​এই পাঠটিত দক্ষিণ এছিয়াক এক সুকীয়া ভৌগোলিক, ঐতিহাসিক আৰু ৰাজনৈতিক অঞ্চল হিচাপে বিশ্লেষণ কৰা হৈছে। হিমালয় পৰ্বতমালা আৰু ভাৰত মহাসাগৰে আগুৰি থকা এই অঞ্চলটোৰ দেশসমূহৰ মাজত এক গভীৰ সাংস্কৃতিক মিল আছে। পাঠটিৰ প্ৰধান দিশ তিনিটা হৈছে— প্ৰথমতে, ব্ৰিটিছ শাসনৰ ঔপনিৱেশিক উত্তৰাধিকাৰ, যিয়ে এই অঞ্চলত প্ৰশাসনিক আধুনিকীকৰণ অনাৰ লগতে দেশ বিভাজন আৰু সাম্প্ৰদায়িক কন্দলৰো সৃষ্টি কৰিলে। দ্বিতীয়তে, দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতি, য’ত ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় অৱস্থান, চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ সৈতে সীমান্ত কন্দল আৰু চীনৰ বৰ্ধিত প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা হৈছে। তৃতীয়তে, আঞ্চলিক সহযোগিতা, য’ত ‘ছাৰ্ক’ (SAARC) আৰু ‘চাফটা’ (SAFTA) ৰ দৰে সংগঠনৰ ভূমিকা, সফলতা আৰু ভাৰত-পাক সংঘাতৰ বাবে ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ প্ৰকাশ পাইছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ভৌগোলিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা দক্ষিণ এছিয়া অঞ্চলটোক আন এছীয় ভূখণ্ডৰ পৰা পৃথক কৰা প্ৰাকৃতিক প্ৰাচীৰখন কি?

উত্তৰ: উত্তৰে অৱস্থিত সুউচ্চ হিমালয় পৰ্বতমালাই দক্ষিণ এছিয়া অঞ্চলটোক এছিয়া মহাদেশৰ বাকী অংশৰ পৰা প্ৰাকৃতিকভাৱে পৃথক কৰি এক সুকীয়া ভৌগোলিক পৰিচয় দিছে।

প্ৰশ্ন ২: উপনিৱেশিক উত্তৰাধিকাৰ (Colonial Legacies) বুলিলে ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানত কি বুজা যায়?

উত্তৰ: কোনো এক অঞ্চল দীৰ্ঘদিন ধৰি বিদেশী সাম্ৰাজ্যবাদী শক্তিৰ অধীনত থকাৰ ফলত সেই অঞ্চলটোৰ শাসন ব্যৱস্থা, অৰ্থনীতি আৰু সমাজ ব্যৱস্থাত যি স্থায়ী প্ৰভাৱ বা সাঁচ ৰৈ যায়, তাকেই উপনিৱেশিক উত্তৰাধিকাৰ বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: দক্ষিণ এছিয়াৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসত আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী ইউৰোপীয় উপনিৱেশিক শক্তি কোন আছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্য আছিল দক্ষিণ এছিয়াৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসক আটাইতকৈ গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰা ইউৰোপীয় উপনিৱেশিক শক্তি, যিয়ে এই অঞ্চলত প্ৰায় দুশ বছৰ শাসন চলাইছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ১৯৪৭ চনত ব্ৰিটিছ শাসনৰ অন্ত পৰাৰ লগে লগে দক্ষিণ এছিয়াত কোন দুখন স্বাধীন ৰাষ্ট্ৰৰ জন্ম হৈছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ ভাৰত বিভাজনৰ ফলস্বৰূপে ধৰ্মীয় মেৰুকৰণৰ ভিত্তিত ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামৰ দুখন সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ জন্ম হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৫: ভূ-ৰাজনীতি (Geopolitics) শব্দটোৰ মূল অৰ্থ কি?

উত্তৰ: ভৌগোলিক অৱস্থান, প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু পৰিৱেশে কোনো এখন দেশৰ বৈদেশিক নীতি আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্পৰ্কৰ ওপৰত পেলোৱা প্ৰভাৱৰ অধ্যয়নক ভূ-ৰাজনীতি বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৬: দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতিত 'কেন্দ্ৰীয় শক্তি' বা আটাইতকায় বৃহৎ ভৌগোলিক অবয়ব বিশিষ্ট দেশ কোনখন?

