​এই পাঠ্যক্ৰমৰ আধাৰত এই গোটটিত দক্ষিণ এছিয়াৰ তিনিটা মূল আঞ্চলিক প্ৰত্যাহ্বান আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰথমতে, অৰ্থনৈতিক বিকাশ স্বত্বেও দৰিদ্ৰতা, লিংগ বৈষম্য আৰু দুৰ্বল স্বাস্থ্য-শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ বাবে অঞ্চলটোত মানৱ উন্নয়ন স্থবিৰ হৈ আছে। দ্বিতীয়তে, জাতিগত বৈষম্য আৰু প্ৰান্তীয়কৰণৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা বিদ্ৰোহ আৰু সন্ত্ৰাসবাদে আঞ্চলিক নিৰাপত্তা বিঘ্নিত কৰাৰ লগতে 'ছাৰ্ক' (SAARC) ক নিষ্ক্ৰিয় কৰি দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্ক দুৰ্বল কৰিছে। তৃতীয়তে, ধৰ্মীয় নিৰ্যাতন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বাবে ঘটা শৰণাৰ্থী আৰু অবৈধ প্ৰব্ৰজনে আশ্ৰয়দাতা দেশৰ অৰ্থনীতি, সম্পদ আৰু খিলঞ্জীয়া লোকৰ জনসংখ্যাগত ভাৰসাম্যৰ ওপৰত তীব্ৰ ভূ-ৰাজনৈতিক চাপ সৃষ্টি কৰিছে। সামগ্ৰিকভাৱে, এই পাঠে অঞ্চলটোৰ নিৰাপত্তা আৰু মানৱীয় সংকটৰ এক চমু বিশ্লেষণ দাঙি ধৰে।   এই আটাইকেইটা বিষয়ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সম্পূৰ্ণ মৌলিক শৈলীত, শুদ্ধ ব্যাকৰণ আৰু সঠিক তথ্যসহ প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।

অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (UNDP) এ প্ৰকাশ কৰা 'মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক' (HDI) ৰ মূল ধাৰণাটো কোনে পোনপ্ৰথমে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?

উত্তৰ: ১৯৯০ চনত পাকিস্তানী অৰ্থনীতিবিদ মহবুব উল হক আৰু ভাৰতৰ নোবেল বঁটা বিজয়ী অৰ্থনীতিবিদ অমৰ্ত্য সেনে যুটীয়াভাৱে এই ধাৰণাটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন ২: দক্ষিণ এছিয়াৰ কোনখন ৰাষ্ট্ৰই বহনক্ষম উন্নয়নৰ মাপকাঠী হিচাপে 'নিলিখিত ৰাষ্ট্ৰীয় সুখ' (Gross National Happiness) ক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়ে?

উত্তৰ: হিমালয়ৰ কোলাত অৱস্থিত সৰু ভূ-পৰিবেষ্টিত ৰাষ্ট্ৰ ভুটানে ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰগতি জুখিবলৈ এই ব্যতিক্ৰমী ধাৰণা ব্যৱহাৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: মানৱ উন্নয়নৰ দিশৰ পৰা বৰ্তমান দক্ষিণ এছিয়াৰ আটাইতকৈ শীৰ্ষস্থানত থকা দেশখনৰ নাম কি?

উত্তৰ: উচ্চ সাক্ষৰতা আৰু উন্নত স্বাস্থ্য সেৱাৰ বাবে দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰীলংকাই সাধাৰণতে এই সূচকাংকত অগ্ৰণী স্থান লাভ কৰি আহিছে।

প্ৰশ্ন ৪: ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিৰে 'বিদ্ৰোহ' (Insurgency) বুলিলে কি বুজি পোৱা?

উত্তৰ: কোনো এক সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠিত চৰকাৰৰ নীতি বা শাসন ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে দেশৰে এটা সশস্ত্ৰ গোটে কৰা দীৰ্ঘদিনীয়া আৰু সংগঠিত ৰাজনৈতিক-সামৰিক প্ৰতিবাদেই হৈছে বিদ্ৰোহ।

প্ৰশ্ন ৫: সন্ত্ৰাসবাদৰ মূল লক্ষ্য বা উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: মতাদৰ্শগত বা ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে সমাজত ত্ৰাস আৰু ভীতিৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰি চৰকাৰ বা সাধাৰণ জনতাক মানসিকভাৱে দুৰ্বল কৰাটোৱেই সন্ত্ৰাসবাদৰ মূল লক্ষ্য।

