটিত মিহলাই দিয়ে।

• অজীৱীয় উপাদান (Abiotic Components):

  ই উপাদানসমূহত আলো, পানী, বায়ু, মাটি, উত্তাপ, আৰু বিভিন্ন অজৈৱ-জৈৱ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (যেনে- নাইট্ৰ’জেন, কেলছিয়াম, ফছফৰাছ) অন্তৰ্ভুক্ত।

কাৰ্যপ্ৰণালী (Function):

পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ কাৰ্যপ্ৰণালী মূলতঃ শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পোষক দ্ৰব্যৰ আৱৰ্তন (Nutrient Cycling)-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। উৎপাদকে সূৰ্যৰ পৰা শক্তি সংগ্ৰহ কৰে, যি খাদ্য শৃংখলৰ জৰিয়তে উপভোক্তাসকললৈ যায়। বিয়োজকৰ জৰিয়তে জৈৱ পদাৰ্থবোৰ পুনৰ অজৈৱ ৰূপলৈ উভতি আহে, যাৰ ফলত প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য বৰ্তি থাকে।

প্ৰশ্ন ২: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ (Energy Flow) কেনেদৰে ঘটে? খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: শক্তিৰ প্ৰবাহ:

পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ মূল উৎস হৈছে সূৰ্য। সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ সৌৰশক্তিক ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। এই শক্তি খাদ্যৰ জৰিয়তে উৎপাদকৰ পৰা প্ৰাথমিক উপভোক্তা, গৌণ উপভোক্তা আৰু শেষত বিয়োজকলৈ গতি কৰে। পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ সদায় একমুখী (Unidirectional) আৰু তাপগতিবিজ্ঞানৰ নিয়ম মানি চলে। প্ৰতিটো স্তৰত শক্তিসঞ্চয় হ’ওঁতে প্ৰায় ৯০% শক্তি বিপাকীয় কাৰ্যত খৰচ হয় আৰু মাত্ৰ ১০% শক্তিহে পিছৰ স্তৰলৈ যায়।

খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ পাৰ্থক্য:

প্ৰশ্ন ৩: পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম (Ecological Succession) কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰ আৰু পৰ্যায়সমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভূ-খণ্ডত সময়ৰ লগে লগে জৈৱ সম্প্ৰদায়ৰ পৰিৱৰ্তন ঘটি এটা সুস্থিৰ সম্প্ৰদায়ত পৰিণত হোৱা ধাৰাবাহিক প্ৰক্ৰিয়াটোকে পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম বোলে।

প্ৰকাৰসমূহ: 

১. প্ৰাথমিক অনুক্ৰম: যিবোৰ স্থানত আগতে কোনো জীৱৰ বসতি নাছিল (যেনে- খালি শিল, নতুন কৈ গঠিত চৰ- চাপৰি) তাত ধীৰে ধীৰে নতুন জীৱৰ আৱিৰ্ভাৱ হোৱা।

২. গৌণ অনুক্ৰম: কোনো প্রাকৃতিক দুৰ্যোগ (যেনে- বানপানী, জুই) বা মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে পূৰ্বৰ জৈৱ সম্প্ৰদায় ধ্বংস হোৱাৰ পিছত সেই স্থানত পুনৰ জীৱৰ বিকাশ হোৱা।

প্ৰধান পৰ্যায়সমূহ:

• নগ্নীকৰণ (Nudation): জিৱবিহীন নগ্ন অঞ্চলৰ সৃষ্টি।

• আক্ৰমণ/প্ৰৱেশ (Invasion): প্ৰথম অৱস্থাত লাইকেন বা শেলাই জাতীয় অগ্ৰগামী প্ৰজাতিৰ (Pioneer Species) আগমন।

• প্ৰতিযোগিতা (Competition): খাদ্য আৰু স্থানৰ বাবে জীৱসমূহৰ মাজত সংঘৰ্ষ।

• প্ৰতিক্ৰিয়া (Reaction): জীৱৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন।

• চৰম পৰ্যায় (Climax Stage): শেষত এটা স্থায়ী আৰু সুস্থিৰ সম্প্ৰদায় (যেনে- হাবি/অৰণ্য) গঢ়ি উঠা।

প্ৰশ্ন ৪: কেছ ষ্টাদী (Case Study): এক জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হিচাপে 'পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ' (Pond Ecosystem) ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: পুখুৰী হৈছে এক স্বয়ংসম্পূৰ্ণ আৰু সৰু আকাৰৰ অলৱণীয় জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Freshwater Ecosystem)। ইয়াৰ গঠন তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰা হ’ল:

১. অজীৱীয় উপাদান (Abiotic Components):

পুখুৰীৰ পানী, দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ, তলিৰ মাটি আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ। সূৰ্যৰ পোহৰে পানীৰ ওপৰভাগত সালোক-সংশ্লেষণত সহায় কৰে।

২. জীৱীয় উপাদান (Biotic Components):

