অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: চুইজাৰলেণ্ডত বৰ্তমান বলবৎ হৈ থকা নতুন সংবিধানখন কোনটো বৰ্ষৰ পৰা কাৰ্যকৰী কৰা হৈছে?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ আধুনিক তথা বৰ্তমানৰ নতুন সংবিধানখন ১৯৯৯ চনৰ ১৮ এপ্ৰিলত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল আৰু ই ২০০০ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰ পৰা আনুষ্ঠানিকভাৱে কাৰ্যকৰী হয়।
প্ৰশ্ন ২: চুইছ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত ‘প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ’ৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সঁজুলি দুটা কি কি?
উত্তৰ: চুইছ প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ মূল সঁজুলি দুটা হৈছে— গণভোট (Referendum) আৰু নাগৰিকৰ উদ্যোগ বা প্ৰস্তাৱাধিকাৰ (Initiative)।
প্ৰশ্ন ৩: চুইজাৰলেণ্ডৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাত থকা পূৰ্ণ কেণ্টন (Full Cantons) আৰু অৰ্ধ-কেণ্টনৰ (Half Cantons) মুঠ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰত সৰ্বমুঠ ২৬ টা কেণ্টন আছে, যাৰ ভিতৰত ২০ টা পূৰ্ণ কেণ্টন আৰু ৬ টা অৰ্ধ-কেণ্টন হিচাপে বিভক্ত।
প্ৰশ্ন ৪: চুইছ কাৰ্যপালিকা বা ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ’ৰ (Federal Council) মুঠ সদস্য সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ শাসন যন্ত্ৰৰ শীৰ্ষত থকা যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদখন সৰ্বমুঠ ৭ জন সমমৰ্যাদাসম্পন্ন সদস্যৰ দ্বাৰা গঠিত।
প্ৰশ্ন ৫: চুইজাৰলেণ্ডৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদক কি কাৰণে ‘বহুত্ববাদী কাৰ্যপালিকা’ (Plural Executive) বোলা হয়?
উত্তৰ: যিহেতু চুইছ কাৰ্যপালিকাৰ শাসনভাৰ এজন একক ৰাষ্ট্ৰপতিৰ হাতত থকাৰ পৰিৱৰ্তে সমান ক্ষমতা সম্পন্ন ৭ জনীয়া এটা পৰিষদ বা সমষ্টিৰ ওপৰত ন্যস্ত থাকে, সেয়ে ইয়াক বহুত্ববাদী কাৰ্যপালিকা বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাৰ (Federal Assembly) উচ্চ সদনটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ কেন্দ্ৰীয় আইনসভাৰ উচ্চ সদনটোক ‘কেণ্টন সভা’ বা ‘কাউঞ্চিল অব্ ষ্টেটচ’ (Council of States) ব বলা হয়।
প্ৰশ্ন ৭: চুইছ আইনসভাৰ নিম্ন সদন অৰ্থাৎ ‘ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ’ৰ (National Council) সদস্য সংখ্যা কিমান?
উত্তৰ: চুইছ আইনসভাৰ নিম্ন সদন অৰ্থাৎ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদৰ মুঠ সদস্য সংখ্যা হৈছে ২০০ জন, যিসকল জনসংখ্যাৰ ভিত্তিত প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত হয়।
প্ৰশ্ন ৮: চুইছ কাৰ্যপালিকাৰ সদস্যসকলৰ কাৰ্যকাল সাধাৰণতে কিমান বছৰৰ বাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদৰ সদস্যসকল ৪ বছৰীয়া এক নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকালৰ বাবে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত হয়।
প্ৰশ্ন ৯: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালত (Federal Supreme Court) কোনখন চহৰত অৱস্থিত?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ সৰ্বোচ্চ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালতখন দেশৰ ৰাজধানী বাৰ্নত নহয়, বৰং ‘লুজান’ (Lausanne) নামৰ চহৰখনত অৱস্থিত।
প্ৰশ্ন ১০: চুইছ সাংবিধানিক ব্যৱস্থাত ‘লেণ্ডছজিমেণ্ড’ (Landsgemeinde) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: ‘লেণ্ডছজিমেণ্ড’ হৈছে চুইজাৰলেণ্ডৰ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট কেণ্টনত প্ৰচলিত এক প্ৰাচীন পৰম্পৰাগত মুক্ত আকাশৰ তলৰ জনসভা, য’ত নাগৰিকসকলে প্ৰত্যক্ষভাৱে উপস্থিত থাকি হাত উঠাই আইন প্ৰণয়ন কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালতৰ বিচাৰকসকলক কোনে নিৰ্বাচিত কৰে?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ সৰ্বোচ্চ আদালতৰ বিচাৰকসকলক দেশৰ কেন্দ্ৰীয় আইনসভা অৰ্থাৎ ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভা’ই (Federal Assembly) নিৰ্বাচিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: চুইছ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাত ৰাষ্ট্ৰপতিক কি বুলি অভিহিত কৰা হয়?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ ৰাষ্ট্ৰপতিক ‘সমানসকলৰ ভিতৰত প্ৰথম’ (First among equals বা Primus inter pares) বুলি গণ্য কৰা হয়, কাৰণ তেওঁৰ কোনো অতিৰিক্ত বিশেষ ক্ষমতা নাথাকে।
প্ৰশ্ন ১৩: চুইছ সংবিধানৰ কোনটো ধাৰাত চুইজাৰলেণ্ডক এটা ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ বা Confederation বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ১৯৯৯ চনৰ সংশোধিত চুইছ সংবিধানৰ ১ নম্বৰ অনুচ্ছেদ বা ধাৰাত চুইছ জনসাধাৰণ আৰু কেণ্টনসমূহক লগ লগাই ‘চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰ’ গঠনৰ কথা ঘোষণা কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৪: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালতৰ বিচাৰকসকলৰ কাৰ্যকাল কিমান বছৰ?
