পাঠ্যটিৰ এক চমু সাৰাংশ (Summary):

​এই পাঠটি মূলতঃ দক্ষিণ এচিয়াৰ চাৰিখন প্ৰধান ৰাষ্ট্ৰ— নেপাল, পাকিস্তান, বাংলাদেশ আৰু শ্ৰীলংকাৰ বৈদেশিক নীতিৰ এক তুলনামূলক আৰু বিশ্লেষণাত্মক অধ্যয়ন। নেপালৰ নীতি ইয়াৰ ‘ভূ-পৰিবেষ্টিত’ অৱস্থিতি আৰু ভাৰত-চীনৰ মাজত এক ‘বাফাৰ ষ্টেট’ হিচাপে ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতি প্ৰধানকৈ ভাৰত-কেন্দ্ৰিক সুৰক্ষাৰ চিন্তা আৰু ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত। আনহাতে, বাংলাদেশে ‘সকলোৰে সৈতে মিত্ৰতা’ৰ আদৰ্শৰে অৰ্থনৈতিক প্ৰগতি আৰু আঞ্চলিক সংযোগক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে। শেষত, শ্ৰীলংকাই ভাৰত মহাসাগৰত নিজৰ কৌশলগত অৱস্থিতি ৰক্ষা কৰিবলৈ চীন আৰু ভাৰতৰ দৰে বৃহৎ শক্তিৰ মাজত এক নিৰপেক্ষ সন্তুলন বজাই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰে। সামগ্ৰিকভাৱে, পাঠটিয়ে এই দেশসমূহৰ সাৰ্বভৌমত্ব, নিৰাপত্তা আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহক প্ৰতিফলিত কৰিছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: নেপালৰ বৈদেশিক নীতিৰ এটা প্ৰধান আৰু ঐতিহাসিক ভিত্তি কি?

উত্তৰ: ভৌগোলিক অৱস্থিতিৰ বাবে ভাৰত আৰু চীন— এই দুই বৃহৎ শক্তিৰ মাজত এক 'বাফাৰ ষ্টেট' (Buffer State) বা মধ্যৱৰ্তী ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে ভাৰসাম্য বজাই ৰখাটোৱেই নেপালৰ বৈদেশিক নীতিৰ প্ৰধান ভিত্তি।

প্ৰশ্ন ২: পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্ধাৰক উপাদানটো কি?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় নিৰাপত্তা আৰু সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষা, বিশেষকৈ চুবুৰীয়া দেশ ভাৰতক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা নিৰাপত্তাৰ চিন্তাই পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিক আটাইতকৈ বেছি প্ৰভাৱিত কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: ১৯৭১ চনত স্বাধীনতা লাভৰ পিছত বাংলাদেশে কোনটো মূল নীতিৰ আধাৰত নিজৰ বৈদেশিক নীতি গঢ়ি তুলিছিল?

উত্তৰ: "কাৰো সৈতে শত্ৰুতা নহয়, সকলোৰে সৈতে মিত্ৰতা" (Friendship to all, malice towards none)— এই মূল মন্ত্ৰৰ আধাৰত বাংলাদেশে বৈদেশিক নীতি পৰিচালনা কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰত মহাসাগৰত শ্ৰীলংকাৰ ভৌগোলিক অৱস্থিতিয়ে ইয়াৰ বৈদেশিক নীতিত কি ভূমিকা লয়?

উত্তৰ: শ্ৰীলংকাৰ কৌশলগত ভৌগোলিক অৱস্থিতিয়ে দেশখনক সামুদ্ৰিক বাণিজ্য আৰু আঞ্চলিক সুৰক্ষাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰবিন্দু হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ বাধ্য কৰে, যাৰ বাবে তেওঁলোকে এক নিৰপেক্ষ সামুদ্ৰিক নীতি অনুসৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: নেপালে আনুষ্ঠানিকভাৱে নিজকে বিশ্বৰ দৰবাৰত কি অঞ্চল হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ প্ৰস্তাৱ দিছিল?

