উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হৈছে এক দীৰ্ঘম্যাদী বহুমুখী প্ৰক্ৰিয়া, যিয়ে কেৱল জাতীয় আয় বৃদ্ধি কৰাই নহয়, লগতে দাৰিদ্ৰ্য হ্ৰাস, বৈষম্য নিৰ্মূল আৰু জনসাধাৰণৰ জীৱনধাৰণৰ গুণগত মান উন্নত কৰে।

উত্তৰ: ১৯৯০ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (UNDP)ৰ দ্বাৰা প্ৰথম মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পাইছিল।

উত্তৰ: United Nations Development Programme (ৰাষ্ট্ৰসংঘ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী)।

উত্তৰ: গিনি গুণাংক হৈছে এখন সমাজ বা অৰ্থনীতিত আয় বা সম্পদ বিতৰণৰ অসমতা জোখা এক সংখ্যাত্মক পৰিমাপ, যাৰ মান ০ (পূৰ্ণ সমতা)ৰ পৰা ১ (চৰম অসমতা)ৰ ভিতৰত থাকে।

উত্তৰ: অধ্যাপক এলবাৰ্ট অ’ হিৰ্চমেন (Albert O. Hirschman)।

(i) বিকাশ আৰু নিবনুৱা (ii) নিবনুৱা আৰু প্ৰব্ৰজন (iii) বিকাশ আৰু প্ৰব্ৰজন (iv) নিবনুৱা আৰু মুদ্ৰাস্ফীতি
উত্তৰ: (ii) নিবনুৱা আৰু প্ৰব্ৰজন।

উত্তৰ: কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂)।

উত্তৰ: শূন্য বা ঋণাত্মক।

উত্তৰ: গুনাৰ মিৰ্ডাল (Gunnar Myrdal)।

উত্তৰ: যি অৰ্থনীতিত এটা অনুন্নত পৰম্পৰাগত কৃষি খণ্ড আৰু এটা আধুনিক শিল্প খণ্ড একেলগে সহাৱস্থান কৰে, তাকে দ্বৈত অৰ্থনীতি বোলে।

উত্তৰ: যি অৱস্থাত কৃষি খণ্ডৰ পৰা কিছু শ্ৰমিক আঁতৰাই আনিলেও মুঠ উৎপাদনৰ কোনো হ্ৰাস নহয়।

উত্তৰ: বিশ্ব অৰ্থনীতিত উন্নত ঔদ্যোগিক দেশসমূহৰ (Core) ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ থকা অনুন্নত আৰু কেঁচামাল যোগানকাৰী তৃতীয় বিশ্বৰ দেশসমূহ।

উত্তৰ: প্ৰত্যাশিত নগৰীয়া আৰু গ্ৰাম্য মজুৰিৰ পাৰ্থক্য (Expected Wage Differential)।

উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় বা উন্নত অঞ্চলৰ দ্ৰুত বিকাশৰ ফলত কাষৰীয়া পিছপৰা অঞ্চলৰ পৰা মূলধন আৰু দক্ষ মানৱসম্পদ ওলাই যোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ঋণাত্মক প্ৰভাৱ।

উত্তৰ: আন্দ্ৰে গুণ্ডাৰ ফ্ৰাংক (Andre Gunder Frank)।

উত্তৰ: লিংগ উন্নয়ন সূচক (GDI) হৈছে এনে এক পৰিমাপ যিয়ে মানৱ উন্নয়ন সূচকৰ (HDI) তিনিটা মূল মাত্ৰা— প্ৰত্যাশী আয়ুস, শিক্ষা আৰু জীৱনধাৰণৰ মানত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত থকা লিংগভিত্তিক অসমতা আৰু প্ৰাপ্তিৰ স্তৰ তুলনা কৰে।

উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য হৈছে ২০১৫ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘই ২০৩০ চনৰ ভিতৰত বিশ্বৰ পৰা দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল, পৃথিৱী সংৰক্ষণ আৰু সকলোৰে শান্তি-সমৃদ্ধি নিশ্চিত কৰাৰ উদ্দেশ্যে নিৰ্ধাৰণ কৰা ১৭ টা সৰ্বজনীন লক্ষ্যৰ এক কাৰ্যসূচী।

উত্তৰ:

• অৰ্থনৈতিক বিকাশ এটা পৰিমাণগত ধাৰণা (কেৱল জিডিপি বা জাতীয় আয়ৰ বৃদ্ধি বুজায়), আনহাতে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন এক গুণগত আৰু গাঁথনিগত ধাৰণা।
• বিকাশ হ’বলৈ উন্নয়নৰ প্ৰয়োজন নহ’বও পাৰে, কিন্তু অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হ’বলৈ আয়ৰ সম-বিতৰণ আৰু বিকাশ দুয়োটাই অপৰিহাৰ্য।

উত্তৰ: পৰিৱেশীয় কুজনেটচ ৰেখা হৈছে এক ওলোটা 'U' আকৃতিৰ ৰেখা, যিয়ে দেখুৱায় যে অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত প্ৰতিমূৰি আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে পৰিৱেশ অৱক্ষয় বৃদ্ধি পায়, কিন্তু আয় এক নিৰ্দিষ্ট সীমা অতিক্ৰম কৰাৰ পিছত পৰিৱেশ প্ৰদূষণ কমিবলৈ ধৰে।

উত্তৰ: 'কেন্দ্ৰ' বুলিলে বিশ্বৰ উন্নত, ঔদ্যোগিক আৰু প্ৰযুক্তিগতভাৱে আগবঢ়া দেশসমূহক বুজায় যিয়ে বিশ্ব অৰ্থনীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। আনহাতে 'প্ৰান্ত' বুলিলে অনুন্নত বা উন্নয়নশীল দেশসমূহক বুজায়, যিবোৰে কেঁচা সামগ্ৰী যোগান ধৰি উন্নত কেন্দ্ৰীয় দেশসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ থাকে।