প্ৰশ্ন ৬: দক্ষিণ এছিয়াৰ আঞ্চলিক সহযোগিতা সংস্থা 'ছাৰ্ক' (SAARC) ৰ সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী সন্মিলনখন কোনখন চহৰত পোনপ্ৰথমে স্বাক্ষৰিত হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৮৭ চনত কাঠমাণ্ডুত অনুষ্ঠিত ছাৰ্ক সন্মিলনত সন্ত্ৰাসবাদ ধমনৰ বাবে আঞ্চলিক সহযোগিতাত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৭: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইন অনুসৰি 'শৰণাৰ্থী' (Refugee) শব্দটোৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: ধৰ্ম, জাতি, ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শ বা যুদ্ধৰ বাবে প্ৰাণৰ আশংকাত নিজ দেশ এৰি অন্য দেশত আশ্ৰয় ল’বলৈ বাধ্য হোৱা ব্যক্তিয়েই হ’ল শৰণাৰ্থী।

প্ৰশ্ন ৮: 'প্ৰব্ৰজন' (Migration) বুলিলে কি প্ৰক্ৰিয়াক বুজায়?

উত্তৰ: উন্নত জীৱন-জীৱিকা, শিক্ষা বা সংস্থাপনৰ সন্ধানত স্থায়ী বা অস্থায়ীভাৱে এঠাইৰ পৰা আন এঠাইলৈ মানুহৰ ভৌগোলিক স্থানান্তৰণ ঘটা কাৰ্যই হ’ল প্ৰব্ৰজন।

প্ৰশ্ন IX: ১৯৭১ চনৰ বাংলাদেশ মুক্তিযুদ্ধৰ সময়ত ভাৰতলৈ অহা শৰণাৰ্থী সমস্যাটোৰ মূল কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: তৎকালীন পূব পাকিস্তানত (বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ) পশ্চিম পাকিস্তানী সামৰিক বাহিনীয়ে চলোৱা নিষ্ঠুৰ অপাৰেচন চাৰ্চলাইট (Operation Searchlight) নামৰ সামৰিক দমন নীতি।

প্ৰশ্ন ১০: বৰ্তমান ম্যানমাৰৰ পৰা বাংলাদেশ আৰু ভাৰতলৈ প্ৰব্ৰজন কৰা উৎপীড়িত মুছলিম সংখ্যালঘু জনগোষ্ঠীটোক কি নামেৰে জনা যায়?

উত্তৰ: তেওঁলোকক 'ৰোহিংগ্যা' (Rohingya) শৰণাৰ্থী বুলি জনা যায়।

প্ৰশ্ন ১১: দক্ষিণ এছিয়াত খাদ্য সুৰক্ষা আৰু পুষ্টিহীনতা কোনটো উন্নয়নমূলক প্ৰত্যাহ্বানৰ অন্তৰ্গত?

উত্তৰ: এয়া দক্ষিণ এছিয়াৰ 'মানৱ উন্নয়ন' (Human Development) ৰ এক অন্যতম গুৰুতৰ প্ৰত্যাহ্বান।

প্ৰশ্ন ১২: শৰণাৰ্থীৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ থকা বিশেষ সংস্থাটোৰ নাম কি?

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শৰণাৰ্থী উচ্চায়ুক্তৰ কাৰ্যালয় বা UNHCR (United Nations High Commissioner for Refugees)।

প্ৰশ্ন ১৩: কোনো ব্যক্তিক যেতিয়া নিজৰ দেশৰ ভিতৰতে যুদ্ধ বা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ বাবে স্থানান্তৰিত হ’বলগীয়া হয়, তেতিয়া তেওঁক কি বোলা হয়?

উত্তৰ: তেওঁক 'অভ্যন্তৰীণভাৱে স্থানান্তৰিত ব্যক্তি' বা IDP (Internally Displaced Person) বোলা হয়।

প্ৰশ্ন ১৪: পাকিস্তান আৰু আফগানিস্তানৰ সীমান্ত অঞ্চলত সক্ৰিয় হৈ থকা এটা কুখ্যাত সন্ত্ৰাসবাদী সংগঠনৰ নাম উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: অল-কায়দা (Al-Qaeda) বা তেহৰীক-ই-তালিবান পাকিস্তান (TTP)।

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ প্ৰব্ৰজন সমস্যাটোৱে সৃষ্টি কৰা এটা মূল জনসংখ্যাগত সংকৰণ কি?