উত্তৰ: ১৯৭৫ চনত ৰজা বীৰেন্দ্ৰৰ শাসনকালত নেপালে নিজকে এটা "শান্তিৰ অঞ্চল" (Zone of Peace) হিচাপে ঘোষণা কৰাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল।

প্ৰশ্ন ৬: পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিত 'এক্টিভ ইছলামিক ডিপ্লোমেচী' বা ইছলামিক কূটনীতিৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: মুছলিম বিশ্ব বা ইছলামিক সহযোগিতা সংস্থা (OIC) ৰ সৈতে ধৰ্মীয় আৰু ভাতৃত্ববোধৰ সম্পৰ্ক সজীৱ কৰি ৰাখি কূটনৈতিক আৰু আৰ্থিক সমৰ্থন লাভ কৰাটো পাকিস্তানৰ নীতিৰ এক অন্যতম লক্ষ্য।

প্ৰশ্ন ৭: বাংলাদেশৰ বৈদেশিক নীতিত 'পানী কূটনীতি' (Water Diplomacy) কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰ: ভাৰতৰ সৈতে থকা ৫৪ খন অভিন্ন নদীৰ পানীৰ সঠিক বিতৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনা নিশ্চিত কৰাটো বাংলাদেশৰ অৰ্থনৈতিক তথা বৈদেশিক নীতিৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

প্ৰশ্ন ৮: শ্ৰীলংকাই বৈশ্বিক বা আঞ্চলিক শীতল যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰত থাকিবলৈ কোনটো আন্দোলনক সক্ৰিয়ভাৱে সমৰ্থন কৰিছিল?

উত্তৰ: মহাশক্তিৰ সংঘাতৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ শ্ৰীলংকাই 'গোষ্ঠী নিৰপেক্ষ আন্দোলন' (Non-Aligned Movement বা NAM) ক সক্ৰিয়ভাৱে সমৰ্থন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন途径 ৯: চীনৰ 'বেল্ট এণ্ড ৰোড ইনিচিয়েটিভ' (BRI) ৰ সৈতে নেপালৰ সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰ: ভাৰতৰ ওপৰত থকা একপক্ষীয় অৰ্থনৈতিক নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিবলৈ নেপালে ২০১৭ চনত চীনৰ 'বেল্ট এণ্ড ৰোড ইনিচিয়েটিভ' (BRI) চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: পাকিস্তান আৰু চীনৰ মাজৰ কৌশলগত বন্ধুত্বক কি অৰ্থনৈতিক প্ৰকল্পই আটাইতকৈ বেছি মজবুত কৰিছে?

উত্তৰ: 'চীন-পাকিস্তান অৰ্থনৈতিক কৰিডৰ' (China-Pakistan Economic Corridor বা CPEC) প্ৰকল্পই দুই দেশৰ সামৰিক আৰু কূটনৈতিক সম্পৰ্কক এক নতুন মাত্ৰা দিছে।

প্ৰশ্ন ১১: শেহতীয়া বৰ্ষবোৰত বাংলাদেশৰ বৈদেশিক নীতিৰ মূল অৰ্থনৈতিক চালিকাশক্তি কি?

উত্তৰ: বৈশ্বিক বজাৰলৈ তৈয়াৰী পোছাক (RMG) ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰা আৰু বিভিন্ন দেশৰ পৰা পোনপটীয়া বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) আকৰ্ষণ কৰাটোৱেই বাংলাদেশৰ মূল চালিকাশক্তি।

প্ৰশ্ন ১২: শ্ৰীলংকাৰ বৈদেশিক নীতিৰ ইতিহাসত 'চিৰিগংগা চুক্তি' (Sirima-Shastri Pact, 1964) কি আছিল?

উত্তৰ: শ্ৰীলংকাত থকা ভাৰতীয় মূলৰ তামিলসকলৰ নাগৰিকত্বৰ সমস্যা সমাধানৰ বাবে শ্ৰীলংকাৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী চিৰিমাভো বন্দৰনায়েকে আৰু ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী লালবাহাদুৰ শাস্ত্ৰীৰ মাজত স্বাক্ষৰিত এক ঐতিহাসিক চুক্তি।

প্ৰশ্ন ১৩: নেপাল আৰু ভাৰতৰ মাজৰ দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ভিত্তি চুক্তিখন কি?

উত্তৰ: ১৯৫০ চনত স্বাক্ষৰিত হোৱা ঐতিহাসিক 'ভাৰত-নেপাল শান্তি আৰু বন্ধুত্ব চুক্তি' (Indো-Nepal Treaty of Peace and Friendship)।

প্ৰশ্ন ১৪: শীতল যুদ্ধৰ সময়ত পাকিস্তানে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নেতৃত্বত কোন দুটা সামৰিক চুক্তিত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল?