উত্তৰ: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালতৰ বিচাৰকসকলক ৬ বছৰৰ কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত কৰা হয় আৰু তেওঁলোক পুনৰ নিৰ্বাচনৰ বাবেও যোগ্য।
প্ৰশ্ন ১৫: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ কেন্দ্ৰীয় আইনসভাখন এক সদনযুক্ত নে দ্বিসদনযুক্ত?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ কেন্দ্ৰীয় আইনসভা অৰ্থাৎ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাখন সম্পূৰ্ণৰূপে এক ‘দ্বিসদনযুক্ত’ (Bicameral) ব্যৱস্থা।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ :
প্ৰশ্ন ১: চুইছ সংবিধানৰ যিকোনো দুটা একক বা অনন্য বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: চুইছ সংবিধানৰ দুটা অন্যতম একক বৈশিষ্ট্য হৈছে—
প্ৰথমতে, ইয়াত বিশ্বৰ ভিতৰতে অনন্য ‘প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ’ আৰু প্ৰতিনিধিত্বমূলক ব্যৱস্থাৰ এক অপূৰ্ব মিশ্ৰণ দেখিবলৈ পোৱা যায়।
দ্বিতীয়তে, ইয়াত কোনো একক কাৰ্যপালিকাৰ পৰিৱৰ্তে ৭ জনীয়া সদস্যৰে গঠিত এক ‘বহুত্ববাদী কাৰ্যপালিকা’ৰ ব্যৱস্থা আছে।
প্ৰশ্ন ২: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদৰ (Federal Council) স্থায়িত্ব বা অনা-দায়বদ্ধতাৰ ধাৰণাটো কি?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ কাৰ্যপালিকাক আইনসভাই নিৰ্বাচিত কৰে যদিও আইনসভাই ইয়াৰ কাৰ্যকাল শেষ হোৱাৰ পূৰ্বে অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ জৰিয়তে পদচ্যুত কৰিব নোৱাৰে। একেদৰে, কাৰ্যপালিকায়ো আইনসভা ভংগ কৰিব নোৱাৰে। সেয়ে ই এক অত্যন্ত সুস্থিৰ আৰু আইনসভাৰ প্ৰতি পোনপটীয়াভাৱে দায়বদ্ধ নোহোৱা শাসন ব্যৱস্থা।
প্ৰশ্ন ৩: চুইছ আইনসভা অৰ্থাৎ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাৰ সদন দুটাৰ মাজত থকা ক্ষমতাৰ সমতাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: বিশ্বৰ আন বহুতো দেশৰ দৰে চুইজাৰলেণ্ডত উচ্চ বা নিম্ন সদন বুলি কোনো পৃথক বৈষম্য নাই। ইয়াৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ (National Council) আৰু কেণ্টন সভা (Council of States) দুয়োটা সদনৰে আইন প্ৰণয়ন, বিত্তীয় বিষয় আৰু সংবিধান সংশোধনৰ ক্ষেত্ৰত সম্পূৰ্ণ সমান ক্ষমতা থাকে।
প্ৰশ্ন ৪: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ‘কেণ্টন’ (Cantons) সমূহৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: চুইছ সংবিধানৰ ৩ নম্বৰ ধাৰা অনুসৰি, যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতলৈ যোৱা ক্ষমতাখিনৰ বাহিৰে বাকী সকলো অৱশিষ্ট ক্ষমতা কেণ্টন বা প্ৰদেশসমূহৰ হাতত সুৰক্ষিত থাকে। কেণ্টনসমূহৰ নিজস্ব সংবিধান, চৰকাৰ, আদালত আৰু আৰক্ষী বাহিনী থাকে, যিয়ে ইহঁতৰ স্বায়ত্তশাসন আৰু আঞ্চলিক সাৰ্বভৌমত্ব প্ৰদৰ্শন কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: চুইছ প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰত ‘ঐচ্ছিক গণভোট’ (Optional Referendum) কি?
