১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: নৱজাগৰণৰ পৰা ১৭ শতিকালৈকে জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ যি অভূতপূৰ্ব বিকাশ হৈছিল, তাক কি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: বৈজ্ঞানিক বিপ্লৱ (Scientific Revolution)।
প্ৰশ্ন ২: কোন শতিকাত ইউৰোপৰ অৰ্থনৈতিক ভাৰসাম্য ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ পৰা আটলান্টিক মহাসাগৰীয় অঞ্চললৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল?
উত্তৰ: ষোড়শ শতিকাত।
প্ৰশ্ন ৩: ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ পৰা আটলান্টিক মহাসাগৰীয় অঞ্চললৈ বাণিজ্যৰ কেন্দ্ৰবিন্দু স্থানান্তৰ হোৱাৰ ফলত কোনখন দেশৰ বাণিজ্যিক আধিপত্য হ্ৰাস পাইছিল?
উত্তৰ: ইটালীৰ (বিশেষকৈ ভেনিচ আৰু জিনোৱা)।
প্ৰশ্ন ৪: ইংলেণ্ডত সামন্তবাদী কৃষি ব্যৱস্থাক পুঁজিপতি ব্যৱসায়লৈ ৰূপান্তৰ কৰা আন্দোলনটোক কি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: ঘেৰাও আন্দোলন (Enclosure Movement)।
প্ৰশ্ন ৫: কোন দেশত প্ৰথমতে কৃষি বিপ্লৱৰ (Agricultural Revolution) সূচনা হৈছিল?
উত্তৰ: ইংলেণ্ডত।
প্ৰশ্ন ৬: ষোড়শ শতিকাত ইউৰোপত দেখা দিয়া সামগ্ৰীৰ অস্বাভাৱিক মূল্যবৃদ্ধিক কি বিপ্লৱ বোলা হয়?
উত্তৰ: মূল্য বিপ্লৱ (Price Revolution)।
প্ৰশ্ন ৭: ষোড়শ শতিকাত ইউৰোপৰ বজাৰত কোনটো মহাদেশৰ পৰা বিপুল পৰিমাণৰ ৰূপৰ আগমন ঘটিছিল?
উত্তৰ: আমেৰিকা মহাদেশৰ পৰা।
প্ৰশ্ন ৮: 'Mercantilism' শব্দটো অসমীয়া অৰ্থ কি?
উত্তৰ: বণিকবাদ।
প্ৰশ্ন ৯: ১৭ আৰু ১৮ শতিকাত ইউৰোপত প্ৰচলিত অৰ্থনৈতিক নীতি বা মতবাদটোক কি বুলি জনা যায়?
উত্তৰ: বণিকবাদ (Mercantilism)।
প্ৰশ্ন ১০: আধুনিক বিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি কাক অভিহিত কৰা হয়?
উত্তৰ: গেলিলিও গেলিলী (Galileo Galilei)।
প্ৰশ্ন ১১: কোন গৰাকী বিজ্ঞানীয়ে পোনপ্ৰথমে সূৰ্যকেন্দ্ৰিক তত্ত্ব (Heliocentric Theory) আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: নিকোলাছ কপাৰ্নিকাছ (Nicolaus Copernicus)।
প্ৰশ্ন ১২: ঘেৰাও আন্দোলনৰ (Enclosure Movement) ফলত কোনে নিজৰ কৃষিভূমি হেৰুৱাব লগা হৈছিল?
উত্তৰ: ক্ষুদ্ৰ আৰু দৰিদ্ৰ খেতিয়কসকলে।
প্ৰশ্ন ১৩: বাণিজ্যিক বিপ্লৱৰ (Commercial Revolution) ফলত ইউৰোপত কোনটো নতুন সামাজিক শ্ৰেণীৰ উত্থান হৈছিল?
উত্তৰ: মধ্যবিত্ত বা বুৰ্জোৱা শ্ৰেণীৰ (Middle Class)।
প্ৰশ্ন ১৪: বণিকবাদৰ মূল লক্ষ্য বা উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰৰ সম্পদ আৰু ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা (বিশেষকৈ সোণ আৰু ৰূপ সঞ্চয় কৰা)।
প্ৰশ্ন ১৫: ভৌগোলিক আৱিষ্কাৰৰ ফলত আটলান্টিক মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ কোনখন দেশ আটাইতকৈ বেছি লাভৱান হৈছিল?