উত্তৰ: পাকিস্তানে নিজৰ নিৰাপত্তাৰ খাতিৰত 'চিআটো' (SEATO) আৰু 'চেণ্টো' (CENTO) নামৰ সামৰিক মিত্ৰজোঁটত যোগদান কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: কোনখন দক্ষিণ এচিয়াৰ দেশে প্ৰথমবাৰৰ বাবে 'ছাৰ্ক' (SAARC) গঠনৰ পৰিকল্পনা বা প্ৰস্তাৱ আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰ: বাংলাদেশৰ তদানীন্তন ৰাষ্ট্ৰপতি জিয়াউৰ ৰহমানে ১৯৮০ চনৰ দশকত দক্ষিণ এচিয়াৰ আঞ্চলিক সহযোগিতা মঞ্চ 'ছাৰ্ক' গঠনৰ আনুষ্ঠানিক প্ৰস্তাৱ দিছিল।

২ নম্বৰীয়া চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: নেপালৰ বৈদেশিক নীতিত 'ভূ-ৰাজনীতি' (Geo-politics) ৰ গুৰুত্ব দুটা বাক্যত বুজাই লিখা।

উত্তৰ: নেপাল ভূ-পৰিবেষ্টিত (Landlocked) আৰু ইয়াৰ উত্তৰে চীন তথা তিনিফালে ভাৰত অৱস্থিত। এই বিশেষ ভৌগোলিক অৱস্থানৰ বাবে নেপালে কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট দেশৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰ নকৰি দুয়োখন প্ৰতিবেশী ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সমদূৰত্ব আৰু সন্তুলিত সম্পৰ্ক ৰাখিবলৈ বাধ্য হয়।

প্ৰশ্ন ২: পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিত 'কাশ্মীৰ সমস্যা'ই কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলায়?

উত্তৰ: স্বাধীনতাৰ পিছৰে পৰা পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিৰ এক মুখ্য কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে কাশ্মীৰ বিষয়টো। এই ইছ্যুৰ বাবেই ভাৰতৰ সৈতে থকা সম্পৰ্ক উত্তপ্ত হৈ থাকে আৰু পাকিস্তানে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত (যেনে ৰাষ্ট্ৰসংঘ) এই বিষয়টো উত্থাপন কৰি ধৰ্মীয় আৰু সামৰিক মিত্ৰতা গঢ়িবলৈ চেষ্টা কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: বাংলাদেশৰ বৈদেশিক নীতিত থকা 'আঞ্চলিক সহযোগিতা' (Regional Cooperation) ৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: বাংলাদেশে আঞ্চলিক উন্নয়নৰ বাবে দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কৰ উপৰিও বহুপাক্ষিক মঞ্চক গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ দুটা অন্যতম উদাহৰণ হৈছে— দক্ষিণ এচিয়াৰ 'ছাৰ্ক' (SAARC) আৰু বেংগলোপসাগৰীয় অঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক সহযোগিতাৰ মঞ্চ 'বিমচটেক' (BIMSTEC)।

প্ৰশ্ন ৪: শ্ৰীলংকাৰ 'ঋণ ফান্দ কূটনীতি' (Debt-trap diplomacy) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ বাবে শ্ৰীলংকাই চীনৰ পৰা বৃহৎ পৰিমাণৰ ঋণ গ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু পিছলৈ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ বাবে ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰি নিজৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ 'হামবানটোটা বন্দৰ' (Hambantota Port) ৯৯ বছৰৰ বাবে চীনক লীজত দিবলৈ বাধ্য হয়, যাক বৈদেশিক নীতিত ঋণৰ ফান্দ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: ভাৰত আৰু নেপালৰ মাজৰ সাম্প্ৰতিক সীমান্ত বিবাদৰ মূল কাৰণ কি?