উত্তৰ: চুইছ আইনসভাই পাছ কৰা যিকোনো সাধাৰণ আইনৰ বিৰুদ্ধে যদি ৯০ দিনৰ ভিতৰত ৫০,০০০ নাগৰিক অথবা ৮ টা কেণ্টনে দাবী উত্থাপন কৰে, তেন্তে সেই আইনখন চূড়ান্ত অনুমোদনৰ বাবে জনসাধাৰণৰ ভোটদানলৈ প্ৰেৰণ কৰাটো বাধ্যতামূলক হৈ পৰে। ইয়াকে ঐচ্ছিক গণভোট বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৬: চুইছ কাৰ্যপালিকাত ৰাষ্ট্ৰপতি পদটো কেনেকৈ আৱৰ্তন (Rotation) কৰা হয়?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডত কোনো স্থায়ী বা শক্তিশালী ৰাষ্ট্ৰপতি নাথাকে। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদৰ ৭ জন সদস্যৰ ভিতৰৰে এজনক মাত্ৰ ১ বছৰৰ বাবে আনুষ্ঠানিক ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু আন এজনক উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে আইনসভাই নিৰ্বাচিত কৰে। প্ৰতি বছৰে এই পদটো জ্যেষ্ঠতাৰ ভিত্তিত আৱৰ্তন বা সলনি হৈ থাকে।
প্ৰশ্ন ৭: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালতৰ ‘ন্যায়িক পৰ্যালোচনা’ (Judicial Review) ক্ষমতাৰ সীমাবদ্ধতা কি?
উত্তৰ: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালতে কেণ্টনসমূহৰ আইন আৰু অধ্যাদেশৰ বৈধানিকতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰিলেও, কেন্দ্ৰীয় আইনসভা (Federal Assembly) বা যুক্তৰাষ্ট্ৰই প্ৰণয়ন কৰা কোনো আইনক ‘অসাংবিধানিক’ বুলি বাতিল কৰিব নোৱাৰে। চুইছ ব্যৱস্থাত আইনসভাৰ ওপৰত জনসাধাৰণৰ সাৰ্বভৌমত্বকহে সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হৈছে।
প্ৰশ্ন ৮: চুইছ সাংবিধানিক ব্যৱস্থাত ‘প্ৰস্তাৱাধিকাৰ’ বা ‘নাগৰিকৰ উদ্যোগ’ (Constitutional Initiative) মানে কি?
উত্তৰ: যদি চুইজাৰলেণ্ডৰ ১,০০,০০০ বা তাতকৈ অধিক ভোটাৰে স্বাক্ষৰ কৰি সংবিধানৰ কোনো নতুন সংশোধন বা পৰিৱৰ্তনৰ বাবে কোনো খচৰা প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰে, তেন্তে চৰকাৰে সেই প্ৰস্তাৱটো সমগ্ৰ দেশৰ জনসাধাৰণৰ মতামত জানিবলৈ বাধ্যতামূলকভাৱে ৰাষ্ট্ৰীয় ভোটদানলৈ পঠিয়াব লগা হয়। ইয়াকে নাগৰিকৰ উদ্যোগ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ যিকোনো দুটা ঘাই বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ দুটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈছে—
এক লিখিত আৰু অনমনীয় সংবিধানৰ উপস্থিতি, যিয়ে কেন্দ্ৰ আৰু কেণ্টনৰ ক্ষমতা বিভাজন নিশ্চিত কৰে।
কেণ্টনসমূহক প্ৰদান কৰা নিজস্ব সংবিধান নিৰ্মাণৰ অধিকাৰ আৰু দ্বি-নাগৰিকত্বৰ (Dual Citizenship) ব্যৱস্থা।
প্ৰশ্ন ১০: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদক (Federal Council) কিয় এক ‘দলহীন বা সৰ্বদলীয় চৰকাৰ’ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: চুইছ কাৰ্যপালিকাৰ সদস্যসকল কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট একক ৰাজনৈতিক দলৰ পৰা অহাটো বাধ্যতামূলক নহয়। পৰম্পৰাগতভাৱে দেশৰ প্ৰধান চাৰি-পাচঁটা মিত্ৰজোঁটৰ দলৰ প্ৰতিনিধিক লৈ এই ৭ জনীয়া পৰিষদখন গঠন কৰা হয়, যাৰ ফলত ইয়াত দলীয় মতাদৰ্শতকৈ প্ৰশাসনিক দক্ষতা আৰু সহমতক অধিক প্ৰাধান্য দিয়া হয়।
প্ৰশ্ন ১১: চুইছ ‘কেণ্টন সভা’ বা ‘কাউঞ্চিল অব্ ষ্টেটচ’ (Council of States) কেনেকৈ গঠিত হয়?