উত্তৰ: স্পেইন (আৰু পৰ্টুগাল)।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (2 Mark Questions & Answers)
প্ৰশ্ন ১: নৱজাগৰণৰ কালছোৱাত হোৱা বিজ্ঞানৰ বিকাশৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰ: (ক) অন্ধবিশ্বাস আৰু ধৰ্মীয় কুসংস্কাৰৰ ঠাইত যুক্তি আৰু পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পায়।
(খ) উন্নত যন্ত্ৰপাতি (যেনে- দূৰবীণ যন্ত্ৰ) আৰু নতুন বৈজ্ঞানিক সূত্ৰৰ আৱিষ্কাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ২: ভৌগোলিক আৱিষ্কাৰে কেনেকৈ ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব হ্ৰাস কৰিলে?
উত্তৰ: নতুন জলপথ আৱিষ্কাৰৰ ফলত ইউৰোপৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ মূল কেন্দ্ৰ ভূমধ্যসাগৰৰ পৰা আটলান্টিক মহাসাগৰীয় উপকূললৈ স্থানান্তৰিত হয়, যাৰ ফলত ইটালীৰ বাণিজ্যিক একাধিপত্যৰ অৱসান ঘটে।
প্ৰশ্ন ৩: ঘেৰাও আন্দোলন (Enclosure Movement) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ইংলেণ্ডত উমৈহতীয়া চৰণীয়া পথাৰ আৰু খোলা কৃষিভূমিসমূহ ডাঙৰ জমিদাৰসকলে বেৰা বা ঘেৰাও দি নিজৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তি কৰা আৰু তাত পশুপালন (মেৰমন পালন) বা উন্নত কৃষি কাৰ্য কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক ঘেৰাও আন্দোলন বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: কৃষি বিপ্লৱৰ (Agricultural Revolution) দুটা প্ৰধান কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (ক) ঘেৰাও আন্দোলনৰ জৰিয়তে কৃষিভূমি একত্ৰীকৰণ কৰা।
(খ) নতুন কৃষি সঁজুলি (যেনে- জেথ্ৰ' টুলৰ চিড ড্ৰিল) আৰু শস্য পৰিৱৰ্তন (Crop Rotation) পদ্ধতিৰ প্ৰয়োগ।
প্ৰশ্ন ৫: মূল্য বিপ্লৱ (Price Revolution) কি?
উত্তৰ: ষোড়শ শতিকাত ইউৰোপত সামগ্ৰীৰ মূল্য আৰু শ্ৰমিকৰ মজুৰি অত্যধিক হাৰত বৃদ্ধি পোৱা পৰিঘটনাটোক মূল্য বিপ্লৱ বোলা হয়। আমেৰিকাৰ পৰা সোণ-ৰূপৰ বিপুল আমদানি ইয়াৰ অন্যতম কাৰণ আছিল।
প্ৰশ্ন ৬: বাণিজ্যিক বিপ্লৱ (Commercial Revolution) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ভৌগোলিক আৱিষ্কাৰৰ ফলত ইউৰোপৰ বাণিজ্যৰ পৰিসৰ বিশ্বজুৰি বিস্তাৰিত হোৱা, বেংকিং আৰু বীমা ব্যৱস্থাৰ সূচনা হোৱা আৰু আধুনিক পুঁজিবাদৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা হোৱা সামগ্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াটোক বাণিজ্যিক বিপ্লৱ বোলে।
প্ৰশ্ন ৭: বণিকবাদ (Mercantilism) কি?
উত্তৰ: বণিকবাদ হৈছে ১৭ আৰু ১৮ শতিকাত ইউৰোপত প্ৰচলিত এক অৰ্থনৈতিক মতবাদ, য'ত বিশ্বাস কৰা হৈছিল যে এখন ৰাষ্ট্ৰৰ শক্তি তাৰ সোণ-ৰূপৰ ভঁৰাল আৰু অনুকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্যৰ (ৰপ্তানি আমদানিতকৈ বেছি হোৱা) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: সাম্ৰাজ্যবাদ আৰু বণিকবাদৰ সম্পৰ্ক কি আছিল?