উত্তৰ: ভাৰত আৰু নেপালৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সুমধুৰ হ’লেও 'কালাপানী', 'লিম্পিয়াধুৰা' আৰু 'লিপুলেখ' অঞ্চলক লৈ দুয়োখন দেশৰ মাজত ভৌগোলিক সীমাৰ বিবাদ আছে। নেপালে নিজৰ নতুন মানচিত্ৰত এই অঞ্চলবোৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ পিছত বৈদেশিক নীতিত সাময়িক সংঘাতৰ সৃষ্টি হৈছে।

প্ৰশ্ন ৬: পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিত 'আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ' আৰু 'চীন'ৰ ভূমিকাৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: শীতল যুদ্ধ আৰু সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী অভিযানৰ সময়ত পাকিস্তান আমেৰিকাৰ এক সামৰিক সহযোগী আছিল, যিটো আছিল বহু পৰিমাণে স্বাৰ্থকেন্দ্ৰিক। আনহাতে, চীনৰ সৈতে পাকিস্তানৰ সম্পৰ্ক দীৰ্ঘম্যাদী আৰু স্থিৰ, যাক পাকিস্তানে "হিমালয়তকৈও ওখ আৰু সাগৰতকৈও গভীৰ বন্ধুত্ব" বুলি অভিহিত কৰে।

প্ৰশ্ন ৭: ম্যানমাৰৰ 'ৰোহিংগা শৰণাৰ্থী সংকট' বাংলাদেশে কেনেকৈ কূটনৈতিকভাৱে মোকাবিলা কৰিছে?

উত্তৰ: লাখ লাখ ৰোহিংগা শৰণাৰ্থীক আশ্ৰয় দি বাংলাদেশে এক বৃহৎ মানৱীয়তা প্ৰদৰ্শন কৰিছে। এই শৰণাৰ্থীসকলক সসন্মানে নিজ দেশলৈ ওভতাই পঠিয়াবলৈ বাংলাদেশে ৰাষ্ট্ৰসংঘ আৰু বিশ্বৰ অন্যান্য প্ৰভাৱশালী দেশসমূহৰ জৰিয়তে ম্যানমাৰ চৰকাৰৰ ওপৰত কূটনৈতিক চাপ সৃষ্টি কৰি আহিছে।

প্ৰশ্ন ৮: শ্ৰীলংকাৰ আভ্যন্তৰীণ 'তামিল সমস্যা'ই ভাৰত-শ্ৰীলংকাৰ বৈদেশিক সম্পৰ্কত কিদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: শ্ৰীলংকাত এল.টি.টি.ই (LTTE) আৰু চৰকাৰৰ মাজত চলা গৃহযুদ্ধৰ প্ৰভাৱ ভাৰতৰ তামিলনাডুতো পৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ১৯৮৭ চনত ভাৰত-শ্ৰীলংকা চুক্তি হৈছিল আৰু ভাৰতে তাত শান্তিৰক্ষী বাহিনী (IPKF) পঠিয়াব লগা হৈছিল, যিয়ে দুয়োখন দেশৰ সম্পৰ্কত এক জটিল ঐতিহাসিক মোৰ দিছিল।

প্ৰশ্ন ৯: নেপালৰ বৈদেশিক নীতিত 'পঞ্চশীল নীতি' (Panchsheel) ৰ প্ৰাসংগিকতা কি?

উত্তৰ: নেপালে ইয়াৰ সাৰ্বভৌমত্ব ৰক্ষা কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ চনদ আৰু পঞ্চশীল নীতিৰ ওপৰত গভীৰ আস্থা ৰাখে। আন দেশৰ আভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰা আৰু পাৰস্পৰিক সমতা বজাই ৰখাটোৱেই নেপালৰ শান্তি সপক্ষে থকা বৈদেশিক নীতিৰ মূল মন্ত্ৰ।

প্ৰশ্ন ১০: পাকিস্তানৰ 'পূব দিশলৈ চোৱা নীতি' (Look East Policy) ৰ মূল উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: কেৱল মধ্য প্ৰাচ্য বা পশ্চিমীয়া দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি দক্ষিণ-পূব এচিয়াৰ অৰ্থনৈতিকভাৱে সমৃদ্ধিশালী দেশসমূহ (যেনে— মালয়েছিয়া, ইণ্ডোনেছিয়া আৰু আছিয়ান গোট) ৰ সৈতে বাণিজ্য আৰু কূটনৈতিক সম্পৰ্ক সম্প্ৰসাৰণ কৰাটোৱেই পাকিস্তানৰ এই নীতিৰ লক্ষ্য।

প্ৰশ্ন ১১: বাংলাদেশ আৰু ভাৰতৰ মাজত ২০১৫ চনত হোৱা 'ছিটমহল বিনিময় চুক্তি' (Land Boundary Agreement) ৰ গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: এই ঐতিহাসিক চুক্তিৰ জৰিয়তে দুয়োখন দেশে নিজৰ মাজত থকা ১৬২ টা ছিটমহল (Enclaves) বিনিময় কৰে। ইয়াৰ ফলত দশক দশক ধৰি নাগৰিকত্বহীন হৈ থকা হাজাৰ হাজাৰ মানুহে স্থায়ী পৰিচয় লাভ কৰে আৰু দুই দেশৰ সীমা বিবাদৰ শান্তিপূৰ্ণ অন্ত পৰে।

প্ৰশ্ন ১২: শ্ৰীলংকাই কেনেকৈ ভাৰত আৰু চীন— এই দুয়োখন দেশৰ সৈতে সন্তুলন ৰক্ষা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে?