উত্তৰ: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাৰ এই উচ্চ সদনটো কেণ্টনসমূহৰ প্ৰতিনিধিৰে গঠিত। ইয়াত থকা ২০ টা পূৰ্ণ কেণ্টনৰ প্ৰতিটোৰ পৰা ২ জনকৈ আৰু ৬ টা অৰ্ধ-কেণ্টনৰ প্ৰতিটোৰ পৰা ১ জনকৈ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচিত হয়। সেই অনুসৰি এই সদনৰ মুঠ আসন সংখ্যা হৈছে ৪৬ খন (20 X 2 + 6 X 1 = 46)।
প্ৰশ্ন ১২: চুইছ সংবিধানৰ সংশোধন প্ৰক্ৰিয়াটো কিয় অতি জটিল বা অনমনীয় (Rigid)?
উত্তৰ: চুইছ সংবিধান সংশোধন কৰিবলৈ হ’লে কেৱল কেন্দ্ৰীয় আইনসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাই যথেষ্ট নহয়। ইয়াৰ বাবে ‘দ্বৈত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা’ৰ (Double Majority) প্ৰয়োজন হয়। অৰ্থাৎ, প্ৰস্তাৱটো দেশৰ সৰ্বমুঠ ভোটদান কৰা জনসাধাৰণৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ অংশৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত হ’ব লাগিব আৰু লগতে ২৬ টা কেণ্টনৰো সংখ্যাগৰিষ্ঠ কেণ্টনৰ দ্বাৰা অনুমোদিত হ’ব লাগিব।
প্ৰশ্ন ১৩: চুইজাৰলেণ্ডৰ ‘অৰ্ধ-কেণ্টন’ (Half Cantons) আৰু ‘পূৰ্ণ কেণ্টন’ৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য দুটা কি কি?
উত্তৰ: মূল পাৰ্থক্য দুটা হৈছে—
কেন্দ্ৰীয় উচ্চ সদন অৰ্থাৎ কেণ্টন সভালৈ এটা পূৰ্ণ কেণ্টনে ২ জন প্ৰতিনিধি পঠিয়াব পাৰে, কিন্তু এটা অৰ্ধ-কেণ্টনে মাত্ৰ ১ জনহে প্ৰতিনিধি পঠিয়াব পাৰে।
সংবিধান সংশোধনৰ বাবে হোৱা ভোটগণনাত পূৰ্ণ কেণ্টনৰ ভোট ১ বুলি ধৰা হয়, আনহাতে অৰ্ধ-কেণ্টন এটাৰ ভোট আধা $(1/2)$ বুলি গণ্য কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১৪: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদৰ (Federal Council) সদস্যসকলৰ অৰ্হতা কেনেধৰণৰ হ’ব লাগে?
উত্তৰ: চুইছ আইনসভাৰ নিম্ন সদন অৰ্থাৎ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদৰ (National Council) সদস্য হোৱাৰ অৰ্হতা থকা যিকোনো এজন চুইছ নাগৰিকেই যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদৰ সদস্য হ’ব পাৰে। অৱশ্যে, পৰম্পৰা অনুসৰি একেটা কেণ্টনৰ পৰা একে সময়তে এজনতকৈ অধিক সদস্য নিৰ্বাচিত কৰা নহয়।
প্ৰশ্ন ১৫: চুইছ শাসন ব্যৱস্থাত ‘প্ৰশাসনৰ ধাৰাবাহিকতা’ (Administrative Continuity) কেনেকৈ ৰক্ষিত হয়?