• উৎপাদক (Producers): পুখুৰীৰ পানীত ওপঙি থকা আণুবীক্ষণীয় উদ্ভিদ বা ফাইট'প্লাংকটন (Phytoplankton), শেলাই আৰু পানীত গজা অন্যান্য জলজ উদ্ভিদ (যেনে- মেটেকা, পদুম)।

• প্ৰাথমিক উপভোক্তা: পানীত থকা আণুবীক্ষণীয় প্ৰাণী বা জু-প্লাংকটন (Zooplankton), সৰু কেঁকোৰা, শামুক আদি যিয়ে উৎপাদকক খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।

• গৌণ আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উপভোক্তা: সৰু মাছ, ভেকুলী (গৌণ) আৰু ডাঙৰ মাছ, শালিকা, বগলী, সাপ (তৃতীয় পৰ্যায়)।

• বিয়োজক (Decomposers): পুখুৰীৰ তলিত থকা বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ, যিয়ে মৃত উদ্ভিদ আৰু মাছ-প্ৰাণীক পচাই পুনৰ পোষক দ্ৰব্য পানীত মিহলাই দিয়ে।

পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰই জলজ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা কৰাৰ লগতে প্ৰকৃতিৰ পানীৰ চক্ৰ পৰিচালনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: কেছ ষ্টাদী (Case Study): 'অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ' (Forest Ecosystem)-ৰ গঠন, গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ প্ৰতি অহা ভাবুকিসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হৈছে স্থলভাগৰ এক জটিল আৰু অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ, য’ত গছ-গছনি আৰু বিভিন্ন জীৱ-জন্তুৱে এক ভাৰসাম্যপূৰ্ণ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলে।

গঠন:

• উৎপাদক: ডাঙৰ ডাঙৰ বৃক্ষ (যেনে- শাল, চেগুন, চিমলু), গুল্ম আৰু লতা।

• উপভোক্তা:

  • প্ৰাথমিক: হৰিণ, হাতী, বানৰ, ফৰিং আদি তৃণভোজী প্ৰাণী।

  • গৌণ আৰু সৰ্বোচ্চ: বাঘ, সিংহ, শিয়াল, অজগৰ আদি মাংসভোজী প্ৰাণী।

• বিয়োজক: বনৰীয়া মাটিত থকা অপূৰ্ব অণুজীৱ, ভেঁকুৰ আৰু পতংগ।

গুৰুত্ব: ১. অৰণ্যই প্ৰচুৰ পৰিমাণে অক্সিজেন যোগান ধৰে আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰি গোলকীয় উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

২. ই মাটিৰ খয়ীভৱন ৰোধ কৰে আৰু বৃষ্টিপাতত সহায় কৰে।

৩. অসংখ্য বন্যপ্ৰাণীৰ আশ্ৰয়স্থল।

ভাবুকিসমূহ (Threats):

• মানুহৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে ঘৰ-দুৱাৰ, উদ্যোগ আৰু কৃষিৰ কাৰণে অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে হাবি কটা (Deforestation)।

• চোৰাং চিকাৰ আৰু বনজ সম্পদৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ।

• বনাঞ্চলত জুই লগা (Forest Fires) আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন।

Part A: One-Mark Questions (15 Questions)

1. What is an ecosystem?

Answer: An ecosystem is a community of living organisms interacting with one another and with their physical environment.

2. What is ecology?

Answer: Ecology is the branch of science that studies the relationships between living organisms and their environment.

3. Name the two main components of an ecosystem.

Answer: The two main components are:

• Biotic components
• Abiotic components

4. What are biotic components?

Answer: Biotic components are the living organisms present in an ecosystem.

5. What are abiotic components?

Answer: Abiotic components are the non-living factors such as air, water, soil, sunlight, and temperature.

6. What is a food chain?

Answer: A food chain is a sequence through which energy passes from one organism to another by feeding.

7. What is a food web?

Answer: A food web is a network of interconnected food chains within an ecosystem.

8. What is energy flow in an ecosystem?

Answer: Energy flow is the movement of energy from producers to consumers and finally to decomposers.

9. What is ecological succession?

Answer: Ecological succession is the gradual and natural replacement of one community by another over time.

10. Who are producers in an ecosystem?

Answer: Producers are green plants that prepare food through photosynthesis.

11. Who are consumers?

Answer: Consumers are organisms that obtain food by eating plants or other animals.

12. Who are decomposers?

Answer: Decomposers are organisms that break down dead plants and animals into simpler substances.

13. Name any one aquatic ecosystem.

Answer: A pond is an aquatic ecosystem.

14. Give one example of a terrestrial ecosystem.

Answer: Forest ecosystem.

15. Name one ecosystem mentioned in the syllabus for case study.

Answer: Grassland ecosystem.

Part B: Two-Mark Questions (15 Questions)

1. Differentiate between ecology and ecosystem.

Answer: Ecology is the scientific study of interactions between organisms and their environment, whereas an ecosystem is the actual system where these interactions take place.

2. Mention any two functions of an ecosystem.

Answer:

• It supports energy flow.
• It recycles nutrients through decomposers.