উত্ত口ৰ: শ্ৰীলংকাই অৰ্থনৈতিক আৰু আন্তঃগাঁথনিমূলক উন্নয়নৰ বাবে চীনৰ বিনিয়োগক আদৰণি জনায়, কিন্তু একে সময়তে নিজৰ নিৰাপত্তা আৰু ভৌগোলিক সংবেদনশীলতাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি ভাৰতক আশ্বস্ত কৰে যে তেওঁলোকৰ ভূমি ভাৰত-বিৰোধী কোনো সামৰিক কাৰ্যকলাপত ব্যৱহাৰ হ'বলৈ দিয়া নহব।

প্ৰশ্ন ১৩: নেপালে সাগৰীয় বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত সন্মুখীন হোৱা অসুবিধা দূৰ কৰিবলৈ কি কূটনৈতিক পদক্ষেপ লৈছে?

উত্তৰ: ভূ-পৰিবেষ্টিত হোৱাৰ বাবে নেপালে পৰম্পৰাগতভাৱে ভাৰতৰ কলকাতা বন্দৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল। কিন্তু শেহতীয়াকৈ নেপালে চীনৰ ট্ৰেনজিট প'ৰ্ট বা বন্দৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ চুক্তি কৰিছে, যাতে বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত বৈচিত্ৰ্য আনিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ১৪: পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিত 'অপৰাধমূলক সন্ত্ৰাসবাদ' (Cross-border terrorism) ৰ অভিযোগে কেনে প্ৰত্যাহ্বান আনিছে?

উত্তৰ: পাকিস্তানৰ মাটিত সক্ৰিয় হৈ থকা কিছুমান উগ্ৰপন্থী গোটৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত দেশখনে বহবাৰ 'ধূসৰ তালিকা' (FATF Grey List) ত সোমাবলগীয়া হৈছে। ইয়াৰ ফলত দেশখনে গোলকীয় বিত্তীয় সাহায্য লাভৰ ক্ষেত্ৰত আৰু কূটনৈতিক মৰ্যাদাৰ ক্ষেত্ৰত ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে।

প্ৰশ্ন ১৫: জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বিপৰীতে বাংলাদেশৰ বৈদেশিক কূটনীতি কেনেধৰণৰ?

উত্তৰ: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ বাবে বাংলাদেশ আটাইতকৈ বিপদাপন্ন দেশসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। সেয়েহে বাংলাদেশে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জলবায়ু সন্মিলনবোৰত (COP) সক্ৰিয় ভূমিকা লয় আৰু উন্নত দেশসমূহৰ পৰা 'জলবায়ু পুঁজি' (Climate Fund) আৰু ক্ষতিপূৰণ আদায়ৰ বাবে দুৰ্বল দেশসমূহৰ নেতৃত্ব বহন কৰে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: নেপালৰ বৈদেশিক নীতিত ভৌগোলিক অৱস্থিতিৰ গুৰুত্ব আৰু ‘বাফাৰ ষ্টেট’ (Buffer State) হিচাপে ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: কোনো এখন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ বৈদেশিক নীতি নিৰ্ধাৰণত ভৌগোলিক অৱস্থানে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে আৰু ইয়াৰ অন্যতম উৎকৃষ্ট উদাহৰণ হৈছে নেপাল। নেপাল এখন ভূ-পৰিবেষ্টিত (Landlocked) হিমালয়ৰ পাদদেশত অৱস্থিত ৰাষ্ট্ৰ, যাৰ উত্তৰ দিশত সাম্যবাদী চীন আৰু দক্ষিণ, পূব তথা পশ্চিম— এই তিনিয়ো দিশত গণতান্ত্ৰিক ভাৰত অৱস্থিত। এই বিশেষ অৱস্থিতিৰ বাবে দুখন বৃহৎ আৰু শক্তিশালী চুবুৰীয়া দেশৰ মাজত নেপালে এক 'বাফাৰ ষ্টেট' বা মধ্যৱৰ্তী নিৰাপত্তা বলয় হিচাপে কাম কৰে।