উত্তৰ: খিলঞ্জীয়া লোকসকলৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া ভাষা তথা কৃষ্টিগত ভারসাম্যহীনতা।

চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ মানৱ উন্নয়ন স্থবিৰ হৈ থকাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ দৰ্শোৱা।

উত্তৰ: কাৰণ দুটা হ’ল:

(ক) জনসংখ্যাৰ অভূতপূৰ্ব বিস্ফোৰণ, যাৰ ফলত চৰকাৰী সম্পদ আৰু আঁচনিসমূহ পৰ্যাপ্ত নহয়।

(খ) শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য খণ্ডত পৰ্যাপ্ত পুঁজিৰ আবণ্টনৰ অভাৱ তথা তীব্ৰ লিংগ বৈষম্য।

প্ৰশ্ন ২: অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি (Economic Growth) আৰু মানৱ উন্নয়ন (Human Development) ৰ মাজৰ বৈসাদৃশ্য কি?

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিয়ে কেৱল উৎপাদন বা জাতীয় আয়ৰ (GDP) পৰিমাণগত বৃদ্ধিক বুজায়। আনহাতে, মানৱ উন্নয়নে মানুহৰ জীৱন ধাৰণৰ গুণগত মানদণ্ড, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ স্বাধীনতাৰ সম্প্ৰসাৰণক বুজায়।

প্ৰশ্ন ৩: বিদ্ৰোহ আৰু সন্ত্ৰাসবাদৰ মাজত থকা দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: পাৰ্থক্য দুটা হ’ল:

(ক) বিদ্ৰোহ সাধাৰণতে এখন দেশৰ ভিতৰৰ নাগৰিকৰ দ্বাৰা সীমিত ভৌগোলিক অঞ্চলত হয়, কিন্তু সন্ত্ৰাসবাদ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ হ’ব পাৰে।

(খ) বিদ্ৰোহীসকলৰ এটা স্পষ্ট ৰাজনৈতিক লক্ষ্য আৰু জনসমৰ্থন থাকে, কিন্তু সন্ত্ৰাসবাদীয়ে কেৱল ভয় আৰু ধ্বংসলীলাৰ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: দক্ষিণ এছিয়াত ৰাষ্ট্ৰ-নিয়ন্ত্ৰিত বা 'প্ৰক্সি ৱাৰ' (Proxy War) সন্ত্ৰাসবাদ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো এখন সাৰ্বভৌম দেশে শত্ৰু ৰাষ্ট্ৰক দুৰ্বল কৰিবলৈ নিজে প্ৰত্যক্ষ যুদ্ধত নোমাই ধৰ্মীয় বা উগ্ৰপন্থী গোটক ধন, অস্ত্ৰ আৰু প্ৰশিক্ষণ দি সন্ত্ৰাসবাদী কাৰ্যকলাপ চলায়, তাক প্ৰক্সি ৱাৰ বোলে (যেনে: ভাৰতৰ বিৰুদ্ধে পাকিস্তানৰ ভূমিকা)।

প্ৰশ্ন ৫: শৰণাৰ্থী আৰু অনুপ্ৰৱেশকাৰী (Illegal Immigrant) ৰ মাজৰ আইনী পাৰ্থক্যটো কি?

উত্তৰ: শৰণাৰ্থীসকলে নিজ দেশত প্ৰাণ বা স্বাধীনতাৰ সংশয় থকাৰ বাবে বলপূৰ্বকভাৱে পলাই আহে (আইনী সুৰক্ষা পায়)। আনহাতে, অবৈধ অনুপ্ৰৱেশকাৰীসকলে কোনো বৈধ নথিপত্ৰ অবিহনেই কেৱল অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ বাবে নিজ ইচ্ছাত সীমা পাৰ হয়।

প্ৰশ্ন ৬: দক্ষিণ এছিয়াত জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে কেনেকৈ প্ৰব্ৰজন সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে?

উত্তৰ: মালদ্বীপৰ দৰে দ্বীপৰাষ্ট্ৰ বা বাংলাদেশৰ উপকূলীয় অঞ্চলসমূহ সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি আৰু বানপানীৰ ফলত বুৰ গৈছে। ইয়াৰ ফলত লাখ লাখ লোক ভিটেমাটি হেৰুৱাই 'জলবায়ু শৰণাৰ্থী' (Climate Refugees) হিচাপে চুবুৰীয়া দেশসমূহলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে।

প্ৰশ্ন ৭: শ্ৰীলংকাৰ 'এল টি টি ই' (LTTE) ৰ বিদ্ৰোহৰ মূল কাৰণ কি আছিল?