উত্তৰ: বণিকবাদী নীতি সফল কৰিবলৈ ইউৰোপীয় দেশসমূহক কেঁচা সামগ্ৰীৰ যোগান আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিবলৈ উপনিৱেশৰ প্ৰয়োজন আছিল। এই উপনিৱেশ স্থাপনৰ প্ৰতিযোগিতাই সাম্ৰাজ্যবাদৰ জন্ম দিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: আমেৰিকান ৰূপৰ আগমনে ইউৰোপৰ অৰ্থনীতিত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ: আমেৰিকাৰ খনিসমূহৰ পৰা অহা বিপুল পৰিমাণৰ ৰূপৰ বাবে ইউৰোপত মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন অত্যধিক বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত সংলগ্নভাৱে দ্ৰব্যমূল্য বৃদ্ধি হৈ 'মূল্য বিপ্লৱ'ৰ সৃষ্টি হয়।
প্ৰশ্ন ১০: বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ বিকাশত ছপা যন্ত্ৰৰ (Printing Press) ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰ: ছপা যন্ত্ৰৰ আৱিষ্কাৰৰ ফলত বৈজ্ঞানিক গৱেষণা, কিতাপ আৰু নতুন চিন্তাধাৰাসমূহ অতি কম সময়ৰ ভিতৰতে সমগ্ৰ ইউৰোপৰ পণ্ডিত আৰু সাধাৰণ ৰাইজৰ মাজত সহজতে বিয়পি পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: অনুকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য (Favorable Balance of Trade) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: এখন দেশে আন দেশৰ পৰা কৰা সামগ্ৰীৰ আমদানিৰ তুলনাত নিজ দেশৰ পৰা কৰা সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানিৰ পৰিমাণ আৰু মূল্য বেছি হোৱা অৱস্থাকে অনুকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১২: ঘেৰাও আন্দোলনৰ দুটা সামাজিক কুফল বা নেতিবাচক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (ক) শ শ দৰিদ্ৰ আৰু ক্ষুদ্ৰ খেতিয়ক ভূমিহীন হৈ পৰিছিল।
(খ) গাঁৱৰ পৰা চহৰলৈ কৰ্মসংস্থাপন বিচাৰি খেতিয়কৰ প্ৰব্ৰজন ঘটিছিল, যাৰ ফলত চহৰবোৰত দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পাইছিল।
প্ৰশ্ন inscription ১৩: যৌথ মূলধনী কোম্পানী (Joint-Stock Company) কি? বাণিজ্যিক বিপ্লৱত ইয়াৰ গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰ: যৌথ মূলধনী কোম্পানী হৈছে বহুতো অংশীদাৰ বা শ্বেয়াৰহোল্ডাৰৰ পুঁজিৰে গঠিত ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান। বাণিজ্যিক বিপ্লৱৰ সময়ত দূৰ-দূৰণিৰ দেশৰ সৈতে বৃহৎ বিপদাশংকা থকা সাগৰীয় বাণিজ্য পৰিচালনা কৰিবলৈ এই কোম্পানীসমূহে সহায় কৰিছিল (যেনে- ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী)।
প্ৰশ্ন ১৪: কপাৰ্নিকাছৰ বিপ্লৱ (Copernican Revolution) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মহাকাশ সম্পৰ্কে থকা পুৰণি টলেমীৰ 'পৃথিৱীকেন্দ্ৰিক তত্ত্ব'ক (Geocentric Theory) ভুল প্ৰমাণিত কৰি কপাৰ্নিকাছে আগবঢ়োৱা 'সূৰ্যকেন্দ্ৰিক তত্ত্বই' (Heliocentric Theory) জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত যি বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল, তাকে কপাৰ্নিকাছৰ বিপ্লৱ বোলে।
প্ৰশ্ন ১৫: ১৭-১৮ শতিকাত বণিকবাদী ৰাষ্ট্ৰসমূহে কেনেধৰণৰ ব্যৱসায়িক নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: (ক) নিজ দেশৰ উদ্যোগ ৰক্ষা কৰিবলৈ আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত উচ্চ হাৰত শুল্ক আৰোপ কৰিছিল।