নেপালৰ বৈদেশিক নীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• সন্তুলন ৰক্ষাৰ নীতি: নেপালে ইয়াৰ বৈদেশিক নীতিত ভাৰত আৰু চীন কাৰো সৈতে পোনপটীয়া সংঘাতত নোসোমাই এক সমদূৰত্ব তথা ভাৰসাম্যৰ নীতি (Policy of Equidistance) অৱলম্বন কৰে।

• অৰ্থনৈতিক নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস: পৰম্পৰাগতভাৱে সাগৰীয় বাণিজ্যৰ বাবে ভাৰতৰ কলকাতা বন্দৰৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হোৱা নেপালে শেহতীয়াভাৱে চীনৰ সৈতেও ট্ৰেনজিট চুক্তি কৰি নিজৰ নিৰ্ভৰশীলতাৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণ কৰিছে।

• সাৰ্বভৌমত্বৰ সুৰক্ষা: দুয়োখন মহাদেশীয় শক্তিৰ মাজত নিজৰ ভৌগোলিক আৰু ৰাজনৈতিক অস্তিত্ব বজাই ৰাখিবলৈ নেপালে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ নীতি আৰু গোষ্ঠী নিৰপেক্ষতাক সদায় অগ্ৰাধিকাৰ দি আহিছে।

প্ৰশ্ন ২: পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতি মূলতঃ নিৰাপত্তা আৰু ধৰ্মীয় মেৰুকৰণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত বুলি ভাবানে? যুক্তি দৰ্শাই বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: ১৯৪৭ চনত ব্ৰিটিছ শাসনৰ অন্ত পৰি ধৰ্মৰ ভিত্তিত জন্ম হোৱা পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিৰ ইতিহাস পৰ্যালোচনা কৰিলে দেখা যায় যে ইয়াৰ মূল চালিকাশক্তি হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় সুৰক্ষাৰ চিন্তা আৰু ধৰ্মীয় পৰিচয়। পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিত ভৌগোলিক অখণ্ডতা ৰক্ষা আৰু বিশেষকৈ ভাৰত কেন্দ্ৰিক নিৰাপত্তাৰ সংকটে এক স্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাই আহিছে।

এই নীতিক পৰিচালনা কৰা মূল কাৰকসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰা হ’ল:

• ভাৰত কেন্দ্ৰিক নিৰাপত্তা নীতি: পাকিস্তানৰ সামৰিক আৰু কূটনৈতিক নীতিৰ সৰহভাগ পৰিকল্পনাই ভাৰতক এক মুখ্য প্ৰতিদ্বন্দ্বী হিচাপে গণ্য কৰি তৈয়াৰ কৰা হয়। কাশ্মীৰ ইছ্যুক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত জীয়াই ৰখাটো পাকিস্তানৰ বৈদেশিক নীতিৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ।

• সামৰিক মিত্ৰতাৰ আশ্ৰয়: নিৰাপত্তাৰ অভাৱবোধৰ বাবেই শীতল যুদ্ধৰ কালছোৱাত পাকিস্তানে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ নেতৃত্বত থকা 'SEATO' আৰু 'CENTO' ৰ দৰে সামৰিক মিত্ৰজোঁটত অংশ লৈছিল আৰু বৰ্তমান চীনৰ সৈতে কৌশলগত মিত্ৰতা বৃদ্ধি কৰিছে।

• ইছলামিক একতা আৰু ওআইচি (OIC): ধৰ্মীয় পৰিচয়ক কূটনীতিৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি পাকিস্তানে মুছলিম বিশ্বৰ দেশসমূহৰ (বিশেষকৈ মধ্য প্ৰাচ্যৰ) সৈতে এক সুদৃঢ় ভাতৃত্ববোধৰ সম্পৰ্ক ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰে, যাতে অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক সংকটৰ সময়ত সামূহিক সমৰ্থন লাভ কৰিব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ৩: বাংলাদেশৰ বৈদেশিক নীতি পৰিচালনাত ‘কাৰো সৈতে শত্ৰুতা নহয়, সকলোৰে সৈতে মিত্ৰতা’— এই সূত্ৰটো কিমান দূৰ সফল হৈছে? মূল্যাংকন কৰা।