উত্তৰ: চৰম দৰিদ্ৰতা হৈছে জীৱন ধাৰণৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ (যেনে- খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান) পূৰণ কৰিব নোৱাৰা এক স্থিৰ নূন্যতম সীমা। আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতাই সমাজৰ অন্যান্য শ্ৰেণীৰ তুলনাত ব্যক্তি এজনৰ আয় আৰু সম্পদ বিতৰণৰ পাৰ্থক্য বা অসমতাক বুজায়।

উত্তৰ:

• অনুন্নত অৰ্থনীতিক অচলাৱস্থাৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিবলৈ একেলগে আন্তঃসংলগ্ন উদ্যোগসমূহত এক বৃহৎ পৰিমাণৰ বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন।
• ই অবিভাজ্যতা (Indivisibilities) আৰু বাহ্যিক মিতব্যয়িতাৰ (External Economies) সুযোগ ব্যৱহাৰ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

উত্তৰ: ল'ৰেঞ্জ ৰেখা হৈছে সমাজৰ জনসংখ্যাৰ সঞ্চিত শতাংশৰ বিপৰীতে জাতীয় আয়ৰ সঞ্চিত শতাংশ প্ৰদৰ্শন কৰা এক লেখচিত্ৰ। এই ৰেখাই নিৰপেক্ষ সমতা ৰেখাৰ পৰা যিমানে আঁতৰি যায়, অৰ্থনীতিত আয়ৰ অসমতা সিমানে অধিক হয়।

উত্তৰ:

• ই কেৱল প্ৰতিমূৰি আয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি সমাজৰ বাস্তৱ জীৱনধাৰণৰ মান প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰতিফলিত কৰে।
• ইয়াৰ তিনিটা সূচক— শিশু মৃত্যুৰ হাৰ, এবছৰ বয়সত আয়ুস প্ৰত্যাশা আৰু মৌলিক সাক্ষৰতা অতি সহজতে তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি।

উত্তৰ:

• সামাজিক আৰু আইনী সুৰক্ষাৰ অভাৱ, যাৰ ফলত শ্ৰমিকসকল কম মজুৰি আৰু শোষণৰ বলি হয়।
• আনুষ্ঠানিক ঋণ আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সীমিত সুবিধা, যাৰ ফলত উৎপাদনশীলতা নিম্ন হৈ থাকে।

উত্তৰ: আধুনিক শিল্প খণ্ডত শ্ৰমিকৰ প্ৰান্তিক উৎপাদনশীলতা আৰু তেওঁলোকক প্ৰদান কৰা স্থিৰ প্ৰতিষ্ঠানিক মজুৰিৰ মাজৰ যি ধনাত্মক পাৰ্থক্য থাকে, তাকে পুঁজিবাদী উদ্বৃত্ত বোলে। ইয়াৰ পুনৰ বিনিয়োগেই বিকাশৰ চালিকা শক্তি।

উত্তৰ: ফেই-ৰেনিছ আৰ্হি অনুসৰি যেতিয়া কৃষি খণ্ডৰ সকলো অতিৰিক্ত শ্ৰমিক উদ্যোগ খণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হয় আৰু কৃষি খণ্ডৰ মজুৰি প্ৰান্তিক উৎপাদনৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হ’বলৈ ধৰে, সেই পৰিৱৰ্তনৰ বিন্দুটোকে বাণিজ্যিকীকৰণ বিন্দু বোলে।

উত্তৰ: এই আৰ্হি অনুসৰি গাঁৱৰ পৰা চহৰলৈ প্ৰব্ৰজন কেৱল বৰ্তমানৰ প্ৰকৃত মজুৰিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, বৰঞ্চ প্ৰব্ৰজনকাৰীয়ে চহৰত এটা আধুনিক খণ্ডৰ চাকৰি পোৱাৰ সম্ভাৱনা আৰু প্ৰত্যাশিত মজুৰিৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে।

উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় বা উন্নত অঞ্চলৰ বিকাশৰ গতিশীলতাই যেতিয়া আশে-পাশে থকা পিছপৰা অঞ্চলসমূহৰ পৰা কৃষি উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ চাহিদা বৃদ্ধি কৰে আৰু প্ৰযুক্তিৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটাই অঞ্চলটোক লাভান্বিত কৰে, তাকে বিস্তাৰিত প্ৰভাৱ বোলে।

উত্তৰ: এই আৰ্হি অনুসৰি তৃতীয় বিশ্বৰ অনুন্নত দেশসমূহৰ অনগ্ৰসৰতাৰ মূল কাৰণ হ’ল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাৰ অসম ক্ষমতাৰ বিন্যাস, য’ত ধনী দেশসমূহে বাণিজ্য চৰ্ত আৰু বহুজাতিক নিগমৰ জৰিয়তে দুখীয়া দেশসমূহক শোষণ কৰি নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখে।

উত্তৰ: মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI) হৈছে ৰাষ্ট্ৰসংঘ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (UNDP)ৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত এক সামগ্ৰিক সূচক, যিয়ে কোনো এখন দেশৰ মানৱীয় প্ৰগতি আৰু জীৱনধাৰণৰ গুণগত মান নিৰূপণ কৰে।

HDI মূলত তিনিটা মৌলিক উপাদানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গণনা কৰা হয়:

• দীৰ্ঘ আৰু সুস্থ জীৱন (Long and Healthy Life): ইয়াক জন্মকালীন আয়ুস প্ৰত্যাশা (Life Expectancy at Birth)ৰ দ্বাৰা জোখা হয়। ই দেশখনৰ স্বাস্থ্য ব্যৱস্থা আৰু পুষ্টিৰ মানদণ্ড প্ৰতিফলিত কৰে।
• জ্ঞান বা শিক্ষাৰ স্তৰ (Knowledge): ইয়াৰ দুটা মাপকাঠী আছে— (ক) ২৫ বছৰ বা ততোধিক বয়সৰ লোকসকলৰ বিদ্যালয়ত কটোৱা গড় বছৰ (Mean Years of Schooling) আৰু (খ) বিদ্যালয়ত নামভৰ্তিৰ বয়সৰ শিশুৰ প্ৰত্যাশিত শিক্ষাৰ বছৰ (Expected Years of Schooling)।
• মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱনধাৰণৰ মান (Decent Standard of Living): ইয়াক ক্ৰয় ক্ষমতাৰ সমতা (PPP) অনুসৰি প্ৰতিমূৰি মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ৰ (GNI per Capita) দ্বাৰা জোখা হয়।

এই তিনিটা মাত্ৰাৰ জ্যামিতিক গড় উলিয়াই ০ ৰ পৰা ১ৰ ভিতৰত HDI গণনা কৰা হয়:

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক অসমতা বা আয় আৰু সম্পদ বিতৰণৰ ব্যৱধান বৃদ্ধি পোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• সম্পদ আৰু সম্পত্তিৰ অসম পুঞ্জীভৱন: পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাত ভূমি, কাৰখানা আৰু মূলধনৰ দৰে উৎপাদনৰ উপাদানসমূহ সমাজৰ এটা মুষ্টিমেয় ধনী শ্ৰেণীৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে। উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে এই সম্পদ হস্তান্তৰিত হৈ অসমতা বৃদ্ধি কৰে।
• শ্ৰম বজাৰ আৰু মজুৰিৰ ব্যৱধান: দক্ষ আৰু উচ্চ প্ৰযুক্তিগত শিক্ষাপ্ৰাপ্ত শ্ৰমিকৰ তুলনাত অদক্ষ শ্ৰমিকৰ মজুৰি বহুগুণে কম। বিশেষকৈ অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত কৰ্মৰত লোকসকল অতি কম মজুৰিত শোষিত হয়।
• মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু কৰ ব্যৱস্থাৰ ত্ৰুটি: দ্ৰব্যমূল্য বৃদ্ধিৰ ফলত নিম্ন আয়ৰ শ্ৰেণীটোৰ ক্ৰয় ক্ষমতা হ্ৰাস পায় কিন্তু ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীৰ লাভ বৃদ্ধি পায়। লগতে প্ৰত্যক্ষ কৰৰ দুৰ্বল প্ৰয়োগ আৰু পৰোক্ষ কৰৰ অধিক বোজাই অসমতা বৃদ্ধি কৰে।
• শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুযোগৰ বৈষম্য: উন্নত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ উচ্চ ব্যয়ে সমাজৰ পিছপৰা শ্ৰেণীক উপযুক্ত মানৱ মূলধন গঢ়ি তোলাত বাধা দিয়ে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ উপাৰ্জন ক্ষমতা সীমিত হৈ ৰয়।

উত্তৰ: সুষম বিকাশ (Balanced Growth) বুলিলে অৰ্থনীতিৰ সকলো খণ্ড— যেনে কৃষি, উদ্যোগ, ঘৰুৱা আৰু বৈদেশিক বাণিজ্য খণ্ডত একেলগে আৰু সমান্তৰালভাৱে সুষম বিনিয়োগ কৰা নীতিক বুজায়, যাতে কোনো এটা খণ্ড আন এটা খণ্ডৰ উন্নয়নত অন্তৰায় নহয়।

সুষম বিকাশৰ মূল ভিত্তি:

• চাহিদাৰ পাৰস্পৰিকতা (Complementarity of Demand): অধ্যাপক নাৰ্ক্সৰ (Ragnar Nurkse) মতে, অনুন্নত দেশত বজাৰৰ সংকীৰ্ণতাৰ বাবে ব্যক্তিগত বিনিয়োগ কম হয়। যদি একেলগে বহুতো উদ্যোগ স্থাপন কৰা হয়, তেন্তে এটা উদ্যোগৰ শ্ৰমিকে আনটো উদ্যোগৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিব আৰু সকলোৰে বাবে পাৰস্পৰিক চাহিদা সৃষ্টি হ’ব।
• যোগানৰ পাৰস্পৰিকতা (Complementarity of Supply): কৃষি আৰু উদ্যোগ এটা আনটোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। উদ্যোগ খণ্ডক কেঁচামাল আৰু খাদ্য যোগানৰ বাবে কৃষিৰ সমান্তৰাল বিকাশ অপৰিহাৰ্য।
• বাহ্যিক মিতব্যয়িতা (External Economies): সকলো খণ্ডৰ একেলগে বিকাশে সামগ্ৰিক উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস কৰে আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বিনিয়োগকাৰীসকলক উৎসাহিত কৰে।

উত্তৰ: অধ্যাপক ডব্লিউ. ডব্লিউ. ৰোষ্ট’ই (W.W. Rostow) সমাজ এখনৰ পৰম্পৰাগত অৱস্থাৰ পৰা আধুনিক অৰ্থনীতিলৈ ৰূপান্তৰৰ পাঁচটা ঐতিহাসিক স্তৰ উল্লেখ কৰিছে:

• পৰম্পৰাগত সমাজ (The Traditional Society): এই স্তৰত প্ৰাচীন প্ৰযুক্তি, নিম্ন উৎপাদনশীলতা আৰু কৃষিৰ আধিপত্য দেখা যায়। সামাজিক গাঁথনি পৰিৱৰ্তন-প্ৰতিৰোধী হয়।
• উত্থানৰ পূৰ্বচৰ্তৰ স্তৰ (Pre-conditions for Take-off): বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগ আৰম্ভ হয়, কৃষি খণ্ডৰ উদ্বৃত্ত বৃদ্ধি পায় আৰু যাতায়াত-যোগাযোগৰ দৰে সামাজিক আন্তঃগাঁথনি গঢ় লৈ উঠে।
• উত্থান বা ত্বৰান্বিত বৃদ্ধিৰ স্তৰ (The Take-off Stage): ই বিকাশৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ। ইয়াত শুদ্ধ বিনিয়োগৰ হাৰ জাতীয় আয়ৰ ১০% লৈ বৃদ্ধি পায় আৰু এটা বা দুটা প্ৰধান উদ্যোগৰ দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ ঘটে।
• পৰিপক্কতাৰ অভিমুখী যাত্ৰা (Drive to Maturity): আধুনিক প্ৰযুক্তি সমগ্ৰ অৰ্থনীতিত প্ৰয়োগ হয় আৰু অৰ্থনীতিয়ে আত্মনিৰ্ভৰশীলতা অৰ্জন কৰে।
• উচ্চ গণ-ভোগৰ স্তৰ (Age of High Mass Consumption): মৌলিক প্ৰয়োজনৰ পৰিৱৰ্তে দীৰ্ঘম্যাদী ভোগ্য সামগ্ৰী (যেনে- গাড়ী, ফ্ৰিজ) আৰু সামাজিক কল্যাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব বৃদ্ধি পায়।

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰক্ৰিয়াত গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন (Structural Change) হৈছে এক অপৰিহাৰ্য বৈশিষ্ট্য। কলিন ক্লাৰ্ক আৰু ছাইমন কুজনেটচৰ মতে, কোনো দেশৰ উন্নয়নৰ লগে লগে জাতীয় আয় আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ গাঁথনিত মৌলিক পৰিৱৰ্তন ঘটে।

• খণ্ডগত ৰূপান্তৰ: প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত অৰ্থনীতিত প্ৰাথমিক খণ্ড অৰ্থাৎ কৃষিৰ অৱদান সৰ্বাধিক থাকে। বিকাশৰ লগে লগে গৌণ (উদ্যোগ) আৰু তৃতীয় (সেৱা) খণ্ডৰ অৱদান জিডিপিত ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পায়।
• শ্ৰমিকৰ স্থানান্তৰ: কৃষি খণ্ডত থকা অতিৰিক্ত আৰু অনুৎপাদনশীল শ্ৰমিকসকল আধুনিক ঔদ্যোগিক আৰু সেৱা খণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হয়, যাৰ ফলত সামগ্ৰিক উৎপাদনশীলতা আৰু মজুৰি বৃদ্ধি পায়।
• নগৰীকৰণ আৰু আধুনিকীকৰণ: গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনে গ্ৰাম্য জীৱনধাৰণক নগৰীকৰণলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা উন্নত প্ৰযুক্তি, শিক্ষা আৰু বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ বিকাশ ঘটে।

মুঠতে, গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনে অনুন্নত অৰ্থনীতিক এক আধুনিক, বহুমুখী আৰু উচ্চ উৎপাদনশীল অৰ্থনীতিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে।

উত্তৰ: চাৰ আৰ্থাৰ লুইচে (Arthur Lewis) ১৯৫৪ চনত অধিক জনসংখ্যাযুক্ত উন্নয়নশীল দেশৰ বাবে এই আৰ্হিটো আগবঢ়াইছিল। তেওঁ অৰ্থনীতিক দুটা খণ্ডত বিভক্ত কৰিছে:

• পৰম্পৰাগত কৃষি খণ্ড (Subsistence Sector): য’ত শ্ৰমিকৰ সীমাহীন যোগান থাকে আৰু প্ৰান্তিক উৎপাদনশীলতা শূন্য বা ঋণাত্মক। শ্ৰমিকসকলক জীৱনধাৰণৰ নূন্যতম প্ৰতিষ্ঠানিক মজুৰি (W_s) দিয়া হয়।
• আধুনিক পুঁজিবাদী খণ্ড (Capitalist Sector): ই উন্নত প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰে আৰু কৃষি মজুৰিতকৈ কিছু বেছি (প্ৰায় ৩০-৪০% অধিক) মজুৰিত (W_c) শ্ৰমিক নিয়োগ কৰে।

বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়া: আধুনিক খণ্ডত শ্ৰমিকৰ প্ৰান্তিক উৎপাদনশীলতা মজুৰিতকৈ অধিক হোৱাৰ বাবে উদ্বৃত্ত (Surplus) সৃষ্টি হয়। পুঁজিবাদীসকলে এই উদ্বৃত্ত পুনৰ উৎপাদনত বিনিয়োগ কৰে, যাৰ ফলত মূলধন বৃদ্ধি পায় আৰু অধিক শ্ৰমিক কৃষিক্ষেত্ৰৰ পৰা উদ্যোগলৈ স্থানান্তৰিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া তেতিয়ালৈকে চলি থাকে যেতিয়ালৈকে কৃষি খণ্ডৰ সকলো অতিৰিক্ত শ্ৰমিক শেষ হৈ নাযায়।

উত্তৰ: জন ফেই আৰু গুস্তাভ ৰেনিছে (Fei-Ranis) আৰ্থাৰ লুইচৰ আৰ্হিটোক অধিক বাস্তৱসন্মত ৰূপ দি কৃষি আৰু শিল্প খণ্ডৰ মাজৰ আন্তঃসম্পৰ্কৰ তিনিটা স্তৰ ব্যাখ্যা কৰিছে:

• প্ৰথম স্তৰ (প্ৰচ্ছন্ন নিবনুৱা স্তৰ): কৃষি খণ্ডত শ্ৰমিকৰ প্ৰান্তিক উৎপাদনশীলতা (MP_L) শূন্য। এই স্তৰত শ্ৰমিকক উদ্যোগলৈ স্থানান্তৰিত কৰিলে কৃষি উৎপাদনত কোনো ঋণাত্মক প্ৰভাৱ নপৰে।
• দ্বিতীয় স্তৰ (ছদ্ম নিবনুৱা স্তৰ): ইয়াত শ্ৰমিকৰ প্ৰান্তিক উৎপাদনশীলতা শূন্যতকৈ অধিক কিন্তু প্ৰতিষ্ঠানিক মজুৰিতকৈ কম (0 < MP_L < W)। এই স্তৰত শ্ৰমিক স্থানান্তৰ হ’লে কৃষি উৎপাদন সামান্য হ্ৰাস পায় আৰু খাদ্যৰ নাটনিয়ে উদ্যোগ খণ্ডৰ বাণিজ্যিক চৰ্ত বিনষ্ট কৰিব পাৰে।
• তৃতীয় স্তৰ (বাণিজ্যিকীকৰণ স্তৰ): শ্ৰমিকৰ প্ৰান্তিক উৎপাদনশীলতা প্ৰতিষ্ঠানিক মজুৰিতকৈ অধিক হয় (MP_L > W)। কৃষি খণ্ড সম্পূৰ্ণৰূপে বাণিজ্যিকীকৰণ হয় আৰু শ্ৰমিকৰ মজুৰি বজাৰৰ চাহিদা-যোগান আৰু প্ৰান্তিক উৎপাদনৰ ওপৰত নিৰ্ধাৰিত হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা দ্বৈত অৰ্থনীতিৰ অন্ত পৰে।

উত্তৰ: জন হেৰিচ আৰু মাইকেল ট'ডাৰোৰ (Harris-Todaro Model) আৰ্হিটোৱে উন্নয়নশীল দেশসমূহত চহৰীয়া নিবনুৱা সমস্যা থকা সত্ত্বেও গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা চহৰলৈ অব্যাহত থকা প্ৰব্ৰজনৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে।

মূল সিদ্ধান্তসমূহ:

• প্ৰত্যাশিত আয়ৰ পাৰ্থক্য: প্ৰব্ৰজন প্ৰকৃত মজুৰিৰ পাৰ্থক্যৰ ওপৰত নহয়, বৰঞ্চ গ্ৰাম্য মজুৰি আৰু চহৰৰ প্ৰত্যাশিত মজুৰিৰ (Expected Wage) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
• চাকৰি পোৱাৰ সম্ভাৱনা: চহৰৰ প্ৰত্যাশিত আয় হ’ল চহৰীয়া আনুষ্ঠানিক মজুৰি (W_u) আৰু তাত চাকৰি পোৱাৰ সম্ভাৱনাৰ (E_u / L_u) গুণফল।
• নীতিগত পৰিণাম (Todaro Paradox): চহৰত নিবনুৱা সমস্যা সমাধানৰ বাবে কেৱল চহৰীয়া আধুনিক খণ্ডত নতুন চাকৰি সৃষ্টি কৰিলে প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ সংখ্যা অধিক বৃদ্ধি পাব, যাৰ ফলত চহৰত নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাস পোৱাৰ পৰিৱৰ্তে আৰু অধিক বৃদ্ধিহে পাব। সেয়েহে গ্ৰাম্য বিকাশ আৰু কৃষিভিত্তিক উদ্যোগৰ সম্প্ৰসাৰণহে প্ৰব্ৰজন ৰোধৰ প্ৰকৃত উপায়।

উত্তৰ: অধ্যাপক গুনাৰ মিৰ্ডালে নৱ-ধ্ৰুপদী অৰ্থনীতিৰ 'স্বয়ংক্ৰিয় ভাৰসাম্য' ধাৰণা নাকচ কৰি আঞ্চলিক বৈষম্য ব্যাখ্যা কৰিবলৈ পুঞ্জীভূত কাৰণ প্ৰক্ৰিয়া আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, বজাৰ ব্যৱস্থাই আঞ্চলিক অসমতা হ্ৰাস কৰাৰ পৰিৱৰ্তে বৃদ্ধিহে কৰে।

ই মূলত দুটা বিপৰীতমুখী প্ৰভাৱৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়:

• পশ্চাদমুখী প্ৰভাৱ (Backwash Effects): কোনো এটা অঞ্চল আগবাঢ়ি গ’লে ই আশে-পাশে থকা পিছপৰা অঞ্চলৰ পৰা মূলধন, দক্ষ শ্ৰমিক আৰু বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপ আকৰ্ষণ কৰি লৈ আহে। ফলত পিছপৰা অঞ্চলসমূহ অধিক দৰিদ্ৰ আৰু অনগ্ৰসৰ হৈ পৰে।
• বিস্তাৰিত প্ৰভাৱ (Spread Effects): উন্নত অঞ্চলটোৰ বৃদ্ধিৰ ফলত কেঁচামালৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায় আৰু উন্নত প্ৰযুক্তি ওচৰৰ অঞ্চললৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়, যিয়ে পিছপৰা অঞ্চলৰ বিকাশত সহায় কৰে।

উন্নয়নশীল দেশসমূহত 'পশ্চাদমুখী প্ৰভাৱ' 'বিস্তাৰিত প্ৰভাৱ'তকৈ শক্তিশালী হোৱাৰ বাবে কেন্দ্ৰ আৰু পৰিধিৰ মাজত আঞ্চলিক বৈষম্য পুঞ্জীভূতভাৱে বাঢ়ি যায়।