উত্তৰ: ভৌগোলিক বিস্তৃতি, জনসংখ্যা আৰু অৰ্থনৈতিক সামৰ্থ্যৰ ফালৰ পৰা ভাৰতবৰ্ষ হৈছে দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতিৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।

প্ৰশ্ন ৭: দক্ষিণ এছিয়াৰ কোনখন সৰু ৰাষ্ট্ৰই সাম্ৰাজ্যবাদী ব্ৰিটিছ শক্তিৰ সন্মুখত নিজৰ পূৰ্ণ স্বাধীনতা অক্ষুণ্ণ ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছিল?

উত্তৰ: হিমালয়ৰ পাদদেশত অৱস্থিত নেপাল ৰাজ্যই ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক কালছোৱাতো নিজৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু স্বতন্ত্ৰতা ৰক্ষা কৰিবলৈ সমৰ্থ হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৮: দক্ষিণ এছিয়াৰ আঞ্চলিক সহযোগিতাৰ সৰ্বপ্ৰথম আৰু প্ৰধান মঞ্চখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: 'ছাৰ্ক' (SAARC - South Asian Association for Regional Cooperation) হৈছে এই অঞ্চলৰ সৰ্বপ্ৰথম আনুষ্ঠানিক আঞ্চলিক সহযোগিতাৰ মঞ্চ।

প্ৰশ্ন ৯: ছাৰ্ক (SAARC) গঠনৰ চন আৰু ইয়াৰ প্ৰথম শীৰ্ষ সন্মিলন ক’ত অনুষ্ঠিত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৮৫ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত বাংলাদেশৰ ৰাজধানী ঢাকাত ছাৰ্কৰ প্ৰথমটো ঐতিহাসিক শীৰ্ষ সন্মিলন অনুষ্ঠিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১০: বৰ্তমান ছাৰ্ক (SAARC) সংগঠনটোৰ সৰ্বমুঠ সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ সংখ্যা কিমান?

উত্তৰ: বৰ্তমান এই আঞ্চলিক সংগঠনটোৰ সৰ্বমুঠ সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ সংখ্যা হৈছে ৮ খন (ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ, শ্ৰীলংকা, নেপাল, ভূটান, মালদ্বীপ আৰু আফগানিস্তান)।

প্ৰশ্ন ১১: ২০০৭ চনত নতুনকৈ ছাৰ্কৰ অষ্টম সদস্য হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা দেশখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: নতুন দিল্লীত অনুষ্ঠিত ১৪ সংখ্যক ছাৰ্ক সন্মিলনত আফগানিস্তানক এই সংগঠনৰ অষ্টমটো পূৰ্ণাংগ সদস্য ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন ১২: দক্ষিণ এছিয়াত মুক্ত বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰৰ বাবে স্বাক্ষৰিত হোৱা 'SAFTA' চুক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?

উত্তৰ: SAFTA-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে 'South Asian Free Trade Area' (দক্ষিণ এছীয় মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল)।

প্ৰশ্ন ১৩: দক্ষিণ এছিয়াৰ কোনখন দ্বীপৰাষ্ট্ৰই ১৯৭২ চনৰ পূৰ্বলৈকে 'চিলন' (Ceylon) নামেৰে পৰিচিত আছিল?

উত্তৰ: ভাৰত মহাসাগৰত অৱস্থিত আমাৰ চুবুৰীয়া দ্বীপৰাষ্ট্ৰ শ্ৰীলংকা ১৯৭২ চনৰ আগলৈকে চিলন নামেৰে জনাজাত আছিল।

প্ৰশ্ন ১৪: উপনিৱেশিক শাসকে ব্যৱহাৰ কৰা কোনটো নীতিয়ে দক্ষিণ এছিয়াৰ সাম্প্ৰদায়িক বিভাজনক তীব্ৰতৰ কৰি তুলিছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ 'ভাগ কৰা আৰু শাসন কৰা' (Divide and Rule) নীতিয়ে এই অঞ্চলৰ ধৰ্মীয় আৰু জাতিগত বিভাজনক আটাইতকৈ বেছি উচটনি দিছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: ভৌগোলিকভাৱে দক্ষিণ এছিয়াৰ কোনখন দেশ সম্পূৰ্ণৰূপে এটা দ্বীপপুঞ্জ আৰু ইয়াৰ প্ৰধান অৰ্থনীতি পৰ্যটনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল?