উত্তৰ: ১৯৭১ চনত এক দীৰ্ঘদিনীয়া তেজস্বী সংগ্ৰাম আৰু ভাৰতৰ সক্ৰিয় সহযোগিতাত জন্মলাভ কৰা বাংলাদেশৰ বৈদেশিক নীতিৰ মূল দৰ্শন আছিল ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠাপক ৰাষ্ট্ৰনেতা শেখ মুজিবুৰ ৰহমানে আগবঢ়োৱা উক্তি— "Friendship to all, malice towards none" (সকলোৰে সৈতে মিত্ৰতা, কাৰো সৈতে শত্ৰুতা নহয়)। এক উন্নয়নশীল আৰু ঘনবসতিপূৰ্ণ দেশ হিচাপে বাংলাদেশে নিজৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰগতিৰ স্বাৰ্থত এই নীতি বহু পৰিমাণে সফলভাৱে প্ৰয়োগ কৰিছে।

ইয়াৰ সফলতাৰ দিশসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• ভাৰত-বাংলাদেশ কূটনৈতিক পৰিপক্কতা: গংগা নদীৰ পানী বণ্টন সমস্যা বা ২০১৫ চনৰ ঐতিহাসিক ছিটমহল বিনিময় চুক্তি (Land Boundary Agreement) ৰ দৰে জটিল দ্বিপাক্ষিক ইছ্যুবোৰ বাংলাদেশে শান্তিপূৰ্ণ আলোচনাৰ জৰিয়তে সমাধান কৰি ভাৰতৰ সৈতে এক অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ মিত্ৰতা গঢ়ি তুলিছে।

• অৰ্থনৈতিক বহুমুখিতা: বাংলাদেশে নিজৰ বাণিজ্যিক স্বাৰ্থক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আমেৰিকা আৰু ইউৰোপীয় ইউনিয়নৰ সৈতে সুসম্পৰ্ক ৰখাৰ সমান্তৰালভাৱে চীনৰ 'বেল্ট এণ্ড ৰোড ইনিচিয়েটিভ' (BRI) ত অংশগ্ৰহণ কৰি বুজন পৰিমাণৰ বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

• মানৱীয় কূটনীতি: ম্যানমাৰৰ ৰোহিংগা শৰণাৰ্থীসকলক আশ্ৰয় দি বাংলাদেশে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চত এক মানৱীয় মুখমণ্ডল প্ৰদৰ্শন কৰিছে আৰু আঞ্চলিক শান্তিৰ সপক্ষে এক শক্তিশালী স্থিতি গ্ৰহণ কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৪: ভাৰত মহাসাগৰৰ ভূ-ৰাজনীতি আৰু শ্ৰীলংকাৰ বৈদেশিক নীতিৰ কৌশলগত প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: শ্ৰীলংকা হৈছে ভাৰত মহাসাগৰৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলগত স্থানত অৱস্থিত দ্বীপ ৰাষ্ট্ৰ। পূব আৰু পশ্চিম বিশ্বক সংযোগ কৰা প্ৰধান সামুদ্ৰিক বাণিজ্যিক পথৰ সোঁমাজত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে গোলকীয় মহাশক্তিসমূহৰ দৃষ্টি সদায় শ্ৰীলংকাৰ ওপৰত নিবদ্ধ থাকে। এই অৱস্থিতিয়ে দেশখনক যিদৰে ভূ-ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰিছে, ঠিক সেইদৰে ইয়াৰ বৈদেশিক নীতিৰ বাবে চৰম প্ৰত্যাহ্বানো কঢ়িয়াই আনিছে।

প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান আৰু কৌশলসমূহ হ’ল:

• মহাশক্তিৰ প্ৰতিযোগিতাৰ মাজত সন্তুলন: বৰ্তমান সময়ত ভাৰত মহাসাগৰত চীনৰ বৰ্ধিত প্ৰভাৱ আৰু ভাৰত তথা আমেৰিকাৰ ইয়াৰ প্ৰতি থকা সংবেদনশীলতাৰ মাজত শ্ৰীলংকাই এক নিৰপেক্ষতা অৱলম্বন কৰিবলগীয়া হয়, যাতে কোনো এক পক্ষই তেওঁলোকক শত্ৰু ভাবাপন্ন বুলি গণ্য নকৰে।