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদৰ সদস্যসকল যদিও ৪ বছৰৰ বাবে নিৰ্বাচিত হয়, তেওঁলোকক বাৰে বাৰে পুনৰ নিৰ্বাচিত কৰাৰ এক দীৰ্ঘদিনীয়া পৰম্পৰা আছে। দলীয় ৰাজনীতিৰ পৰিৱৰ্তন হ’লেও দক্ষ প্ৰশাসকসকল দীৰ্ঘকাল ধৰি নিজৰ পদত বাহাল থাকে, যাৰ ফলত দেশৰ বৈদেশিক নীতি আৰু অভ্যন্তৰীণ প্ৰশাসনত এক অনন্য ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষিত হয়।
৫ নম্বৰীয়া দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ
প্ৰশ্ন ১: চুইছ সংবিধানত প্ৰতিফলিত হোৱা ‘প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ’ৰ ধাৰণাটো ইয়াৰ মূল আহিলা বা সঁজুলিসমূহৰ সৈতে সংক্ষেপে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ অধিকাংশ আধুনিক ৰাষ্ট্ৰতে প্ৰতিনিধিত্বমূলক বা পৰোক্ষ গণতন্ত্ৰ প্ৰচলিত থকাৰ বিপৰীতে চুইজাৰলেণ্ড হৈছে ‘প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰ’ৰ (Direct Democracy) সৰ্বপ্ৰধান আৰু জীৱন্ত গৱেষণাগাৰ। চুইছ সাংবিধানিক ব্যৱস্থাত জনসাধাৰণ কেৱল নিৰ্বাচনৰ সময়তে সক্ৰিয় নহয়, বৰং দেশৰ নীতি-নিৰ্ধাৰণ আৰু আইন প্ৰণয়নৰ প্ৰতিটো স্তৰতে তেওঁলোকৰ পোনপটীয়া অংশগ্ৰহণ সুনিশ্চিত কৰা হৈছে।
এই প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰক পৰিচালনা কৰা মূল সঁজুলি বা আহিলাসমূহ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:
গণভোট (Referendum): ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে আইনসভাই পাছ কৰা যিকোনো আইনৰ ওপৰত জনসাধাৰণৰ চূড়ান্ত অনুমোদন লোৱা। চুইজাৰলেণ্ডত গণভোট দুই প্ৰকাৰৰ— ‘বাধ্যতামূলক’ আৰু ‘ঐচ্ছিক’। সংবিধান সংশোধনৰ ক্ষেত্ৰত জনসাধাৰণ আৰু কেণ্টনসমূহৰ ভোটদান বাধ্যতামূলক। আনহাতে, কোনো সাধাৰণ আইনৰ ক্ষেত্ৰত যদি ৯০ দিনৰ ভিতৰত ৫০ হাজাৰ নাগৰিক বা ৮ টা কেণ্টনে দাবী কৰে, তেন্তে ‘ঐচ্ছিক গণভোট’ অনুষ্ঠিত কৰিব লাগে।
নাগৰিকৰ উদ্যোগ বা প্ৰস্তাৱাধিকাৰ (Initiative): এই ব্যৱস্থাই নাগৰিকসকলক ধনাত্মক ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। যদি চুইজাৰলেণ্ডৰ ১ লাখ ভোটাৰে স্বাক্ষৰ কৰি সংবিধানৰ কোনো নতুন সংশোধন বা সংযোজনৰ বাবে এক খচৰা প্ৰস্তাৱ দাখিল কৰে, তেন্তে চৰকাৰে সেই প্ৰস্তাৱটো সমগ্ৰ দেশৰ জনসাধাৰণৰ ভোটদানৰ বাবে মুকলি কৰি দিবলৈ বাধ্য হয়।
লেণ্ডছজিমেণ্ড (Landsgemeinde): ই হৈছে চুইজাৰলেণ্ডৰ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট অৰ্ধ-কেণ্টনত (যেনে— এপেনজেল ইনাৰহোডন) প্ৰচলিত এক প্ৰাচীন পৰম্পৰাগত ব্যৱস্থা। ইয়াত বছৰৰ এটা নিৰ্দিষ্ট দিনত কেণ্টনটোৰ সকলো নাগৰিক মুকলি আকাশৰ তলত একত্ৰিত হয় আৰু হাত উঠাই প্ৰত্যক্ষভাৱে আইন প্ৰণয়ন কৰে তথা বাজেট অনুমোদন কৰে।
সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, চুইছ প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰই জনসাধাৰণক প্ৰকৃত সাৰ্বভৌম শক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে, য’ত চৰকাৰ কেৱল এজন পৰিচালক হে, সৰ্বেসৰ্বা নহয়।
প্ৰশ্ন ২: চুইজাৰলেণ্ডৰ ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ’ৰ (Federal Council) যিকোনো পাঁচটা অনন্য বৈশিষ্ট্য বা চৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ কাৰ্যপালিকা অৰ্থাৎ ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ’ (Federal Council) বিশ্বৰ সমসাময়িক ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ অনন্য আৰু ব্যতিক্ৰমী প্ৰশাসনিক গাঁথনি হিচাপে পৰিগণিত হয়। ই আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতীয় ব্যৱস্থা বা ব্ৰিটেইনৰ সংসদীয় ব্যৱস্থা — কোনো এখনৰে হুবহু প্ৰতিলিপি নহয়।