উত্তৰ: ভাৰত মহাসাগৰৰ বুকুত সিঁচৰিত হৈ থকা ক্ষুদ্ৰ দ্বীপপুঞ্জ 'মালদ্বীপ' হৈছে দক্ষিণ এছিয়াৰ এনে এখন ৰাষ্ট্ৰ, যাৰ প্ৰধান জীৱিকা পৰ্যটন শিল্প।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: দক্ষিণ এছিয়াক এক সুকীয়া ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক অঞ্চল হিচাপে গঢ়ি তোলা উপাদানসমূহ কি কি?

উত্তৰ: উত্তৰৰ হিমালয় পৰ্বতমালা আৰু দক্ষিণৰ ভাৰত মহাসাগৰৰ দৰে প্ৰাকৃতিক সীমাই ইয়াক ভৌগোলিক সুকীয়া ৰূপ দিছে। ইয়াৰ উপৰি শতিকা পুৰণি উমৈহতীয়া ঐতিহাসিক সংযোগ, ভাষিক বৈচিত্ৰ্য আৰু সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানে ইয়াক এক একক অঞ্চল হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে।

প্ৰশ্ন ২: ব্ৰিটিছ উপনিৱেশিক শাসনে দক্ষিণ এছিয়াৰ অৰ্থনৈতিক গাঁথনিত কিদৰে নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাইছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছে এই অঞ্চলটোক নিজৰ উদ্যোগৰ বাবে কেঁচামাল সংগ্ৰহৰ স্থল আৰু ব্ৰিটেইনত উৎপাদিত সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা এক বৃহৎ বজাৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰিছিল। ফলত থলুৱা কুটিৰ শিল্প আৰু কৃষিভিত্তিক স্বাৱলম্বী অৰ্থনীতি সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস হৈ পৰিছিল।

প্ৰশ্ন ৩: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত থকা বৰ্তমানৰ সীমাৰেখাডালক কি বুলি কোৱা হয় আৰু ইয়াৰ ঐতিহাসিক উৎস কি?

উত্তৰ: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমাৰেখাডালক 'ৰেডক্লিফ ৰেখা' (Radcliffe Line) বোলা হয়। ১৯ND চনত দেশ বিভাজনৰ সময়ত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নিযুক্তি দিয়া সীমান্ত আয়োগৰ মুৰব্বী ছাৰ চিৰিল ৰেডক্লিফৰ নামানুসাৰে ইয়াৰ নামকৰণ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৪: ভূ-ৰাজনৈতিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা ভাৰত মহাসাগৰৰ গুৰুত্ব দক্ষিণ এছিয়াৰ বাবে কিয় অপৰিহাৰ্য?

উত্তৰ: ভাৰত মহাসাগৰ হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য আৰু শক্তি সৰবৰাহৰ (তেল পৰিবহন) এক অন্যতম প্ৰধান সাগৰীয় পথ। দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ নিৰাপত্তা, সাগৰীয় সম্পদৰ ব্যৱহাৰ আৰু বৈদেশিক বাণিজ্য সুৰক্ষিত কৰিবলৈ এই মহাসাগৰৰ ভূ-ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব অসীম।

প্ৰশ্ন ৫: উপনিৱেশিক উত্তৰাধিকাৰ হিচাপে দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহত বৰ্তমান দেখা পোৱা দুটা ইতিবাচক দিশ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: ক) ব্ৰিটিছ শাসনকালত গঢ়ি উঠা আধুনিক প্ৰশাসনিক আৰু ন্যায়িক ব্যৱস্থা, যাৰ আধাৰত দেশসমূহে বৰ্তমান শাসন চলাইছে।

খ) ৰেলৱে আৰু ডাক-তাঁত ব্যৱস্থাৰ দৰে যাতায়াত তথা যোগাযোগ সঁজুলিৰ আধুনিকীকৰণ।

প্ৰশ্ন ৬: দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতিত চীনৰ বৰ্ধিত প্ৰভাৱে কিদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছে?