(খ) কেঁচা সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰাত নিষেধাজ্ঞা জাৰি কৰিছিল যাতে দেশৰ ভিতৰতে উৎপাদন বৃদ্ধি হয়।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: নৱজাগৰণৰ পৰা ১৭ শতিকালৈকে ইউৰোপত বিজ্ঞানৰ বিকাশ সম্পৰ্কে চমু আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: নৱজাগৰণৰ পৰা ১৭ শতিকাৰ সময়ছোৱাক ইউৰোপত 'বৈজ্ঞানিক বিপ্লৱ'ৰ যুগ বুলি কোৱা হয়। এই সময়ছোৱাত মধ্যযুগীয় ধৰ্মীয় কুসংস্কাৰ আৰু অন্ধবিশ্বাসৰ অন্ত পেলাই নতুন বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিভংগীৰ বিকাশ ঘটে।
বিজ্ঞানৰ বিকাশৰ মূল দিশসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল:
পৰীক্ষামূলক পদ্ধতিৰ সূচনা: গেলিলিও গেলিলী, ফ্ৰান্সিছ বেকন আদি পণ্ডিতে কেৱল পুৰণি ধৰ্মীয় মতবাদ বিশ্বাস নকৰি পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু যুক্তিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তথ্য গ্ৰহণৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰে।
জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন: নিকোলাছ কপাৰ্নিকাছে 'সূৰ্যকেন্দ্ৰিক তত্ত্ব' (Heliocentric Theory) আগবঢ়াই প্ৰমাণ কৰে যে পৃথিৱী নহয়, সূৰ্যহে সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰ। পিছলৈ কেপলাৰ আৰু গেলিলিওৱে এই তত্ত্বক অধিক শক্তিশালী কৰি তোলে।
পদাৰ্থ আৰু গণিত শাস্ত্ৰৰ বিকাশ: আইজাক নিউটনে মাধ্যাকৰ্ষণ প্ৰণালী আৰু গতিৰ সূত্ৰসমূহ আৱিষ্কাৰ কৰি পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ধাৰণা আমূল পৰিৱৰ্তন কৰে।
নতুন যন্ত্ৰপাতিৰ আৱিষ্কাৰ: দূৰবীণ (Telescope), অণুবীণ (Microscope), থাৰ্মোমিটাৰ আদি আৱিষ্কাৰৰ ফলত প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ গৱেষণাই ক্ষিপ্ৰ গতি লাভ কৰে।
বৈজ্ঞানিক প্ৰতিষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা: 'ৰয়েল ছচাইটি অৱ লণ্ডন'ৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠান গঠনৰ ফলত বিজ্ঞানীসকলৰ মাজত অভিজ্ঞতা আৰু জ্ঞানৰ আদান-প্ৰদান সুগম হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ২: ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ পৰা আটলান্টিক মহাসাগৰীয় অঞ্চললৈ অৰ্থনৈতিক ভাৰসাম্য স্থানান্তৰ হোৱাৰ কাৰণ আৰু ফলাফলসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ষোড়শ শতিকাত ইউৰোপীয় অৰ্থনীতিৰ ইতিহাসত এক ঐতিহাসিক পৰিৱৰ্তন ঘটে, যাক ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ পৰা আটলান্টিক মহাসাগৰীয় অঞ্চললৈ অৰ্থনৈতিক ভাৰসাম্যৰ স্থানান্তৰ বুলি কোৱা হয়।
ই globally ইয়াৰ মূল কাৰণ আৰু ফলাফলসমূহ তলত দিয়া হ'ল:
নতুন ভৌগোলিক আৱিষ্কাৰ: ওছমানীয় তুৰ্কীসকলে কনষ্টাণ্টিনোপল অধিকাৰ কৰাৰ ফলত পুৰণি ভূমধ্যসাগৰীয় বাণিজ্য পথ ব্যাহত হয়। ফলত পৰ্টুগাল আৰু স্পেইনে আটলান্টিক মহাসাগৰেৰে নতুন জলপথ আৱিষ্কাৰ কৰে।
ইতালীয় একাধিপত্যৰ অৱসান: ইয়াৰ পূৰ্বে ভেনিচ আৰু জিনোৱাৰ দৰে ইটালীৰ চহৰসমূহে বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। কিন্তু নতুন পথ আৱিষ্কাৰে ইটালীৰ বাণিজ্যিক প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰে।
নতুন বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰৰ উত্থান: আণ্টৱাৰ্প (Antwerp), আমষ্টাৰডাম, লণ্ডন আৰু লিস্বনৰ দৰে আটলান্টিক উপকূলীয় চহৰসমূহ বিশ্ব বাণিজ্যৰ নতুন কেন্দ্ৰবিন্দুলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
বাণিজ্যৰ পৰিসৰ সম্প্ৰসাৰণ: ইউৰোপীয় বাণিজ্য কেৱল ভূমধ্যসাগৰতে আৱদ্ধ নাথাকি আমেৰিকা, আফ্ৰিকা আৰু এছিয়া মহাদেশলৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়।