ইয়াৰ মূল পাঁচটা অনন্য বৈশিষ্ট্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
বহুত্ববাদী কাৰ্যপালিকা (Plural Executive): চুইছ কাৰ্যপালিকাৰ সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা কোনো এজন একক ৰাষ্ট্ৰপতি বা প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ নাথাকে। ই সৰ্বমুঠ ৭ জন সমমৰ্যাদাসম্পন্ন সদস্যৰে গঠিত এটা সমষ্টিগত পৰিষদ। এই সাতোজন সদস্যৰে ক্ষমতা আৰু মৰ্যাদা সম্পূৰ্ণ সমান।
সমানসকলৰ ভিতৰত প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰপতি (First among Equals): পৰিষদৰ ৭ জন সদস্যৰ ভিতৰৰ এজনক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাই মাত্ৰ ১ বছৰৰ কাৰ্যকালৰ বাবে আনুষ্ঠানিকভাৱে ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত কৰে। তেওঁৰ কোনো ভেটো বা বিশেষ ক্ষমতা নাথাকে, তেওঁ কেৱল সভা পৰিচালনা কৰে। প্ৰতি বছৰে এই পদটো আৱৰ্তন (Rotation) পদ্ধতিৰে সলনি হয়।
কাৰ্যকালৰ স্থায়িত্ব আৰু অনা-দায়বদ্ধতা: চুইছ আইনসভাই (Federal Assembly) এই কাৰ্যপালিকাক নিৰ্বাচিত কৰে যদিও ৪ বছৰীয়া নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকাল সম্পূৰ্ণ হোৱাৰ পূৰ্বে অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ জৰিয়তে পৰিষদক ভংগ কৰিব নোৱাৰে। একেদৰে কাৰ্যপালিকায়ো আইনসভা ভংগ কৰাৰ অধিকাৰ নাৰাখে।
সৰ্বদলীয় বা মিত্ৰতাৰ চৰিত্ৰ: এই পৰিষদখন কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ৰাজনৈতিক দলৰ দ্বাৰা গঠিত নহয়। পৰম্পৰাগতভাৱে দেশৰ প্ৰধান চাৰি-পাচঁটা বিভিন্ন মতাদৰ্শৰ দলৰ প্ৰতিনিধিক লৈ এই পৰিষদখন গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত দলীয় কুন্দলৰ পৰিৱৰ্তে ৰাষ্ট্ৰীয় সহমত আৰু প্ৰশাসনিক দক্ষতাই অগ্ৰাধিকাৰ পায়।
ব্যৱস্থাপিকাৰ সৈতে অনন্য সম্পৰ্ক: পৰিষদৰ সদস্যসকলে আইনসভাৰ আলোচনাত অংশগ্ৰহণ কৰে, প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়ে আৰু আইনৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰে; কিন্তু তেওঁলোক আইনসভাৰ সদস্য নহয় আৰু আইনসভাত ভোটদান কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ (Swiss Federation) প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ চমুকৈ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ ১ নম্বৰ অনুচ্ছেদত দেশখনক এটা ‘Confederation’ বা ৰাজ্যসংঘ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে যদিও ব্যৱহাৰিক আৰু সাংগঠনিক দিশৰ পৰা ই এখন অতি সফল তথা সুদৃঢ় যুক্তৰাষ্ট্ৰ (Federation)। চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গাঁথনিটো ২৬ টা স্বায়ত্তশাসিত কেণ্টনৰ (২০ টা পূৰ্ণ আৰু ৬ টা অৰ্ধ-কেণ্টন) সমিলমিলত গঢ়ি উঠিছে।
চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:
লিখিত আৰু অনমনীয় সংবিধান: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু কেণ্টনসমূহৰ মাজত ক্ষমতাৰ স্পষ্ট বিভাজন এখন লিখিত সংবিধানৰ জৰিয়তে কৰা হৈছে। এই সংবিধানখন অতি অনমনীয় বা কঠিন, কাৰণ ইয়াক সংশোধন কৰিবলৈ হ’লে সমগ্ৰ দেশৰ জনসাধাৰণ আৰু কেণ্টনসমূহৰ দ্বৈত সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ সন্মতি প্ৰয়োজন হয়।