উত্তৰ: চীনে 'বেল্ট এণ্ড ৰোড ইনিচিয়েটিভ' (BRI) আঁচনিৰ জৰিয়তে পাকিস্তান, শ্ৰীলংকা, নেপাল আদি দেশত বৃহৎ ধন বিনিয়োগ কৰিছে। ইয়াৰ ফলত এই অঞ্চলত পৰম্পৰাগতভাৱে থকা ভাৰতৰ ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱৰ প্ৰতি এক নতুন প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি হৈছে।

প্ৰশ্ন ৭: দক্ষিণ এছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত সীমা বিবাদৰ মূল কাৰণ কি বুলি ভাবা?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছ উপনিৱেশিক শাসকে এই অঞ্চল ত্যাগ কৰাৰ সময়ত দেশসমূহৰ ভৌগোলিক সীমা নিৰ্ধাৰণ খৰখেদাকৈ আৰু অস্পষ্টভাৱে কৰি থৈ গৈছিল। জাতিগত আৰু ঐতিহাসিক বাস্তৱতাক আওকাণ কৰি অঁকা এনে কৃত্ৰিম সীমাই বৰ্তমানৰ সীমা বিবাদৰ মূল কাৰণ।

প্ৰশ্ন ৮: ছাৰ্ক (SAARC) গঠনৰ মূল উদ্দেশ্য দুটা কি কি আছিল?

উত্তৰ: ক) দক্ষিণ এছিয়াৰ জনসাধাৰণৰ কল্যাণ সাধন কৰা আৰু তেওঁলোকৰ জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰা।

খ) অঞ্চলটোৰ দেশসমূহৰ মাজত অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি, সামাজিক প্ৰগতি আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশৰ গতি ত্বৰান্বিত কৰা।

প্ৰশ্ন ৯: ছাৰ্ক (SAARC) আশানুৰূপভাৱে সফল নোহোৱাৰ অন্তৰালত থকা দুটা প্ৰধান অন্তৰায় কি কি?

উত্তৰ: ক) ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত থকা চিৰকালৰ ৰাজনৈতিক তিক্ততা আৰু পাৰস্পৰিক বিশ্বাসহীনতা।

খ) সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত থকা দ্বিপাক্ষিক সীমা বিবাদ আৰু সন্ত্ৰাসবাদৰ দৰে গুৰুতৰ সমস্যা।

প্ৰশ্ন ১০: দক্ষিণ এছিয়াত 'বাংলাদেশ' গঠনৰ ভূ-ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব কি আছিল?

উত্তৰ: ১৯৭১ চনত বাংলাদেশৰ সৃষ্টিয়ে পাকিস্তানৰ 'দ্বি-জাতি তত্ত্ব'ক নাকচ কৰে আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ মানচিত্ৰ সলনি কৰি পেলায়। ইয়াৰ ফলত পূব সীমান্তত ভাৰতৰ নিৰাপত্তাজনিত চিন্তা বহুখিনি হ্ৰাস পায় আৰু ভূ-ৰাজনীতিত শক্তিৰ সন্তুলন ভাৰতৰ সপক্ষে আহে।

প্ৰশ্ন ১১: দক্ষিণ এছিয়াৰ আঞ্চলিক সহযোগিতাত 'SAFTA' (চাফটা)-ই কেনেধৰণৰ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে?

উত্তৰ: চাফটা-ৰ লক্ষ্য হৈছে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত ব্যৱসায়িক শুল্ক হ্ৰাস কৰি এক মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল গঢ়ি তোলা। ইয়াৰ ফলত আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি পাব আৰু দেশসমূহৰ মাজত থকা ৰাজনৈতিক সংঘাত অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ খাতিৰত শাম কাটিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ১২: ভূটান আৰু নেপালৰ দৰে 'ভূমিবেষ্টিত' (Landlocked) ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে ভাৰতৰ গুৰুত্ব কিয় গুৰুতৰ?