উত্তৰ: নব্য-উপনিৱেশিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰ্হি হৈছে মাৰ্ক্সবাদী দৃষ্টিভংগীৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়ন তত্ত্ব। পল বাৰান আৰু আন্দ্ৰে গুণ্ডাৰ ফ্ৰাংক আদি অৰ্থনীতিবিদৰ মতে, উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ অনুন্নত অৱস্থা তেওঁলোকৰ আভ্যন্তৰীণ ত্ৰুটিৰ বাবে নহয়, বৰঞ্চ ঐতিহাসিকভাৱে গঢ় লৈ উঠা বৈষম্যমূলক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাৰ বাবেহে হৈছে।

আৰ্হিৰ প্ৰধান দিশসমূহ:

• কেন্দ্ৰ আৰু পৰিধিৰ সম্পৰ্ক: বিশ্বখন দুটা ভাগত বিভক্ত— ধনী ঔদ্যোগিক দেশসমূহ (কেন্দ্ৰ) আৰু দৰিদ্ৰ কেঁচামাল যোগানকাৰী দেশসমূহ (পৰিধি)। কেন্দ্ৰই পৰিধিক শোষণ কৰি নিজৰ সমৃদ্ধি বৃদ্ধি কৰে।
• অসম বাণিজ্যিক বিনিময় চৰ্ত: তৃতীয় বিশ্বৰ দেশসমূহে কম মূল্যত প্ৰাথমিক কৃষিজাত সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰে আৰু উন্নত দেশসমূহৰ পৰা অধিক মূল্যত প্ৰযুক্তি আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী আমদানি কৰিবলৈ বাধ্য হয়।
• বহুজাতিক নিগমৰ ভূমিকা: ধনী দেশৰ বহুজাতিক কোম্পানীসমূহে আৰু স্থানীয় ধনী অভিজাত শ্ৰেণীৰ সৈতে মিতিৰালি কৰি উন্নয়নশীল দেশৰ অৰ্থনৈতিক উদ্বৃত্ত নিজ দেশলৈ লৈ যায়, যাৰ ফলত দুখীয়া দেশসমূহ চিৰকাল নিৰ্ভৰশীল আৰু অনগ্ৰসৰ হৈয়ে ৰয়।

Answer: Economic development is a sustained, multidimensional process that involves not only an increase in national output (GDP) but also fundamental structural changes, poverty reduction, inequality mitigation, and improvements in the overall quality of human life.

Answer: The Human Development Report was first published in 1990 by the United Nations Development Programme (UNDP) under the leadership of Mahbub ul Haq.

Answer: United Nations Development Programme.

Answer: The Gini coefficient is a statistical measure of income or wealth inequality within a population, ranging from 0 (representing perfect equality) to 1 (representing absolute inequality).

Answer: Albert O. Hirschman.

(i) growth and unemployment
(ii) unemployment and migration
(iii) growth and migration
(iv) unemployment and inflation
Answer: (ii) unemployment and migration.

Answer: Carbon dioxide (CO₂).

Answer: Zero or negative (indicating the existence of surplus labour or disguised unemployment).

Answer: Gunnar Myrdal.

Answer: A dual economy refers to the coexistence of two distinct sectors within a single economic system: a traditional, low-productivity subsistence sector and a modern, high-productivity capitalist industrial sector.

Answer: It refers to a condition in the agricultural sector where surplus labourers can be withdrawn without causing any decline in total agricultural output.

Answer: The "Periphery" represents the underdeveloped, resource-exporting nations of the Global South that remain structurally dependent on advanced industrialised nations.

Answer: The rural-urban expected wage differential (rather than the actual wage differential).

Answer: The adverse effect exerted by a developing growth centre on surrounding lagging regions through the out-migration of capital, enterprise, and skilled labour.

Answer: Andre Gunder Frank (or Paul Baran / Raul Prebisch).

Answer: The Gender Development Index (GDI) measures gender disparities in human development achievements. It assesses the ratio of female to male achievements across the three basic dimensions of the Human Development Index (HDI): life expectancy, education, and command over economic resources (decent standard of living).

Answer: Adopted by the United Nations in 2015, the Sustainable Development Goals (SDGs) comprise 17 global goals with 169 targets aimed at eradicating poverty, protecting planetary ecosystems, and fostering universal peace and prosperity by the target year 2030.

Answer:

• Nature of Change: Economic growth is a quantitative, unidimensional concept focusing strictly on increases in real GDP or per capita output, whereas economic development is qualitative and multidimensional, encompassing social and institutional transformation.
• Scope: Growth can occur without development (e.g., jobless or unequal growth), but authentic economic development inherently requires both sustained growth and equitable structural distribution.

Answer: The Environmental Kuznets Curve is an inverted U-shaped hypothesis suggesting that during the initial stages of economic expansion, environmental degradation worsens as per capita income rises; however, beyond a critical threshold of economic prosperity, environmental quality systematically improves.

Answer: In Dependency Theory, the "Core" refers to technologically sophisticated, industrialised, capital-rich metropolises that dominate global trade. The "Periphery" denotes structurally agrarian, underdeveloped satellite economies relegated to supplying raw materials and cheap labour while consuming high-value manufactured imports.

Answer: Absolute poverty is a fixed biological threshold defined as the inability to secure basic survival necessities (nutrition, clean water, shelter, clothing). Relative poverty is a context-dependent social measure reflecting economic disparity and deprivation relative to the median standard of living in a given society.