উত্তৰ: শ্ৰীলংকাত সংখ্যাগৰিষ্ঠ সিংহলী চৰকাৰৰ বৈষম্যমূলক নীতিৰ বিৰুদ্ধে সংখ্যালঘু তামিলসকলৰ বাবে এখন সুকীয়া গৃহভূমি 'তামিল ইলম' গঠন কৰাৰ দাবীতে ভেলুপিল্লাই প্ৰভাকৰণৰ নেতৃত্বত এই সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ গঢ়ি উঠিছিল।

প্ৰশ্ন ৮: নেপালৰ মাওবাদী বিদ্ৰোহৰ অন্ত কেনেকৈ হৈছিল?

উত্তৰ: ২০০৬ চনত স্বাক্ষৰিত 'বিস্তৃত শান্তি বুজাবুজি' (Comprehensive Peace Accord) ৰ জৰিয়তে নেপালৰ মাওবাদীসকলে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰাম ত্যাগ কৰে। ইয়াৰ ফলত দেশখনত শতিকা প্ৰাচীন ৰাজতন্ত্ৰৰ অন্ত পৰে আৰু গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা হয়।

প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত থকা দুটা সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহী সংগঠনৰ নাম লিখা আৰু তেওঁলোকৰ ভৌগোলিক ক্ষেত্ৰ উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ:

(ক) উলফা (ULFA - United Liberation Front of Asom) - অসম।

(খ) এন এছ চি এন (NSCN - National Socialist Council of Nagaland) - নগালেণ্ড।

প্ৰশ্ন ১০: শৰণাৰ্থী সমস্যাই আশ্ৰয়দাতা দেশখনৰ ওপৰত পেলোৱা দুটা নেতিবাচক প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰভাৱ দুটা হ’ল:

(ক) স্থানীয় সম্পদ, খাদ্য আৰু অৰ্থনীতিৰ ওপৰত অতিৰিক্ত চাপ পৰে।

(খ) থলুৱা লোকৰ সৈতে সাংস্কৃতিক সংঘাত আৰু আইন-শৃংখলাজনিত পৰিস্থিতিৰ অৱনতি ঘটে।

প্ৰশ্ন ১১: পাকিস্তানত থকা ধৰ্মীয় উগ্ৰপন্থী সংগঠনসমূহে আঞ্চলিক শান্তিত কেনেকৈ ব্যাঘাত জন্মাইছে?

উত্তৰ: লস্কৰ-ই-তৈবা (LeT) বা জৈশ-ই-মহম্মদ (JeM) ৰ দৰে সংগঠনে ধৰ্মীয় জেহাদৰ নামত কাশ্মীৰ তথা সমগ্ৰ ভাৰতত কূটাঘাতমূলক কাৰ্য চলাই দক্ষিণ এছিয়াৰ পাৰমাণৱিক ক্ষমতাসম্পন্ন দেশ দুখনৰ মাজত যুদ্ধৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ১২: মানৱ সমাজত 'প্ৰব্ৰজনৰ আকৰ্ষণকাৰী কাৰক' (Pull Factors) বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰ: যিবোৰ ধনাত্মক কাৰকে এজন ব্যক্তিক আকৰ্ষিত কৰি অন্য ঠাইলৈ যাবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে, তাক আকৰ্ষণকাৰী কাৰক বোলে। যেনে— উন্নত নিয়োগৰ সুযোগ, উন্নত মানদণ্ডৰ জীৱন, আৰু ৰাজনৈতিক সুস্থিৰতা।

প্ৰশ্ন ১৩: দক্ষিণ এছিয়াত মানৱ সম্পদ উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত থকা স্বাস্থ্য খণ্ডৰ দুটা প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান কি কি?

উত্তৰ: প্ৰত্যাহ্বান দুটা হ’ল:

(ক) শিশু আৰু মাতৃৰ মাজত দেখা দিয়া পুষ্টিহীনতা তথা উচ্চ মৃত্যুৰ হাৰ।

(খ) গ্ৰাম্য অঞ্চলত উন্নত চিকিৎসা আন্তঃগাঁথনি আৰু বিশুদ্ধ খোৱাপানীৰ অভাৱ।

প্ৰশ্ন ১৪: ভাৰত চৰকাৰৰ 'অভ্যন্তৰীণ নিৰাপত্তা' নীতিৰ সৈতে বিদ্ৰোহী দমনৰ কি সম্পৰ্ক আছে?

উত্তৰ: ভাৰত চৰকাৰে বিদ্ৰোহী শক্তিসমূহক দমন কৰিবলৈ এফালে যেনেকৈ সামৰিক শক্তি বা AFSPA ৰ দৰে আইন ব্যৱহাৰ কৰে, আনফালে আকৌ মূলসুঁতিলৈ আনিবলৈ শান্তি আলোচনা আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নমূলক পেকেজ প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ১৫: ভাৰত-বাংলাদেশৰ মাজত থকা 'ছিটমহল' (Enclaves) সমস্যাই কেনেকৈ মানৱাধিকাৰ তথা প্ৰব্ৰজনৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰাখিছিল?