উত্তৰ: যিহেতু নেপাল আৰু ভূটানৰ কোনো সাগৰীয় উপকূল নাই, সেয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ বাবে তেওঁলোকে ভাৰতৰ ভূখণ্ড আৰু বন্দৰৰ (যেনে কলকাতা বন্দৰ) ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়। ভাৰতৰ ট্ৰেনজিট বা পাৰপ্ৰৱেশৰ সুবিধাই তেওঁলোকৰ বিশ্ব বাণিজ্যৰ একমাত্ৰ উপায়।

প্ৰশ্ন ১৩: দক্ষিণ এছিয়াত 'সপ্তম ৰাষ্ট্ৰ' হিচাপে পাকিস্তানৰ ভূ-ৰাজনৈতিক অৱস্থানৰ বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰ: পাকিস্তানৰ ভৌগোলিক অৱস্থানে দক্ষিণ এছিয়াক মধ্য এছিয়া আৰু মধ্য প্ৰাচ্যৰ (Middle East) ইছলামীয় দেশসমূহৰ সৈতে সংযোগ কৰে। ইয়াৰ এই গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱস্থানৰ বাবেই শীতল যুদ্ধৰ কালৰে পৰা আমেৰিকা আৰু বৰ্তমান চীনৰ দৰে মহাশক্তিয়ে ইয়াক কৌশলগত বন্ধু হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে।

প্ৰশ্ন ১৪: ব্ৰিটিছৰ 'নেটিভ ষ্টেটছ' বা থলুৱা কৰদ ৰাজ্যসমূহৰ উত্তৰাধিকাৰে ভাৰত বিভাজনৰ সময়ত কি সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছিল?

উত্তৰ: ব্ৰিটিছে স্বাধীন কৰি দিয়া ৫৬০ টাতকৈও অধিক কৰদ ৰাজ্যক ভাৰত বা পাকিস্তানত যোগ দিয়াৰ অথবা স্বাধীন হৈ থকাৰ স্বাধীনতা দিছিল। ইয়াৰ ফলতেই কাশ্মীৰ, হায়দৰাবাদ আৰু জুনাগড়ৰ দৰে ৰাজ্যসমূহক লৈ দেশ বিভাজনৰ সময়ত তীব্ৰ ৰাজনৈতিক সংকট আৰু যুদ্ধৰ পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছিল।

প্ৰশ্ন ১৫: ছাৰ্কৰ বিকল্প হিচাপে 'BIMSTEC' সংগঠনটোক বৰ্তমান কিয় গুৰুত্ব দিয়া হৈছে?

উত্তৰ: ছাৰ্ক সংগঠনটো ভাৰত-পাক সংঘাতৰ বাবে নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ভাৰতে বিমষ্টেক (BIMSTEC) ক গুৰুত্ব দিছে। ইয়াত পাকিস্তান অন্তৰ্ভুক্ত নোহোৱাৰ বাবে দক্ষিণ এছিয়া আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ (ASEAN) দেশসমূহৰ মাজত অৰ্থনৈতিক আৰু কাৰিকৰী সহযোগিতাৰ কামবোৰ ক্ষিপ্ৰতাৰে আগবাঢ়িব পাৰিছে।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: দক্ষিণ এছিয়াৰ সাম্প্ৰতিক ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক ব্যৱস্থাত ব্ৰিটিছ উপনিৱেশিক উত্তৰাধিকাৰৰ (Colonial Legacies) প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: দক্ষিণ এছিয়াৰ সমসাময়িক ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক মানচিত্ৰখন বহু পৰিমাণে ব্ৰিটিছ উপনিৱেশিক শাসনৰ ঐতিহাসিক পৰিণতি। দীৰ্ঘদিনীয়া বিদেশী শাসনে এই অঞ্চলটোত যি গভীৰ সাঁচ বহুৱাই থৈ গৈছে, তাক তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

• ভৌগোলিক বিভাজন আৰু সীমান্ত সংঘাত: ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যই ১৯৪৭ চনত ধৰ্মীয় ভিত্তিত কৰা খৰখেদা আৰু ত্ৰুটিপূৰ্ণ দেশ বিভাজনে (যেনে ৰেডক্লিফ ৰেখা) ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত কাশ্মীৰ সমস্যাৰ দৰে এক স্থায়ী কন্দলৰ সৃষ্টি কৰিলে। এই অপৰিকল্পিত সীমাকেন্দ্ৰিক উত্তৰাধিকাৰে সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ শান্তি বিনষ্ট কৰি আহিছে।