আধুনিক পুঁজিবাদৰ সূচনা: আটলান্টিক বাণিজ্যৰ ফলত বিপুল মূলধন সঞ্চয় হয়, যিয়ে ইউৰোপত আধুনিক বেংকিং ব্যৱস্থা আৰু পুঁজিবাদৰ আধাৰ শিলা স্থাপন কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: ঘেৰাও আন্দোলন (Enclosure Movement) বুলিলে কি বুজা? ইংলেণ্ডৰ অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ষোড়শ আৰু সপ্তদশ শতিকাত ইংলেণ্ডত ডাঙৰ জমিদাৰসকলে গাঁৱৰ উমৈহতীয়া চৰণীয়া পথাৰ আৰু সৰু সৰু কৃষিভূমিসমূহ একত্ৰিত কৰি তাৰ চৌপাশে বেৰা বা ঘেৰাও দি নিজৰ ব্যক্তিগত সম্পত্তি কৰি লোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকে 'ঘেৰাও আন্দোলন' বোলা হয়।
ইংলেণ্ডৰ অৰ্থনীতিত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:
বাণিজ্যিক কৃষিৰ আৰম্ভণি: ঘেৰাও আন্দোলনৰ ফলত পুৰণি সামন্তবাদী কৃষি ব্যৱস্থাৰ অন্ত পৰি আধুনিক লাভজনক বাণিজ্যিক কৃষি ব্যৱস্থাৰ সূচনা হয়।
মেৰমন পালন আৰু উণ উদ্যোগ: বেৰা দিয়া পথাৰসমূহত জমিদাৰসকলে মেৰমন (ভেৰা) পালন আৰম্ভ কৰে, যিয়ে ইংলেণ্ডৰ বস্ত্ৰ আৰু উণ (Wool) উদ্যোগক অত্যন্ত শক্তিশালী কৰি তোলে।
উন্নত কৃষি পদ্ধতি: বৃহৎ পথাৰসমূহত শস্য পৰিৱৰ্তন (Crop Rotation) আৰু নতুন কৃষি যন্ত্ৰ-পাতিৰ (যেনে জেথ্ৰ' টুলৰ চিড ড্ৰিল) প্ৰয়োগ সুগম হয়, যাৰ ফলত উৎপাদন বহুগুণে বৃদ্ধি পায়।
কৃষকৰ স্থানান্তৰ: ঘেৰাও আন্দোলনৰ এটা ঋণাত্মক প্ৰভাৱ আছিল যে শ শ ভূমিহীন দৰিদ্ৰ খেতিয়ক চহৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।
ঔদ্যোগিক বিপ্লৱৰ প্ৰস্তুতি: এই ভূমিহীন কৃষকসকলে পৰৱৰ্তী সময়ত চহৰৰ কল-কাৰখানাবোৰৰ বাবে সুলভ শ্ৰমিকৰ যোগান ধৰি ঔদ্যোগিক বিপ্লৱক গতি প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: ষোড়শ শতিকাৰ 'মূল্য বিপ্লৱ' (Price Revolution) কি? ইয়াৰ মুখ্য কাৰণসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ষোড়শ শতিকাত ইউৰোপৰ অৰ্থনীতিত দেখা দিয়া এক বিশেষ অৰ্থনৈতিক পৰিঘটনা হ'ল 'মূল্য বিপ্লৱ'। এই সময়ছোৱাত ইউৰোপৰ মূল খাদ্য সামগ্ৰী আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় দ্ৰব্যৰ মূল্য অস্বাভাৱিকভাৱে (প্ৰায় ৪০০% পৰ্যন্ত) বৃদ্ধি পাইছিল।
মূল্য বিপ্লৱৰ মুখ্য কাৰণসমূহ:
আমেৰিকান ৰূপৰ আগমন: স্পেনিছ অভিযানকাৰীসকলে দক্ষিণ আমেৰিকাৰ (মেক্সিকো আৰু পেৰু) খনিসমূহৰ পৰা বিপুল পৰিমাণৰ সোণ আৰু ৰূপ ইউৰোপলৈ লৈ আনে। ফলত বজাৰত মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন অধিক হৈ পৰে আৰু মুদ্ৰাৰ ক্ৰয়ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।
জনসংখ্যা বৃদ্ধি: ষোড়শ শতিকাত ইউৰোপৰ জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত খাদ্য-সামগ্ৰীৰ চাহিদা বিপুলভাৱে বৃদ্ধি পায়, কিন্তু সেই অনুপাতে উৎপাদন বঢ়া নাছিল।
কৃষি উৎপাদনৰ অপৰ্যাপ্ততা: পুৰণি প্ৰযুক্তিৰে কৰা কৃষি উৎপাদনে বৰ্ধিত জনসংখ্যাৰ চাহিদা পূৰণ কৰাত ব্যৰ্থ হৈছিল, যাৰ বাবে খাদ্যবস্তুৰ দাম দিনক দিন বৃদ্ধি পাইছিল।
মুদ্ৰাৰ মান হ্ৰাস (Debasement): ইউৰোপৰ শাসকসকলে যুদ্ধৰ খৰচ তুলিবলৈ মুদ্ৰাত খাদ (অবিশুদ্ধ ধাতু) মিহলোৱা আৰম্ভ কৰে, যিয়ে মুদ্ৰাৰ প্ৰকৃত মূল্য কমাই দিয়ে।