উত্তৰ: ছিটমহলত থকা লোকসকল দীৰ্ঘদিন ধৰি কোনো দেশৰে আনুষ্ঠানিক নাগৰিক নাছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোকে শিক্ষা-স্বাস্থ্যৰ পৰা বঞ্চিত হৈ অবৈধ প্ৰব্ৰজনৰ আশ্ৰয় লৈছিল। অৱশ্যে ২০১৫ চনৰ ঐতিহাসিক স্থল সীমান্ত চুক্তিৰ (Land Boundary Agreement) জৰিয়তে এই সমস্যাৰ স্থায়ী সমাধান কৰা হয়।

৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

প্ৰশ্ন ১: দক্ষিণ এছিয়াৰ দেশসমূহৰ মানৱ উন্নয়নৰ (Human Development) ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: দক্ষিণ এছিয়া বিশ্বৰ এনে এটা অঞ্চল যি অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ দিশৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে আগবাঢ়িছে যদিও মানৱ উন্নয়ন সূচকাংকত (HDI) এতিয়াও পিছপৰি আছে। এই অঞ্চলটোৰ মানৱ উন্নয়নৰ মূল প্ৰত্যাহ্বানসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

১/ তীব্ৰ অৰ্থনৈতিক বৈষম্য আৰু দৰিদ্ৰতা: ভাৰত, পাকিস্তান, বাংলাদেশ আদি দেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বৃদ্ধি পাইছে যদিও ইয়াৰ সুফল সাধাৰণ জনতাৰ তলৰ স্তৰলৈ যোৱা নাই। ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজৰ ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰভেদ মানৱ উন্নয়নৰ বাবে ডাঙৰ প্ৰতিবন্ধক।

২/ শিক্ষা আৰু গুণগত মানদণ্ডৰ অভাৱ: দক্ষিণ এছিয়াৰ সৰহভাগ দেশতে সাক্ষৰতাৰ হাৰ বৃদ্ধি পাইছে যদিও কাৰিকৰী আৰু কৰ্মমুখী শিক্ষাৰ সুযোগ এতিয়াও সীমিত। বিশেষকৈ মহিলা শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সামাজিক বাধা এতিয়াও বিৰাজমান।

৩/ স্বাস্থ্য খণ্ডৰ দুৰ্বল আন্তঃগাঁথনি: এই অঞ্চলৰ দেশসমূহে তেওঁলোকৰ জিডিপি (GDP) ৰ অতি নগণ্য অংশ স্বাস্থ্য খণ্ডত ব্যয় কৰে। ফলস্বৰূপে গ্ৰাম্য অঞ্চলত উন্নত চিকিৎসাৰ অভাৱ, পুষ্টিহীনতা, শিশু আৰু মাতৃৰ মৃত্যুৰ হাৰ এতিয়াও এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।

৪/ লিংগ বৈষম্য: দক্ষিণ এছিয়াৰ পুৰুষতান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থাত অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত মহিলাসকলৰ অংশগ্ৰহণ সীমিত, যিয়ে সামগ্ৰিক মানৱ উন্নয়ন স্থবিৰ কৰি ৰাখিছে।

৫/ জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণ: দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে প্ৰাকৃতিক আৰু চৰকাৰী সম্পদৰ ওপৰত অতিৰিক্ত চাপ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত জনমূৰী কল্যাণমূলক আঁচনিৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস পায়।

প্ৰশ্ন ২: দক্ষিণ এছিয়াত 'বিদ্ৰোহ' (Insurgency) গা কৰি উঠাৰ অন্তৰ্নিহিত কাৰণসমূহৰ ওপৰত এক সমালোচনা থক বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।

উত্তৰ: দক্ষিণ এছিয়াৰ ইতিহাসত সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ এক দীৰ্ঘদিনীয়া সমস্যা। ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল আৰু কাশ্মীৰ, শ্ৰীলংকাৰ তামিল সমস্যা (LTTE) বা নেপালৰ মাওবাদী আন্দোলন— এই আটাইবোৰৰে অন্তৰালত কিছুমান উমৈহতীয়া কাৰণ নিহিত হৈ আছে:

১/ জাতিগত আৰু কৃষ্টিগত পৰিচয়ৰ সংকট: দক্ষিণ এছিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰ নিৰ্মাণৰ প্ৰক্ৰিয়াত বহুসময়ত সংখ্যালঘু বা ক্ষুদ্ৰ জাতিগোষ্ঠীসমূহৰ স্বকীয়তাক আওকাণ কৰা হৈছিল। যেতিয়া কোনো জনগোষ্ঠীয়ে নিজৰ ভাষা, সংস্কৃতি বা পৰিচয় বিলুপ্ত হোৱাৰ আশংকাত ভোগে, তেতিয়া তেওঁলোকে সশস্ত্ৰ সংগ্ৰামৰ পথ বাছি লয়।

২/ আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক বৈষম্য: কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰসমূহে সকলো অঞ্চললৈ সমভাৱে উন্নয়ন কঢ়িয়াই নিয়াত ব্যৰ্থ হোৱাটো বিদ্ৰোহৰ আন এক কাৰণ। সম্পদ থকা সত্ত্বেও অবহেলিত হৈ থকাৰ ক্ষোভে উগ্ৰপন্থাৰ জন্ম দিয়ে (যেনে— পূৰ্বৰ অসম বা ঝাৰখণ্ডৰ জনজাতীয় অঞ্চল)।

৩/ ৰাজনৈতিক প্ৰান্তীয়কৰণ: মূলসুঁতিৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত উপযুক্ত প্ৰতিনিধিত্ব বা সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা লাভ নকৰিলে প্ৰান্তীয় লোকসকলৰ মাজত গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতি আস্থা হেৰাই যায় আৰু তেওঁলোকে ৰাষ্ট্ৰৰ বিৰুদ্ধে সশস্ত্ৰ প্ৰত্যাহ্বান জনায়।

৪/ প্ৰতিৱেশী ৰাষ্ট্ৰৰ কু-প্ৰভাৱ: দক্ষিণ এছিয়াৰ সুৰুঙা সীমাৰ সুযোগ লৈ প্ৰতিৱেশী শত্ৰু ৰাষ্ট্ৰই বিদ্ৰোহী গোটসমূহক আশ্ৰয়, ধন আৰু মাৰণাস্ত্ৰৰ যোগান ধৰি সমস্যাটো জীয়াই ৰাখে।

৫/ মানৱাধিকাৰ উলংঘন আৰু দমন নীতি: বহু সময়ত চৰকাৰে বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ কেৱল সামৰিক শক্তি প্ৰয়োগ কৰে, যাৰ ফলত সাধাৰণ জনতা নিৰ্যাতিত হয় আৰু ইয়ে পৰোক্ষভাৱে বিদ্ৰোহী গোটসমূহলৈ নতুন কেডাৰ আকৰ্ষিত হোৱাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: সন্ত্ৰাসবাদে দক্ষিণ এছিয়াৰ আঞ্চলিক নিৰাপত্তা আৰু দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কত কেনেধৰণৰ বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাইছে? বুজাই লিখা।

উত্তৰ: বৰ্তমান সময়ত সন্ত্ৰাসবাদ কেৱল কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট দেশৰ আভ্যন্তৰীণ আইন-শৃংখলাৰ সমস্যা হৈ থকা নাই, ই সমগ্ৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ আঞ্চলিক স্থিৰতা বিপন্ন কৰি তুলিছে। ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ তলত দিয়া ধৰণে বিশ্লেষণ কৰিব পাৰি:

১/ ভাৰত-পাকিস্তান সম্পৰ্কত অচলাৱস্থা: পাকিস্তান সমৰ্থিত সীমা-পাৰৰ সন্ত্ৰাসবাদে (Cross-border terrorism) ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত স্থায়ী শান্তি প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ বন্ধ কৰি ৰাখিছে। ২০০৮ চনৰ মুম্বাই আক্ৰমণ বা ২০১৯ চনৰ পুলৱামা আক্ৰমণৰ দৰে ঘটনাই দুই পাৰমাণৱিক ক্ষমতাসম্পন্ন প্ৰতিৱেশীৰ মাজত যুদ্ধৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছে।

২/ আঞ্চলিক সহযোগিতা (SAARC) ৰ ব্যৰ্থতা: সন্ত্ৰাসবাদক কেন্দ্ৰ কৰি সৃষ্টি হোৱা পাৰস্পৰিক অবিশ্বাসৰ বাবে 'ছাৰ্ক' (SAARC) বৰ্তমান সম্পূৰ্ণ নিষ্ক্ৰিয় হৈ পৰিছে। ইয়াৰ ফলত দক্ষিণ এছিয়াৰ অৰ্থনৈতিক একত্ৰীকৰণ বাধাৰ সন্মূখীন হৈছে।