Answer:

• Indivisibilities in Production and Infrastructure: It posits that isolated marginal investments fail; massive, simultaneous, and lump-sum investments in social overhead capital are imperative.
• Network Externalities: It relies on demand and supply complementaries across interdependent industries to generate mutual self-sustaining markets.

Answer: The Lorenz curve is a graphical representation of income or wealth distribution. It plots the cumulative percentage of the population against the cumulative percentage of total national income earned. The deviation of the curve from the 45-degree "Line of Absolute Equality" illustrates the degree of inequality.

Answer:

• Direct Human Wellbeing Assessment: It assesses actual socio-developmental outcomes (infant mortality, life expectancy at age one, and basic literacy) rather than relying on monetary aggregates.
• Distributional Insight: It reflects the broad welfare of vulnerable populations better than raw per capita GNP figures.

Answer:

• Absence of Social and Legal Protections: Workers face low wages, lack of job security, occupational hazards, and an absence of formal labour law enforcement.
• Capital and Credit Constraints: Micro-enterprises suffer from restricted access to institutional credit lines and modern technologies, locking them in low-productivity equilibria.

Answer: In the Lewis dual-sector model, capitalist surplus is the positive difference between the marginal value product of labour in the modern industrial sector and the institutional subsistence wage paid to industrial workers. Reinvesting this surplus drives capital accumulation and growth.

Answer: In the Fei-Ranis framework, the commercialisation point marks the transition to Phase 3, where surplus labour is completely absorbed, the agricultural marginal productivity of labour surpasses the institutional wage, and agricultural wages begin to be determined competitively by market forces.

Answer: It demonstrates that rural-urban migration represents an economically rational individual choice driven by the gap between expected urban income (urban modern wage weighted by the probability of securing formal employment) and existing rural agricultural income.

Answer: Spread effects are the positive centrifugal forces through which economic expansion in a dynamic core region stimulates growth in surrounding peripheral areas via heightened demand for agricultural raw materials, technical diffusion, and capital dispersion.

Answer: It argues that persistent underdevelopment in developing countries is maintained by an unequal international capitalist order and exploitative institutional power dynamics managed by dominant core nations and allied domestic elites.

Answer:
The Human Development Index (HDI) is a composite index formulated by the United Nations Development Programme (UNDP) to measure holistic socio-economic progress beyond standard monetary metrics like Gross Domestic Product.

HDI is computed as the geometric mean of normalized indices across three critical dimensions:

• A Long and Healthy Life: Assessed via Life Expectancy at Birth. This dimension gauges basic nutritional adequacy, epidemiological resilience, and the efficacy of public healthcare systems.
• Access to Knowledge: Assessed using two distinct educational components:
  • Mean Years of Schooling: The average schooling received by adults aged 25 and older.
  • Expected Years of Schooling: The total projected schooling a child of school-entry age can expect to receive.
• A Decent Standard of Living: Measured by Gross National Income (GNI) per capita adjusted for Purchasing Power Parity (PPP in US Dollars), capturing real purchasing capabilities across households.

The resulting score ranges between 0 (lowest development) and 1 (highest development), categorising economies into very high, high, medium, and low human development brackets.

Answer: Economic inequality—manifested in structural disparities in income and asset distribution—is driven by several interconnected structural factors:

• Unequal Asset and Capital Ownership: In developing economies, land, physical capital, and corporate wealth remain concentrated within a small elite. Intergenerational wealth transfers and inheritance laws institutionalise and widen this divide over time.
• Segmented Labour Markets: Widening wage gaps persist between highly skilled professionals in modern sectors and low-skilled workers in informal or agricultural employment. Informal workers experience depressed wages due to an oversupply of labour and absence of collective bargaining.
• Regressive Fiscal Structures: Developing tax architectures frequently rely on indirect taxes (e.g., GST/VAT) rather than progressive direct wealth and income taxes, placing a disproportionate burden on lower-income households.
• Disparities in Human Capital Formation: High-quality education and advanced healthcare are often marketised and expensive. Low-income households lack equal access to skill-building resources, causing intergenerational poverty to persist.

Answer:
The Balanced Growth Strategy, advanced by economists like Ragnar Nurkse, Paul Rosenstein-Rodan, and Arthur Lewis, advocates for the synchronised, simultaneous investment across a wide array of mutually supporting sectors (agriculture, consumer manufacturing, and social overhead capital).

The Economic Basis:

• Overcoming Demand Indivisibilities: In underdeveloped economies, individual business investment is constrained by the "narrowness of the domestic market." An isolated shoe factory, for instance, cannot generate sufficient aggregate demand to absorb its own output. However, a synchronized rollout of diverse consumer industries ensures that workers in one industry serve as paying consumers for the outputs of others.
• Supply-Side Interdependence: Industrial expansion cannot occur without corresponding productivity gains in domestic agriculture (for industrial raw materials and wage-goods) and transport/power infrastructure.
• Realisation of External Economies: Synchronised investments lower aggregate production and supply-chain costs, generating positive network externalities that make private enterprise commercially viable.

Answer: W.W. Rostow conceptualised historical economic transition through a linear, five-stage model of growth:

• The Traditional Society: Dominated by subsistence agrarian activities, static production technologies, low productivity, and rigid socio-political hierarchies.
• Pre-conditions for Take-off: External shocks or institutional shifts trigger structural modernization. Agricultural productivity rises, basic physical and financial infrastructure expands, and an entrepreneurial class emerges.
• The Take-off Stage: The pivotal transitional breakthrough where traditional structural barriers are overcome. The net investment rate escalates from roughly 5% to over 10% of national income, dynamic manufacturing "leading sectors" emerge, and growth becomes self-sustaining.
• The Drive to Maturity: Modern technologies permeate all economic sectors. The industrial base diversifies from heavy manufacturing toward complex capital goods and services.
• The Age of High Mass Consumption: The production frontier pivots toward consumer durables (automobiles, domestic electronics), sophisticated services, and institutionalized social welfare systems.