সামাজিক প্ৰভাৱ: এই মূল্য বিপ্লৱৰ ফলত ব্যৱসায়ী আৰু জমিদাৰসকল লাভৱান হৈছিল, কিন্তু স্থিৰ উপাৰ্জন থকা শ্ৰমিক আৰু কৃষকসকল চৰম অৰ্থনৈতিক সংকটত পৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: বণিকবাদ (Mercantilism) বুলিলে কি বুজা? বণিকবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ষোড়শ শতিকাৰ পৰা অষ্টাদশ শতিকালৈকে ইউৰোপৰ শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰসমূহে গ্ৰহণ কৰা জাতীয় অৰ্থনৈতিক নীতি বা মতবাদক 'বণিকবাদ' (Mercantilism) বুলি জনা যায়। এই মতবাদ অনুসৰি, কোনো ৰাষ্ট্ৰৰ শক্তি আৰু সমৃদ্ধি তাৰ হাতত থকা সোণ-ৰূপৰ ভঁৰালৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
বণিকবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ:
সোণ-ৰূপ সঞ্চয় (Bullionism): ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ প্ৰধান লক্ষ্য আছিল যিকোনো উপায়েৰে দেশলৈ সোণ আৰু ৰূপ আহৰণ কৰা আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ পৰা মূল্যৱান ধাতু বাহিৰলৈ নোযোৱাটো নিশ্চিত কৰা।
অনুকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য: বণিকবাদী নীতি মতে, দেশৰ সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানি সদায় আমদানিতকৈ বেছি হ'ব লাগে (Favorable Balance of Trade), যাতে বিদেশী মুদ্ৰা দেশলৈ আহে।
চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ: বাণিজ্য আৰু উদ্যোগৰ ওপৰত চৰকাৰৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ আছিল। স্বদেশী উদ্যোগ ৰক্ষা কৰিবলৈ আমদানি সামগ্ৰীৰ ওপৰত উচ্চ শুল্ক আৰোপ কৰা হৈছিল।
ঔপনিৱেশিক শোষণ: বণিকবাদী ৰাষ্ট্ৰসমূহে উপনিৱেশ স্থাপন কৰিছিল যাতে তাৰ পৰা কেঁচা সামগ্ৰী সুলভ মূল্যত আনিব পাৰি আৰু নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী তাত বিক্ৰী কৰিব পাৰি।
জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ পোষকতা: দেশৰ ভিতৰত উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু সেনাবাহিনীৰ বাবে সস্তা শ্ৰমিক তথা সৈন্য পাবলৈ জনসংখ্যা বৃদ্ধিক উদগনি দিয়া হৈছিল।
Very Short Answer Questions :
1. What is meant by the Renaissance?
Answer: The Renaissance was a cultural and intellectual movement that began in Europe during the fourteenth century and encouraged scientific thinking, art, and learning.
2. Name the century in which the major economic changes discussed in this unit occurred.
Answer: The major economic changes occurred mainly during the sixteenth century.
3. Which region replaced the Mediterranean as the centre of European trade?
Answer: The Atlantic region replaced the Mediterranean as the centre of European trade.
4. Name one important scientific figure of the Renaissance period.
Answer: Nicolaus Copernicus was an important scientific figure of the Renaissance period.
5. What was the Enclosure Movement?
Answer: The Enclosure Movement was the process of converting common agricultural lands into privately owned enclosed fields.
6. What is meant by the Commercial Revolution?
Answer: The Commercial Revolution refers to the expansion of trade, banking, and commercial activities in Europe between the sixteenth and eighteenth centuries.
7. From which continent did Europe receive large quantities of silver during the sixteenth century?
Answer: Europe received large quantities of silver from America.
8. What was the Price Revolution?
Answer: The Price Revolution was the rapid rise in prices in Europe during the sixteenth century.