৩/ অৰ্থনৈতিক আৰু বিদেশী বিনিয়োগৰ ক্ষতি: সন্ত্ৰাসবাদ জৰ্জৰ অঞ্চলসমূহলৈ বিদেশী পুঁজিপতি বা বহুজাতিক কোম্পানীসমূহ আহিবলৈ ভয় কৰে। ফলস্বৰূপে উদ্যোগীকৰণ স্তব্ধ হয় আৰু নিবনুৱা সমস্যা বৃদ্ধি পায়।

৪/ প্ৰতিৰক্ষা বাজেটৰ অতিৰিক্ত বোজা: সন্ত্ৰাসবাদৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিবলৈ এই অঞ্চলৰ দেশসমূহে (বিশেষকৈ ভাৰত আৰু পাকিস্তানে) বাজেটৰ এক বৃহৎ অংশ সামৰিক আৰু চোৰাংচোৱা বিভাগত খৰচ কৰিবলগীয়া হয়, যিটো ধন শিক্ষা বা স্বাস্থ্যৰ দৰে উন্নয়নমূলক কামত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা গ’লহেঁতেন।

৫/ সামাজিক ক্ৰোধ আৰু ধৰ্মীয় মেৰুকৰণ: সন্ত্ৰাসবাদী কাৰ্যকলাপে সমাজত বিভিন্ন ধৰ্মীয় বা জাতিগত গোটৰ মাজত সন্দেহৰ দেৱাল গঢ়ি তোলে, যাৰ ফলত বহুসংস্কৃতিবাদী দক্ষিণ এছিয়াৰ সামাজিক তন্ত্ৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে।

প্ৰশ্ন ৪: শৰণাৰ্থী (Refugees) সমস্যাই দক্ষিণ এছিয়াৰ ৰাজনীতি আৰু সমাজ ব্যৱস্থাত সৃষ্টি কৰা জটিলতাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: দক্ষিণ এছিয়াত শৰণাৰ্থী সংকট এক অতি সংবেদনশীল আৰু মানৱীয় বিষয়। বৰ্তমান বাংলাদেশত থকা ম্যানমাৰৰ ৰোহিংগ্যা শৰণাৰ্থী, ভাৰতত থকা তিব্বতী, শ্ৰীলংকান তামিল বা চাকমা শৰণাৰ্থীসকলে আশ্ৰয়দাতা দেশখনত সৃষ্টি কৰা মূল জটিলতাসমূহ হ’ল:

১/ অৰ্থনৈতিক বোজা: হঠাতে লাখ লাখ শৰণাৰ্থীৰ আগমন ঘটিলে আশ্ৰয়দাতা দেশখনে তেওঁলোকৰ খাদ্য, আশ্ৰয় আৰু চিকিৎসাৰ যোগান ধৰিবলগীয়া হয়। ইয়াৰ ফলত দেশখনৰ আভ্যন্তৰীণ অৰ্থনীতিত তীব্ৰ নাটনিৰ সৃষ্টি হয়।

২/ জনসংখ্যাগত পৰিৱৰ্তন আৰু খিলঞ্জীয়াৰ সংকট: কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলত শৰণাৰ্থীৰ সংখ্যা অত্যধিক বৃদ্ধি পালে থলুৱা লোকসকল সংখ্যালঘু হৈ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। ইয়াৰ ফলত ভাষা, ভূমি আৰু সংস্কৃতি ৰক্ষাৰ বাবে থলুৱা আৰু শৰণাৰ্থীৰ মাজত হিংসাত্মক সংঘাতৰ সূচনা হয় (যেনে— অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পৰিস্থিতি)।

৩/ সম্পদৰ অধিকাৰক লৈ সংঘাত: স্থানীয় বনাঞ্চল ধ্বংস, খোৱাপানীৰ নাটনি আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ বাবে কম মজুৰিতে শৰণাৰ্থীসকল উপলব্ধ হোৱাৰ বাবে স্থানীয় শ্ৰমিকসকলৰ মাজত ক্ষোভৰ সৃষ্টি হয়।

৪/ আইন-শৃংখলা আৰু নিৰাপত্তা জনিত ভাবুকি: শৰণাৰ্থী শিবিৰসমূহ বহু সময়ত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধী চক্ৰ বা উগ্ৰপন্থী সংগঠনৰ নিযুক্তি কেন্দ্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। অবৈধ মাৰণাস্ত্ৰ আৰু ড্ৰাগছৰ সৰবৰাহে দেশৰ আভ্যন্তৰীণ নিৰাপত্তা বিঘ্নিত কৰে।