Answer: Structural change is an intrinsic component of economic development, defined by Colin Clark, Simon Kuznets, and Hollis Chenery as the long-term reconfiguration of an economy's sectoral output and employment allocations.

• Sectoral Recomposition: Economic development involves a structural shift away from the primary sector (agriculture) toward the secondary (manufacturing) and tertiary (services) sectors. As per capita income rises, Engel's Law dictates that the proportion of income spent on food falls, altering aggregate demand patterns toward manufactured goods and specialized services.
• Factor Reallocation: Underdeveloped economies are characterised by low-productivity surplus agricultural labour. Structural change facilitates the transfer of surplus labour into high-productivity urban industrial environments, driving economy-wide productivity and wage growth.
• Urbanisation and Technological Modernisation: As industrialization takes hold, population centres urbanize, lowering transport costs, expanding formal labour markets, and accelerating technical innovation and human capital accumulation.

Answer: W. Arthur Lewis’s (1954) classical dual-sector model explores the dynamics of capital accumulation in labour-surplus developing economies.

Structural Framework:

• Subsistence Sector: Rural agriculture characterized by redundant surplus labour where the marginal productivity of labour (MP_L) is zero or negligible. Workers receive an institutional subsistence wage (W_s) determined by average product.
• Capitalist Sector: Modern urban manufacturing that operates on profit-maximization principles, offering an industrial wage (W_c) set roughly 30% to 40% above rural subsistence levels to attract labour.

Development Mechanism: The capitalist sector employs rural labour up to the point where MP_L = W_c. Because total output exceeds wages paid, the modern capitalist realizes a net surplus. When this profit is systematically reinvested into productive capacity, the demand curve for industrial labour shifts outward (from D_L1 to D_L2). This absorbs more rural agricultural workers until the agricultural labour surplus is exhausted, ending the classical phase of growth.

Answer: John Fei and Gustav Ranis extended the Lewis framework by formalizing the role of agricultural productivity in dualistic development across three progressive phases:

• Phase 1 (Redundant Labour Phase): The marginal physical product of agricultural labour (MP_L) is strictly zero. Reallocating this labour to industry leaves total food production unaffected and creates zero upward pressure on industrial wages.
• Phase 2 (Disguised Unemployment Phase): Agricultural MP_L is positive but remains below the institutional subsistence wage (0 < MP_L < W). Transferring labour now causes a minor drop in total agricultural output, triggering potential food shortages and turning the terms of trade against the industrial sector unless agricultural productivity is simultaneously enhanced.
• Phase 3 (Commercialization Phase): Agricultural MP_L exceeds the institutional wage (MP_L > W). Surplus labour is fully absorbed, the rural economy becomes commercialized, and agricultural wages are determined by market equilibrium. The dual economy transitions into an integrated, self-sustaining market system.

Answer: The Harris-Todaro model explains the persistence of rural-urban migration in developing countries despite high levels of urban open unemployment.

Analytical Foundations:

• Expected Income Hypothesis: Migration is governed by rational economic calculations based on expected rather than actual urban income. The expected urban wage E[W_u] is defined as:
  E[W_u] = W_u × (E_u / L_u)
  Where W_u represents the politically or institutionally fixed formal urban wage, E_u is the number of urban formal jobs, and L_u is the total urban labour force.
• Migration Equilibrium: Migration continues until the expected urban wage equals the prevailing agricultural wage (W_A):
  W_A = E[W_u]

Policy Implication (The Todaro Paradox): Efforts to resolve urban unemployment solely by creating urban modern-sector jobs induce a disproportionately larger influx of rural migrants, ultimately worsening urban unemployment. Sustainable policy solutions instead require balanced rural development, expansion of agro-industries, and reduction of urban wage distortions.

Answer: Gunnar Myrdal’s Cumulative Causation theory challenges neoclassical orthodoxies that free market forces automatically restore spatial equilibrium. Instead, Myrdal argues that market forces tend to amplify initial regional disparities through two opposing mechanisms:

• Backwash Effects (Centripetal Forces): When an initial geographic cluster experiences an economic breakthrough, it attracts human capital, young labour, private investment, and bank deposits away from peripheral regions. The lagging periphery suffers from capital flight, selective out-migration, and an eroding tax base, entrenching its underdevelopment.
• Spread Effects (Centrifugal Forces): As the dynamic core grows, it generates demand for raw materials and agricultural produce from the periphery, while technological innovations and infrastructure diffuse outward.

In developing countries, Backwash Effects systematically overpower Spread Effects, requiring deliberate state-led regional policies and targeted public investments to prevent extreme geographical polarization.

Answer: Rooted in Marxist and structuralist economics, the Neo-Colonial Dependence Model views underdevelopment not as an early stage of growth, but as an ongoing structural condition actively produced by an unequal global capitalist system.

Key Structural Pillars:

• Core-Periphery Exploitation: The world economy is divided into the advanced industrialised "Core" (Global North) and the resource-dependent "Periphery" (Global South). The Core extracts economic surplus from the Periphery through historical and structural arrangements.
• Unequal Terms of Trade (Prebisch-Singer Thesis): Developing countries export price-inelastic primary goods and import high-value manufactured products. Over time, the net barter terms of trade deteriorate against peripheral nations, causing real income transfers to the Core.
• Alliance of Transnational and Domestic Elites: Foreign capital and multinational corporations (MNCs) ally with local comprador elites, reinforcing institutional structures that suppress broad-based domestic industrialization.

To escape this dependency trap, the model advocates for structural autonomy, South-South regional integration, and active state protectionism over uncritical integration into global capitalist markets.