কেণ্টনসমূহৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু স্বায়ত্তশাসন: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ এক মূল ব্যতিক্ৰম হৈছে যে কেণ্টনসমূহৰ নিজস্ব পৃথক সংবিধান, পৃথক কাৰ্যপালিকা, আইনসভা আৰু আনকি নিজস্ব আৰক্ষী প্ৰশাসন তথা আদালত আছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক অৰ্পণ কৰা বিষয়সমূহৰ (যেনে— প্ৰতিৰক্ষা, বৈদেশিক নীতি) বাহিৰে বাকী সকলো অৱশিষ্ট ক্ষমতা কেণ্টনসমূহৰ হাতত থাকে।
দ্বি-সদনযুক্ত আইনসভা: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাৰ উচ্চ সদন ‘কেণ্টন সভা’ই (Council of States) যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় নীতি অক্ষুণ্ণ ৰাখে। ইয়াত প্ৰতিটো পূৰ্ণ কেণ্টনৰ পৰা সমান ভিত্তিত ২ জনকৈ আৰু অৰ্ধ-কেণ্টনৰ পৰা ১ জনকৈ প্ৰতিনিধি পঠিয়াই আঞ্চলিক সমতা ৰক্ষা কৰা হৈছে।
দ্বি-নাগৰিকত্ব (Dual Citizenship): চুইজাৰলেণ্ডত এজন নাগৰিকে একেলগে দুখন নাগৰিকত্ব লাভ কৰে— প্ৰথমখন তেওঁৰ নিজৰ কেণ্টনৰ আৰু দ্বিতীয়খন সমগ্ৰ চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ।
ভাষিক আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ সুৰক্ষা: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰই জাৰ্মান, ফৰাচী, ইটালী আৰু ৰোমান্স — এই চাৰিওখন ভাষাক চৰকাৰী স্বীকৃতি দি বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত একতা ৰক্ষাৰ এক অনন্য আৰ্হি দাঙি ধৰিছে।
প্ৰশ্ন ৪: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাৰ (Federal Assembly) গঠন আৰু ইয়াৰ সদন দুটাৰ মাজত থকা ক্ষমতাৰ সমতাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ কেন্দ্ৰীয় আইনসভাখনক ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভা’ (Federal Assembly) বুলি কোৱা হয়। ভাৰত বা ব্ৰিটেইনৰ দৰেই চুইছ আইনসভাও এক দ্বিসদনযুক্ত ব্যৱস্থা। ইয়াৰ সদন দুটা হৈছে— নিম্ন সদন অৰ্থাৎ ‘ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ’ (National Council) আৰু উচ্চ সদন অৰ্থাৎ ‘কেণ্টন সভা’ (Council of States)।
গঠন:
ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষদ (National Council): এই সদনটোৱে সমগ্ৰ চুইছ জনসাধাৰণক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইয়াৰ মুঠ আসন সংখ্যা হৈছে ২০০ খন। প্ৰতিটো কেণ্টনৰ জনসংখ্যাৰ অনুপাতৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনৰ জৰিয়তে ৪ বছৰৰ বাবে এই সদস্যসকলক নিৰ্বাচিত কৰা হয়।
কেণ্টন সভা (Council of States): এই সদনটোৱে চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ অংগৰাজ্য বা কেণ্টনসমূহক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ইয়াৰ মুঠ আসন সংখ্যা ৪৬ খন। ২০ টা পূৰ্ণ কেণ্টনৰ প্ৰতিটোৰ পৰা ২ জনকৈ $(২০ \times ২ = ৪০)$ আৰু ৬ টা অৰ্ধ-কেণ্টনৰ প্ৰতিটোৰ পৰা ১ জনকৈ $(৬ \times ১ = ৬)$ প্ৰতিনিধি লৈ এই সদন গঠিত হয়।
ক্ষমতাৰ সমতা (Equality of Power):
বিশ্বৰ প্ৰায়বোৰ দ্বিসদনযুক্ত আইনসভাতে নিম্ন সদনটো অধিক শক্তিশালী হোৱা দেখা যায় (যেনে— ভাৰতৰ লোকসভা বা ব্ৰিটেইনৰ হাউচ অব্ কমন্স)। কিন্তু চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভা এই ক্ষেত্ৰত সম্পূৰ্ণ ব্যতিক্ৰম। ইয়াৰ দুয়োটা সদনৰে ক্ষমতা আৰু মৰ্যাদা ১০০% সমান।