9. What is mercantilism?
Answer: Mercantilism was an economic policy that emphasized state control of trade and accumulation of wealth through precious metals.
10. Which ocean became important for European overseas trade after the sixteenth century?
Answer: The Atlantic Ocean became important for European overseas trade.
11. Name one country that became a major Atlantic trading power.
Answer: Portugal became a major Atlantic trading power.
12. What was the main purpose of European colonial expansion?
Answer: The main purpose was to acquire wealth, resources, and new markets.
13. Who proposed the heliocentric theory during the Renaissance period?
Answer: Nicolaus Copernicus proposed the heliocentric theory.
14. What is meant by imperialism?
Answer: Imperialism is the policy of extending a country's control over other territories.
15. Which agricultural change improved farming production in early modern Europe?
Answer: Improved farming methods and land management practices improved agricultural production.
Short Answer Questions
1. Explain the importance of Renaissance science in economic development.
Answer: Renaissance science encouraged observation, experimentation, and innovation. Scientific developments improved navigation, map-making, and shipbuilding, which helped European countries expand overseas trade and economic activities.
2. Why did economic importance shift from the Mediterranean to the Atlantic region?
Answer: The discovery of new sea routes to America and Asia increased Atlantic trade. Countries like Portugal, Spain, England, and the Netherlands gained importance, while the Mediterranean lost its earlier dominance.
3. Mention two features of the Commercial Revolution.
Answer: Two important features of the Commercial Revolution were the expansion of international trade and the growth of banking and financial institutions in Europe.
4. What were the causes of the Price Revolution in sixteenth-century Europe?
Answer: The main causes were the increased supply of silver from America, population growth, and the rising demand for goods, which resulted in continuous price increases.
5. Write a short note on the Enclosure Movement.
Answer: The Enclosure Movement involved the conversion of common village lands into private farms. It increased agricultural efficiency but also affected many small farmers who lost access to traditional lands.
6. How did American silver influence European economy?
Answer: American silver increased the money supply in Europe. It encouraged trade and economic growth but also caused inflation and a general rise in prices.
7. What were the main objectives of mercantilism?
Answer: Mercantilism aimed to increase national wealth through trade surplus, accumulation of precious metals, and government control over economic activities.
8. How did overseas exploration contribute to economic growth?
Answer: Overseas exploration opened new trade routes, provided access to valuable resources, and created new markets for European goods.
9. Explain the role of agriculture in sixteenth-century economic development.
Answer: Agriculture remained the foundation of the economy. Improvements in farming methods and land organization increased production and supported population growth.
10. Why was the Atlantic Ocean important after the geographical discoveries?
Answer: The Atlantic became important because European nations established trade routes connecting Europe with America, Africa, and Asia.
11. What were the effects of the Enclosure Movement on farmers?
Answer: The Enclosure Movement increased agricultural productivity but reduced the traditional rights of many small farmers and encouraged migration to towns.
12. How did banking develop during the Commercial Revolution?
Answer: Banking developed through the growth of credit systems, money exchange, and financial organizations that supported expanding trade.
13. Explain the relationship between mercantilism and imperialism.
Answer: Mercantilism encouraged countries to acquire colonies for resources and markets. This economic policy supported imperial expansion.
14. What changes occurred in European trade during the sixteenth century?
Answer: European trade expanded beyond regional markets. Overseas trade increased, new commercial centres developed, and Atlantic nations became economically powerful.
15. How did scientific developments help European navigation?
Answer: Scientific developments improved instruments like the compass and advanced geographical knowledge, making long-distance sea voyages safer and more successful.
5 Marks Questions with Answers :
1. Explain the development of science from the Renaissance to the seventeenth century. (5 Marks)
Answer : The Renaissance, beginning in the fourteenth century, marked a major turning point in European intellectual history. During this period, scholars began to question traditional beliefs and relied more on observation, logic, and experimentation. This new attitude encouraged the growth of modern science.
One of the earliest contributors was Nicolaus Copernicus, who proposed that the Earth revolves around the Sun. Galileo Galilei improved the telescope and supported the heliocentric theory through observation. Johannes Kepler explained that planets move around the Sun in elliptical orbits. Later, Isaac Newton formulated the laws of motion and universal gravitation, providing a scientific explanation for the movement of objects.
Scientific progress also improved navigation, map-making, and shipbuilding. These developments made long-distance sea voyages safer and encouraged overseas exploration and trade.
Thus, the Renaissance transformed European thinking from blind acceptance of authority to scientific inquiry. The scientific achievements of the sixteenth and seventeenth centuries laid the foundation for modern science and greatly influenced Europe's economic and technological progress.