৫/ কূটনৈতিক সংঘাত: শৰণাৰ্থী সমস্যাক কেন্দ্ৰ কৰি মূল দেশ আৰু আশ্ৰয়দাতা দেশৰ মাজত কূটনৈতিক সম্পৰ্কৰ অৱনতি ঘটে। যেনে— ৰোহিংগ্যা সমস্যাক লৈ বাংলাদেশ আৰু ম্যানমাৰৰ মাজত থকা বৰ্তমানৰ শীতল সম্পৰ্ক।

প্ৰশ্ন ৫: দক্ষিণ এছিয়াত 'প্ৰবြজন' (Migration) আৰু 'অবৈধ অনুপ্ৰৱেশ'ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য দেখুৱাই ইয়াৰ ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ বিশ্লেষণ কৰা।

উত্তৰ: প্ৰথমতে, 'প্ৰব্ৰজন' হৈছে বৈধ নথি-পত্ৰৰ জৰিয়তে অৰ্থনৈতিক, শৈক্ষিক বা সামাজিক কাৰণত এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ মানুহৰ স্বাভাৱিক স্থানান্তৰণ। আনহাতে, 'অবৈধ অনুপ্ৰৱেশ' হ’ল কোনো দেশৰ আইনী অনুমতি অবিহনে, গোপনে সীমান্ত অতিক্ৰম কৰি কৰা স্থায়ী বসবাস। দক্ষিণ এছিয়াত বিশেষকৈ ভাৰত-বাংলাদেশ বা পাকিস্তান-আফগানিস্তান সীমান্তত এই সমস্যা অতি প্ৰকট।

ইয়াৰ ভূ-ৰাজনৈতিক (Geopolitical) প্ৰভাৱসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:

১/ সীমান্ত নিৰাপত্তা আৰু বেৰা নিৰ্মাণ: অবৈধ অনুপ্ৰৱেশ ৰোধ কৰিবলৈ ভাৰতে বাংলাদেশ সীমান্তত কাঁটাতাৰৰ বেৰা আৰু বি এছ এফ (BSF) ৰ টহল বৃদ্ধি কৰিবলগীয়া হৈছে। ইয়ে সীমান্তৱৰ্তী দুই দেশৰ সীমান্ত সুৰক্ষা বাহিনীৰ মাজত মাজে মাজে উত্তেজনাৰ সৃষ্টি কৰে।

২/ ভোটাৰ তালিকা আৰু ভোটিং পলিটিক্স: অবৈধ অনুপ্ৰৱেশকাৰীসকলে ভুৱা নথিপত্ৰৰে ভোটাৰ তালিকাত নাম অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ ফলত আশ্ৰয়দাতা দেশৰ নিৰ্বাচনী সমীকৰণ সলনি হৈ যায়। ইয়াৰ ফলত দেশীয় ৰাজনীতিত মেৰুকৰণ আৰু 'তুষ্টিকৰণৰ ৰাজনীতি' (Appeasement politics) বৃদ্ধি পায়।

৩/ নাগৰিকত্ব আইন আৰু আইনী সংঘাত: ভাৰতত এন আৰ চি (NRC) নবীকৰণ আৰু নাগৰিকত্ব সংশোধনী আইন (CAA) ক লৈ হোৱা বিতৰ্কই ইয়াৰ এক ডাঙৰ উদাহৰণ। এই অভ্যন্তৰীণ আইনী প্ৰক্ৰিয়াসমূহে চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ সৈতেও বৈদেশিক সম্পৰ্কত প্ৰভাৱ পেলায়।

৪/ সীমান্ত সৰবৰাহ আৰু অপৰাধ চক্ৰ: অবৈধ প্ৰব্ৰজনৰ পথসমূহক ব্যৱহাৰ কৰি মানৱ সৰবৰাহ (Human trafficking), জাল টকাৰ ব্যৱসায় আৰু গৰু সৰবৰাহৰ দৰে সংগঠিত অপৰাধ চক্ৰ গঢ়ি উঠে, যিয়ে দুই দেশৰ অৰ্থনীতি দুৰ্বল কৰে।

৫/ আঞ্চলিক জলবায়ু সংকটৰ প্ৰতিফলন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ বাবে বাংলাদেশৰ দৰে নিম্নভূমি অঞ্চল প্লাৱিত হ’লে অনাগত দিনত ভাৰতলৈ জলবায়ু প্ৰব্ৰজনকাৰীৰ সোঁত বোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। ইয়াৰ ফলত দক্ষিণ এছিয়াত এক নতুন ভূ-ৰাজনৈতিক তথা পাৰিপাৰ্শ্বিক সংকটৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।