• সাংস্কৃতিক আৰু সাম্প্ৰদায়িক মেৰুকৰণ: সাম্ৰাজ্যবাদী শক্তিয়ে ব্যৱহাৰ কৰা 'ভাগ কৰা আৰু শাসন কৰা' (Divide and Rule) নীতিৰ ফলত সমাজত যি ধৰ্মীয় আৰু জাতিগত প্ৰাচীৰ গঢ়ি উঠিছিল, সি স্বাধীনতাৰ পৰৱৰ্তী কালতো দক্ষিণ এছিয়াৰ বিভিন্ন ৰাষ্ট্ৰত অভ্যন্তৰীণ কন্দল আৰু সংখ্যালঘুসকলৰ নিৰাপত্তাহীনতাৰ ৰূপত আজিও জীয়াই আছে।

• প্ৰশাসনিক তথা ন্যায়িক গাঁথনি: নেতিবাচক প্ৰভাৱৰ সমান্তৰালভাৱে এই অঞ্চলৰ দেশসমূহে লাভ কৰা ব্ৰিটিছ সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ আৰ্হি, অসামৰিক সেৱা (Bureaucracy) আৰু আইনী ব্যৱস্থা (Common Law) এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান। ভাৰত বা বাংলাদেশৰ দৰে দেশে এই প্ৰশাসনিক ভেটিটোৰ ওপৰতে নিজৰ আধুনিক গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাটো থিয় কৰাইছে।

প্ৰশ্ন ২: এক অঞ্চল হিচাপে দক্ষিণ এছিয়াৰ পৰিচয় গঢ়ি তোলাত ইয়াৰ অনন্য ভূ-প্ৰকৃতি আৰু উমৈহতীয়া ঐতিহাসিক উপাদানসমূহৰ ভূমিকা মূল্যাংকন কৰা।

উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনীতিত দক্ষিণ এছিয়া কেৱল কেইখনমান দেশৰ সমষ্টি নহয়, বৰং ই এক সুকীয়া ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক একক। এই অঞ্চলটোক অনন্য ৰূপ প্ৰদান কৰা কাৰকসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• প্ৰাকৃতিক প্ৰাচীৰ আৰু ভৌগোলিক সুকীয়া অবয়ব: উত্তৰে অৱস্থিত সুউচ্চ হিমালয় পৰ্বতমালা, পূবে আৰাকান য়োমা পৰ্বত আৰু দক্ষিণে বিশাল ভাৰত মহাসাগৰে সমগ্ৰ দক্ষিণ এছিয়াক এছিয়া মহাদেশৰ বাকী থকা অংশৰ পৰা প্ৰাকৃতিকভাৱে বিচ্ছিন্ন কৰি এটা 'উপমহাদেশীয়' (Subcontinental) স্বতন্ত্ৰতা প্ৰদান কৰিছে।

• উমৈহতীয়া ঐতিহাসিক অভিজ্ঞতা: এই অঞ্চলৰ সৰহসংখ্যক দেশেই (যেনে ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ, শ্ৰীলংকা) ব্ৰিটিছ উপনিৱেশিক শোষণৰ বিৰুদ্ধে এক দীৰ্ঘকালীন স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ মাজেৰে পাৰ হৈ আহিছে। এই কন্দল আৰু ত্যাগৰ ইতিহাসে অঞ্চলটোৰ জনসাধাৰণৰ মানসিকতাত এক উমৈহতীয়া ৰাজনৈতিক চেতনাৰ জন্ম দিছে।

• সাংস্কৃতিক তথা ভাষিক সমন্বয়: সিন্ধু আৰু গংগা উপত্যকাৰ প্ৰাচীন সভ্যতাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ধৰ্মীয় পৰম্পৰা (হিন্দী, ইছলাম, বৌদ্ধ) আৰু ভাষিক নিকটতাই (যেনে উৰ্দু-হিন্দী বা বঙালী ভাষাৰ বিস্তাৰ) সীমান্তৰ প্ৰাচীৰ ফালি এক গভীৰ আন্তঃআঞ্চলিক আত্মীয়তা জীয়াই ৰাখিছে।