3. What are the main structural parts of an ecosystem?

Answer: The structure of an ecosystem consists of biotic components (plants, animals, microorganisms) and abiotic components (soil, water, air, sunlight, and temperature).

4. Why are producers important in an ecosystem?

Answer: Producers convert solar energy into food through photosynthesis and provide energy for all other organisms in the ecosystem.

5. State two differences between a food chain and a food web.

Answer: A food chain shows one feeding path, whereas a food web shows several interconnected feeding relationships, making it more stable.

6. Why is energy flow considered unidirectional?

Answer: Energy moves only from producers to consumers and decomposers and is not recycled back to producers.

7. What is the role of decomposers?

Answer: Decomposers break down dead organic matter and return nutrients to the soil, helping maintain ecosystem balance.

8. What is ecological succession?

Answer: Ecological succession is the gradual replacement of one biological community by another until a stable community develops.

9. Mention two characteristics of a forest ecosystem.

Answer: A forest ecosystem has dense vegetation and rich biodiversity. It supports many species of plants and animals.

10. Write two features of a grassland ecosystem.

Answer: Grasslands are dominated by grasses and support grazing animals with relatively few trees.

11. Mention two examples of aquatic ecosystems.

Answer: Ponds and rivers are examples of aquatic ecosystems.

12. State two features of a mountain ecosystem.

Answer: Mountain ecosystems have cool climates and support plants and animals adapted to high altitudes.

13. Why is a food web more stable than a food chain?

Answer: A food web provides multiple feeding relationships, allowing organisms to survive even if one food source becomes unavailable.

14. What is meant by ecosystem structure?

Answer: Ecosystem structure refers to the arrangement and interaction of living and non-living components within an ecosystem.

15. Why is ecological succession important?

Answer: Ecological succession helps restore ecosystems naturally and leads to the development of stable biological communities.

Part C: Five-Mark Descriptive Questions (5 Questions)

1. Define an ecosystem. Explain its structure and functions.

Answer: An ecosystem is a natural unit where living organisms interact with each other and with the physical environment. It includes both living (biotic) and non-living (abiotic) components.

The biotic components include producers, consumers, and decomposers. Producers make food through photosynthesis. Consumers depend on plants or animals for food. Decomposers break down dead organisms and recycle nutrients. 

The abiotic components include sunlight, air, water, soil, temperature, and minerals.

The major functions of an ecosystem are:

• Production of food by producers.
• Transfer of energy through food chains and food webs.
• Recycling of nutrients by decomposers.
• Maintenance of ecological balance.
• Support for biodiversity and life processes.

A healthy ecosystem ensures the survival of all living organisms by maintaining natural balance.

2. Explain the energy flow in an ecosystem. Describe the food chain and food web.

Answer: Energy enters an ecosystem through sunlight. Green plants capture solar energy by photosynthesis and convert it into chemical energy. This energy is transferred to herbivores and then to carnivores. Finally, decomposers obtain energy from dead organic matter. This movement of energy is called energy flow, and it occurs in only one direction. A food chain is a simple sequence showing how energy passes from one organism to another through feeding. A food web is a network of interconnected food chains. It shows that one organism may have several food sources and predators. Food webs provide greater stability because organisms have alternative food sources if one species declines.

3. What is ecological succession? Explain its significance.

Answer: Ecological succession is the natural and gradual process through which one biological community is replaced by another over time. It begins with simple organisms and eventually develops into a stable ecosystem.

Succession occurs because environmental conditions gradually change, allowing new species to establish themselves.

The importance of ecological succession includes:

• Restoration of damaged ecosystems.
• Improvement of soil quality.
• Increase in biodiversity.
• Formation of stable plant and animal communities.
• Maintenance of ecological balance.

It is an essential natural process that helps ecosystems recover and remain productive.

4. Describe the forest ecosystem as a case study.

Answer: A forest ecosystem is a terrestrial ecosystem dominated by trees and other vegetation. It contains a variety of plants, animals, fungi, and microorganisms. The major components are:

• Producers: Trees, shrubs, herbs, and grasses.
• Consumers: Deer, elephants, birds, insects, tigers, and other animals.
• Decomposers: Bacteria and fungi.

Forests provide habitat for wildlife, regulate climate, conserve soil, maintain the water cycle, and support biodiversity. Food chains and food webs are highly developed in forests due to the presence of many species. A healthy forest ecosystem plays an important role in maintaining ecological balance and protecting the environment.

5. Describe the grassland, aquatic, and mountain ecosystems.

Answer: A grassland ecosystem is mainly covered with grasses and supports grazing animals such as deer and cattle. Trees are few because of limited rainfall.

An aquatic ecosystem includes ponds, rivers, lakes, and streams. It supports aquatic plants, fish, amphibians, insects, and microorganisms. Water is the main environmental factor controlling life in this ecosystem.

A mountain ecosystem occurs at high altitudes where temperatures are lower. It contains plants and animals specially adapted to cold climates and steep slopes.

Each ecosystem has unique environmental conditions and supports different types of organisms. Together, they contribute to biodiversity, ecological balance, and the overall health of the environment.