• ঋণৰ জাল আৰু সাৰ্বভৌমত্বৰ সংকট: আন্তঃগাঁথনিমূলক কামৰ বাবে চীনৰ পৰা লোৱা অতিৰিক্ত ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰি শ্ৰীলংকাই 'হামবানটোটা বন্দৰ' ৯৯ বছৰৰ বাবে চীনক হস্তান্তৰ কৰিবলগীয়া হোৱা ঘটনাই দেশখনৰ বৈদেশিক নীতিৰ স্বাধীনতাক এক বৃহৎ প্ৰশ্নবোধকৰ সন্মুখত থিয় কৰাইছে।

• আঞ্চলিক নিৰাপত্তা: সামুদ্ৰিক জলদস্যুতা, ড্ৰাগছ সৰবৰাহ আৰু সামুদ্ৰিক পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সুৰক্ষাৰ বাবে শ্ৰীলংকাই ভাৰতৰ সৈতে 'কলম্বো চিকিউৰিটি কনক্লেভ' (CSC) ৰ দৰে মঞ্চত সক্ৰিয় সহযোগিতা আগবঢ়াই আহিছে।

প্ৰশ্ন ৫: দক্ষিণ এচিয়াৰ আঞ্চলিক সহযোগিতাৰ ক্ষেত্ৰত নেপাল, পাকিস্তান, বাংলাদেশ আৰু শ্ৰীলংকাৰ ভূমিকা সংক্ষেপে পৰ্যালোচনা কৰা।

উত্তৰ: দক্ষিণ এচিয়াৰ আঞ্চলিক সহযোগিতাৰ আটাইতকেই প্ৰধান মঞ্চ হৈছে 'ছাৰ্ক' (SAARC)। যদিও ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ চিৰবৈৰী সম্পৰ্কৰ বাবে ছাৰ্ক বৰ্তমান সময়ত বহু পৰিমাণে স্থৱিৰ হৈ পৰিছে, তথাপিও এই অঞ্চলৰ অন্যান্য দেশসমূহৰ বৈদেশিক নীতিত আঞ্চলিক সহযোগিতাৰ এক সুকীয়া মহত্ত্ব আছে।

এই ৪ খন দেশৰ ভূমিকা তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

• বাংলাদেশ: বাংলাদেশ হৈছে ছাৰ্ক (SAARC) ৰ জন্মদাতা। ১৯৮৫ চনত ঢাকাতেই ছাৰ্কৰ প্ৰথমখন সন্মিলন অনুষ্ঠিত হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও বাংলাদেশে বৰ্তমান 'বিমচটেক' (BIMSTEC) ক এক বিকল্প অৰ্থনৈতিক মঞ্চ হিচাপে গঢ়ি তোলাত বিশেষ সক্ৰিয়তা প্ৰদৰ্শন কৰিছে।

• নেপাল: নেপাল হৈছে ছাৰ্কৰ স্থায়ী সচিবালয় (Kathmandu) ৰ আশ্ৰয়দাতী দেশ। ভূ-পৰিবেষ্টিত দেশ হোৱাৰ বাবে নেপালে আঞ্চলিক সংযোগ (Regional Connectivity) আৰু মুক্ত বাণিজ্যৰ (SAFTA) ওপৰত আটাইতকৈ বেছি গুৰুত্ব দিয়ে।

• শ্ৰীলংকা: শ্ৰীলংকাই দক্ষিণ এচিয়াত শিক্ষা, সংস্কৃতি আৰু সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰৰ বাবে আঞ্চলিক সহযোগিতাক ব্যৱহাৰ কৰে। তেওঁলোকে ভাৰত মহাসাগৰীয় অঞ্চলৰ সহযোগিতা সংস্থা (IORA) ৰ জৰিয়তেও সক্ৰিয় ভূমিকা লয়।

• পাকিস্তান: পাকিস্তানে দক্ষিণ এচিয়াৰ সহযোগিতাৰ মঞ্চখনক সদায় ভাৰতৰ আধিপত্যবাদৰ বিৰুদ্ধে এক ঢাল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। অৱশ্যে সামৰিক আৰু উগ্ৰপন্থী সমস্যাৰ বাবে পাকিস্তানে আঞ্চলিক বাণিজ্যৰ সম্পূৰ্ণ সুবিধা লাভ কৰাত ব্যৰ্থ হৈছে।