প্ৰশ্ন ৩: দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতিত (Geopolitics of South Asia) ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় অৱস্থান আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতিত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যটো হৈছে ইয়াৰ 'ভাৰত-কেন্দ্ৰিক' (India-centric) প্ৰকৃতি। সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ শক্তিৰ ভাৰসাম্য ভাৰতৰ অৱস্থানৰ ওপৰত কিদৰে নিৰ্ভৰ কৰে, তাক তলত দিয়া বিন্দুসমূহৰ সহায়ত বুজিব পাৰি:

• ভৌগোলিক আৰু জনসংখ্যাগত আধিপত্য: দক্ষিণ এছিয়াৰ মুঠ মাটিকালি আৰু জনসংখ্যাৰ সিংহভাগেই ভাৰতবৰ্ষই আগুৰি আছে। আশ্চৰ্যজনকভাৱে, দক্ষিণ এছিয়াৰ বাকী থকা প্ৰায়বোৰ দেশৰ সীমান্ত ভাৰতৰ সৈতে লাগি আছে, কিন্তু সিহঁতৰ নিজৰ মাজত কোনো প্ৰত্যক্ষ স্থল সীমান্ত নাই। এই অনন্য অৱস্থানে ভাৰতক অঞ্চলটোৰ 'ভূ-ৰাজনৈতিক হৃদপিণ্ড' কৰি তুলিছে।

• আঞ্চলিক নিৰাপত্তা আৰু বিগ ব্ৰাদাৰ চিণ্ড্ৰম: নিজৰ বিশাল সামৰিক আৰু অর্থনৈতিক ক্ষমতাৰ বাবে ভাৰতে দক্ষিণ এছিয়াত এক স্বাভাৱিক অভিভাৱকৰ ভূমিকা ল’বলগীয়া হয়। কিন্তু ইয়াৰ ফলত পাকিস্তান বা নেপালৰ দৰে সৰু চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ মনত একপ্ৰকাৰৰ সংশয় বা 'বিগ ব্ৰাদাৰ চিণ্ড্ৰম' (Big Brother Syndrome) ৰ সৃষ্টি হয়, যিয়ে দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কত জটিলতা আনে।

• সামুদ্ৰিক আৰু কৌশলগত নিয়ন্ত্ৰণ: ভাৰত মহাসাগৰৰ বুকুত ভাৰতৰ উপদ্বীপীয় অৱস্থানে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ আৰু বাণিজ্যক সুৰক্ষা দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত দেশখনক এক বিশেষ কৌশলগত সুবিধা প্ৰদান কৰিছে, যাৰ ওপৰত সমগ্ৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ অৰ্থনৈতিক নিৰাপত্তা নিৰ্ভৰশীল।

প্ৰশ্ন ৪: দক্ষিণ এছিয়াত আঞ্চলিক সহযোগিতা বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত 'ছাৰ্ক' (SAARC) ৰ ভূমিকা আৰু ইয়াৰ বৰ্তমানৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ১৯৮৫ চনত দক্ষিণ এছিয়াৰ সাতখন দেশে মিলি পাৰস্পৰিক অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক উন্নয়নৰ বাবে 'ছাৰ্ক' (SAARC) নামৰ আঞ্চলিক সহযোগিতাৰ মঞ্চখন গঠন কৰিছিল। বিগত দশকবোৰত ইয়াৰ ভূমিকা আৰু ব্যৰ্থতাৰ এক চমু খতিয়ান তলত দিয়া হ’ল:

• সহযোগিতাৰ ভূমিকা: ছাৰ্কে প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত শিক্ষা, সংস্কৃতি, কৃষি আৰু স্বাস্থ্যৰ দৰে অৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰসমূহত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহক একগোট কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত অঞ্চলটোত বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰৰ বাবে 'SAPTA' আৰু পিছলৈ ২০০৪ চনত 'SAFTA' (মুক্ত বাণিজ্য অঞ্চল) চুক্তি স্বাক্ষৰিত কৰাটো ছাৰ্কৰ এক উল্লেখযোগ্য পদক্ষেপ আছিল।