আইন প্ৰণয়ন: যিকোনো নতুন আইন বা বিধেয়ক গৃহীত হ’বলৈ হ’লে দুয়োটা সদনৰে সুকীয়া সুকীয়া সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ সন্মতি লাগিবই। কোনো এটা সদনে সন্মতি নিদিলে বিলখন বাতিল হয়।
বিত্তীয় বিষয়: বাজেট অনুমোদন বা যিকোনো কৰ সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত দুয়োটা সদনৰে সমান কৰ্তৃত্ব থাকে। বিত্তীয় বিল প্ৰথমতে যিকোনো সদনতে উত্থাপন কৰিব পৰা যায়।
সংবিধান সংশোধন: সংবিধান সংশোধনৰ বাবে দুয়োটা সদনে সমানে অংশগ্ৰহণ কৰিব লাগে আৰু দুয়োৰে অনুমোদন বাধ্যতামূলক।
সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, চুইছ আইনসভাত ‘উচ্চ সদন’ বা ‘নিম্ন সদন’ শব্দ দুটা কেৱল নামকৰণৰ বাবেহে, ক্ষমতাৰ দিশৰ পৰা দুয়োটা সদন যেন এটা মুদ্ৰাৰহে ইপিঠি-সিপিঠি।
প্ৰশ্ন ৫: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালতৰ (Federal Supreme Court) গঠন প্ৰক্ৰিয়া উল্লেখ কৰি ইয়াৰ ‘ন্যায়িক পৰ্যালোচনা’ (Judicial Review) ক্ষমতাৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ ন্যায়িক ব্যৱস্থাৰ শীৰ্ষত থকা সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়খনক ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালত’ (Federal Supreme Court) বুলি জনা যায়। এই আদালতখন দেশৰ ৰাজনৈতিক কেন্দ্ৰ বা ৰাজধানী বাৰ্নৰ পৰা আঁতৰত ‘লুজান’ (Lausanne) চহৰত অৱস্থিত, যাতে ই দলীয় ৰাজনীতিৰ প্ৰভাৱৰ পৰা মুক্ত থাকিব পাৰে।
গঠন প্ৰক্ৰিয়া:
চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালতৰ বিচাৰকৰ সংখ্যা সংবিধানে নিৰ্দিষ্ট কৰি দিয়া নাই, বৰ্তমান ইয়াৰ বিচাৰকৰ সংখ্যা ৩৮ জন (লগতে ১৯ জন বৈকল্পিক বিচাৰক)। এই বিচাৰকসকলক দেশৰ কেন্দ্ৰীয় আইনসভা অৰ্থাৎ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাই ৬ বছৰীয়া কাৰ্যকালৰ বাবে নিৰ্বাচিত কৰে। নিৰ্বাচনৰ সময়ত দেশৰ ভাষিক বৈচিত্ৰ্য (জাৰ্মান, ফৰাচী, ইটালীয় ভাষা) আৰু প্ৰধান ৰাজনৈতিক দলসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ প্ৰতি বিশেষ লক্ষ্য ৰখা হয়।
ন্যায়িক পৰ্যালোচনা ক্ষমতাৰ সীমাবদ্ধতা (Limitations of Judicial Review):
আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ বা ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ আদালতে উপভোগ কৰা সৰ্বগ্ৰাসী ‘ন্যায়িক পৰ্যালোচনা’ৰ ক্ষমতা চুইছ আদালতৰ নাই। চুইছ সংবিধানৰ ১৮৯ (৪) অনুচ্ছেদ অনুসৰি এই আদালতৰ ক্ষমতা যথেষ্ট সীমিত।
কেন্দ্ৰীয় আইনৰ ওপৰত কৰ্তৃত্বহীনতা: চুইছ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আদালতে কেন্দ্ৰীয় আইনসভা অৰ্থাৎ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় সভাই পাছ কৰা কোনো আইন বা অধ্যাদেশক ‘অসাংবিধানিক’ বুলি ঘোষণা কৰি বাতিল কৰিব নোৱাৰে। আইনসভাই তৈয়াৰ কৰা আইনক আদালতে হুবহু মানি চলিবলৈ বাধ্য।
কেণ্টনৰ আইনৰ ওপৰত কৰ্তৃত্ব: অৱশ্যে, এই আদালতে কেণ্টন বা প্ৰদেশসমূহে প্ৰণয়ন কৰা আইনসমূহ পৰীক্ষা কৰিব পাৰে আৰু যদি সেইবোৰ কেন্দ্ৰীয় সংবিধানৰ পৰিপন্থী হয়, তেন্তে তাক বাতিল কৰিব পাৰে।
জনসাধাৰণৰ সাৰ্বভৌমত্ব: চুইজাৰলেণ্ডত ‘ন্যায়ালয়ৰ সাৰ্বভৌমত্ব’ৰ পৰিৱৰ্তে ‘জনসাধাৰণৰ সাৰ্বভৌমত্ব’কহে সৰ্বোচ্চ স্থান দিয়া হৈছে। যিহেতু আইনসভাই কৰা আইনসমূহৰ ওপৰত জনসাধাৰণে ‘গণভোট’ৰ জৰিয়তে নাকচ কৰাৰ অধিকাৰ থাকে, সেয়েহে বিচাৰকৰ কেইজনমানৰ হাতত সমগ্ৰ দেশৰ আইন বাতিল কৰাৰ অধিকাৰ সংবিধানে অৰ্পণ কৰা নাই।