2. Discuss the shift of economic balance from the Mediterranean to the Atlantic. (5 Marks)
Answer : During the Middle Ages, the Mediterranean Sea was the centre of European trade. Cities such as Venice and Genoa became wealthy through commerce with Asia and the Middle East. However, this situation changed during the sixteenth century.
The discovery of new sea routes by Portuguese and Spanish explorers shifted the focus of trade to the Atlantic Ocean. The voyages of Christopher Columbus and Vasco da Gama opened direct access to America and Asia. As a result, Atlantic ports such as Lisbon, Seville, Amsterdam, and London became major commercial centres.
The Atlantic trade brought valuable goods, including spices, sugar, tobacco, silver, and gold. Countries such as Portugal, Spain, England, and the Netherlands gained wealth and political influence. In contrast, the Mediterranean cities gradually lost their economic importance because international trade increasingly followed Atlantic routes.
This shift encouraged the growth of banking, shipping, and overseas commerce. It also strengthened European colonial expansion and laid the foundation for the rise of global trade. Therefore, the transfer of economic activity from the Mediterranean to the Atlantic was one of the most important developments of the sixteenth century.
3. Explain the Agricultural Revolution and the Enclosure Movement. (5 Marks)
Answer : The Agricultural Revolution refers to the gradual improvement in farming methods that increased agricultural production in Europe. Farmers introduced better crop rotation, improved tools, and more efficient land management. These changes helped produce larger quantities of food and supported population growth.
An important feature of this transformation was the Enclosure Movement. Under this system, common village lands were enclosed with fences or hedges and converted into privately owned farms. Landowners managed these enclosed fields more efficiently and introduced modern farming techniques.
The Enclosure Movement increased agricultural productivity because farmers could make independent decisions about cultivation and livestock breeding. However, it also had negative effects. Many small farmers lost their traditional rights to use common land for grazing and cultivation. As a result, many rural families migrated to towns in search of employment.
The Agricultural Revolution improved food production and created a surplus that supported industrial and commercial development. Although the Enclosure Movement caused social hardship for many peasants, it contributed significantly to the modernization of agriculture and the growth of the European economy.
4. Explain the Commercial Revolution, the influx of American silver, and the Price Revolution. (5 Marks)
Answer : The Commercial Revolution was a period of rapid expansion in trade and business activities between the sixteenth and eighteenth centuries. European merchants established new trade routes connecting Europe with America, Africa, and Asia. Banking, insurance, and joint-stock companies also developed during this period.
A major feature of this revolution was the arrival of large quantities of silver from the mines of Spanish America, especially from present-day Mexico and Bolivia. This silver greatly increased the amount of money circulating in Europe.
The increased money supply encouraged trade and investment but also led to the Price Revolution. Prices of food, land, and everyday goods rose steadily throughout the sixteenth century. Inflation affected different social groups in different ways. Merchants and landowners often benefited from higher prices, while wage earners and fixed-income groups faced economic difficulties because their earnings did not increase at the same rate.
Despite these problems, the Commercial Revolution strengthened European economies by expanding international trade and financial institutions. It also encouraged overseas expansion and prepared the way for the development of modern capitalism. Therefore, the Commercial Revolution and the Price Revolution were closely connected with Europe's economic transformation.
5. Discuss the concepts of Mercantilism and Imperialism in the seventeenth and eighteenth centuries. (5 Marks)
Answer : Mercantilism was the dominant economic policy followed by many European countries during the seventeenth and eighteenth centuries. According to this policy, a nation's wealth depended on the accumulation of gold and silver. Governments encouraged exports, restricted imports, and controlled trade to achieve a favourable balance of trade.
To support mercantilist policies, European powers established colonies in Asia, Africa, and the Americas. Colonies supplied raw materials such as cotton, sugar, tobacco, and spices. They also served as markets for manufactured goods produced in Europe.
This policy led to the growth of imperialism, which refers to the expansion of a country's political and economic control over foreign territories. Powerful nations such as Britain, France, Spain, Portugal, and the Netherlands built overseas empires to increase their wealth and influence.
Mercantilism encouraged the development of industries, shipping, and international commerce. However, imperial expansion also resulted in the exploitation of colonial resources and local populations.
In conclusion, mercantilism and imperialism were closely connected. Together, they transformed Europe's economy, expanded global trade, strengthened national governments, and shaped the modern world economy during the seventeenth and eighteenth centuries.