• ভাৰত-পাক সংঘাতৰ বলি: ছাৰ্কৰ সৰ্বপ্ৰধান সীমাবদ্ধতা হৈছে ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত থকা দীৰ্ঘদিনীয়া শত্ৰুতা আৰু সন্ত্ৰাসবাদৰ সমস্যা। ছাৰ্কৰ নিয়ম অনুসৰি যিকোনো সিদ্ধান্তৰ বাবে সকলো দেশৰ সহমতৰ প্ৰয়োজন (Unanimity), যাৰ ফলত এই দুই মূল দেশৰ শীতল যুদ্ধই গোটেই সংগঠনটোক প্ৰায়ে পংগু কৰি পেলায়।

• বিশ্বাসৰ সংকট আৰু প্ৰতিশ্ৰুতিৰ অভাৱ: সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত থকা পাৰস্পৰিক সন্দেহ আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে ছাৰ্কৰ বহু আঁচনি কেৱল কাগজতে আৱদ্ধ হৈ ৰৈছে। ২০১৬ চনৰ পৰা ছাৰ্কৰ কোনো শীৰ্ষ সন্মিলন অনুষ্ঠিত নোহোৱাটোৱে ইয়াৰ সাম্প্ৰতিক প্ৰাসংগিকতাহীনতাকে সূচাইছে।

প্ৰশ্ন ৫: দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতিত চীনৰ বৰ্ধিত উপ উপস্থিতি আৰু ইয়াৰ ফলত ভাৰত তথা এই অঞ্চলত সৃষ্টি হোৱা নতুন প্ৰত্যাহ্বানসমূহ পৰীক্ষা কৰা।

উত্তৰ: একবিংশ শতিকাত দক্ষিণ এছিয়াৰ ভূ-ৰাজনীতিত আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰিৱৰ্তনটো হৈছে এই অঞ্চলৰ অভ্যন্তৰীণ ৰাজনীতিত অপৰম্পৰাগত বহিঃশক্তি হিচাপে চীন দেশৰ তীব্ৰ প্ৰৱেশ। ইয়াৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা বহুমাত্রিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

• অর্থনৈতিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু ঋণৰ ফান্দ: চীনে ইয়াৰ অভিলাষী 'বেল্ট এণ্ড ৰোড ইনিচিয়েটিন' (BRI) আঁচনিৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ চুবুৰীয়া দেশ যেনে পাকিস্তান (CPEC প্রকল্প), শ্ৰীলংকা আৰু নেপালত বিপুল পৰিমাণৰ ধন বিনিয়োগ কৰিছে। শ্ৰীলংকাৰ হিলম্বনটোটা বন্দৰ চীনে হস্তগত কৰাৰ দৰে ঘটনাই প্ৰমাণ কৰে যে এই দেশসমূহ বৰ্তমান চীনৰ 'ঋণৰ ফান্দ' (Debt Trap) ত পৰি নিজৰ সাৰ্বভৌমত্ব হেৰুওৱাৰ উপক্ৰম হৈছে।

• ভাৰতক কৌশলগতভাৱে ঘেৰি ধৰাৰ নীতি: দক্ষিণ এছিয়াৰ ক্ষুদ্ৰ ৰাষ্ট্ৰসমূহত চীনৰ নৌসেনা আৰু সামৰিক ঘাটি স্থাপনৰ প্ৰক্ৰিয়াটোক সামৰিক বিশেষজ্ঞসকলে 'মুকুতাৰ মালা নীতি' (String of Pearls) বুলি অভিহিত কৰিছে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ভাৰত মহাসাগৰ আৰু স্থলভাগত ভাৰতক চাৰিওফালৰ পৰা অবৰুদ্ধ কৰি ৰখা।

• আঞ্চলিক শক্তিৰ সমীকৰণ সলনি: চীনৰ উপস্থিতিৰ ফলত নেপাল, মালদ্বীপ বা শ্ৰীলংকাৰ দৰে দেশসমূহে নিজৰ ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থৰ বাবে প্ৰায়ে ভাৰতৰ বিপৰীতে চীনৰ কাৰ্ড ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ সুযোগ পাইছে। ইয়াৰ ফলত দক্ষিণ এছিয়াত পৰম্পৰাগতভাৱে থকা ভাৰতৰ একচ্ছত্ৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস পাইছে আৰু অঞ্চলটোলৈ এক নতুন শীতল যুদ্ধৰ পৰিৱেশ নামি আহিছে।