উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হ’ল এনে এক বহুমুখী প্ৰক্ৰিয়া য’ত জাতীয় আয় বৃদ্ধিৰ লগতে দেশৰ আৰ্থ-সামাজিক গাঁথনিৰ ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন, দৰিদ্ৰতা আৰু বৈষম্য হ্ৰাস পায়।

উত্তৰ: ১৯৯০ চনত (মেহবুব উল হকৰ নেতৃত্বত UNDP-য়ে প্ৰকাশ কৰে)।

উত্তৰ: এজন ব্যক্তিয়ে জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ন্যূনতম মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ (খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান, স্বাস্থ্য আদি) পূৰণ কৰিব নোৱৰা অৱস্থাকে দৰিদ্ৰতা বোলে।

উত্তৰ: কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂) / মিথেন (CH₄)।

উত্তৰ: United Nations Development Programme.

উত্তৰ: গিনি গুণাংক হ’ল সমাজ এখনৰ আয় বা সম্পদ বিতৰণৰ অসমতা নিৰ্ণয় কৰা এক গাণিতিক সূচক (যাৰ মান ০-ৰ পৰা ১-ৰ ভিতৰত থাকে)।

উত্তৰ: এলবাৰ্ট অ’ হিৰ্শ্বমেন (Albert O. Hirschman)।

উত্তৰ: নিবনুৱা আৰু প্ৰব্ৰজন (Unemployment and Migration)।

উত্তৰ: Physical Quality of Life Index (শাৰীৰিক জীৱনৰ মান সূচক)।

উত্তৰ: ১৯৮৭ চনৰ ব্ৰুন্টলেণ্ড আয়োগৰ প্ৰতিবেদনত (Brundtland Report / Our Common Future)।

উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা মূল দিশত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত থকা লিংগভিত্তিক অসমতা জুখিবলৈ।

উত্তৰ: জনমূৰি প্ৰকৃত আয় (Per Capita Real Income) বা প্ৰকৃত মুঠ জাতীয় উৎপাদন (Real GNP)।

উত্তৰ: পল ৰোজেনষ্টাইন-ৰোডান (Paul Rosenstein-Rodan)।

উত্তৰ: জনসংখ্যাৰ শতাংশৰ সৈতে জাতীয় আয়ৰ বিতৰণৰ ক্ৰমপুঞ্জিত অসমতা প্ৰদৰ্শন কৰে।

উত্তৰ: Intergovernmental Panel on Climate Change.

উত্তৰ: লিংগ উন্নয়ন সূচক (GDI) হ’ল এনে এক মাপকাঠি যিয়ে মানৱ উন্নয়ন সূচকৰ (HDI) তিনিটা মূল মাত্ৰা— প্ৰত্যাশিত আয়ুস, শিক্ষা আৰু জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ ভিত্তিত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজৰ প্ৰাপ্তিৰ বৈষম্য জুখি উলিয়ায়। ইয়াৰ দ্বাৰা উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়াত লিংগ বৈষম্যৰ প্ৰভাৱ স্পষ্ট হয়।

উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰসংঘই ২০১৫ চনত ২০৩০ চনৰ ভিতৰত বিশ্বৰ পৰা দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূল, পৃথিৱীৰ সুৰক্ষা আৰু সকলোৰে বাবে শান্তি-সমৃদ্ধি সুনিশ্চিত কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা ১৭ টা নিৰ্দিষ্ট গোলকীয় লক্ষ্যক বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য (SDGs) বোলা হয়।

উত্তৰ:

• অৰ্থনৈতিক বিকাশ হ’ল এখন দেশৰ মুঠ উৎপাদন বা জনমূৰি আয়ৰ পৰিমাণগত বৃদ্ধি, আনহাতে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হ’ল আয় বৃদ্ধিৰ লগতে সামাজিক, প্ৰতিষ্ঠানিক আৰু গুণগত ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন।
• বিকাশ এটা সংকীৰ্ণ আৰু একমাত্ৰিক ধাৰণা, কিন্তু উন্নয়ন এটা বহল আৰু বহুমুখী ধাৰণা।

উত্তৰ: পৰিৱেশীয় কুজনেটচ্ ৰেখা হ’ল ওলোটা ‘U’ (Inverted-U) আকৃতিৰ এনে এডাল ৰেখা, যিয়ে দেখুৱায় যে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে পৰিৱেশৰ অৱক্ষয় বৃদ্ধি পায়, কিন্তু আয় এক নিৰ্দিষ্ট স্তৰ পোৱাৰ পিছত পৰিৱেশৰ মান উন্নত হ’বলৈ ধৰে।

উত্তৰ: পৰনিৰ্ভৰশীল তত্ত্ব অনুসৰি ‘কেন্দ্ৰ’ হ’ল উন্নত, উদ্যোগপ্ৰধান আৰু পুঁজিবাদী দেশসমূহ যিবোৰে বিশ্ব বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে; আৰু ‘প্ৰান্ত’ হ’ল অনুন্নত বা উন্নয়নশীল দেশসমূহ যিবোৰ কেঁচামাল যোগান ধৰি ঔপনিৱেশিক বা অৰ্থনৈতিক শোষণৰ বলি হৈ কেন্দ্ৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে।

উত্তৰ: চৰম দৰিদ্ৰতাই মানুহৰ ন্যূনতম জীৱন ধাৰণৰ উপাদান (খাদ্য, বাসস্থান আদি) অভাৱ হোৱা অৱস্থাক বুজায়, যি এক নিৰ্দিষ্ট দৰিদ্ৰতা সীমাৰেখাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। আনহাতে, আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতা হ’ল সমাজখনৰ বিভিন্ন শ্ৰেণী বা ব্যক্তিৰ আয়ৰ তুলনাভিত্তিক অসমতা।

উত্তৰ:

• অনুন্নত দেশৰ অৰ্থনীতিক স্থবিৰতাৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিবলৈ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল উদ্যোগসমূহত একেলগে এক বৃহৎ পৰিমাণৰ বিনিয়োগৰ প্ৰয়োজন।
• ই অবিভাজ্যতা (Indivisibilities) আৰু বাহ্যিক মিতব্যয়িতাৰ (External Economies) সুযোগ ব্যৱহাৰ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।

উত্তৰ: ল’ৰেঞ্জ ৰেখা হ’ল মেক্স অ’ ল’ৰেঞ্জে উদ্ভাৱন কৰা এক লেখচিত্ৰীয় পদ্ধতি, যিয়ে সম্পূৰ্ণ সমতা ৰেখাৰ (Line of Absolute Equality) সাপেক্ষে জনসংখ্যাৰ ক্ৰমপুঞ্জিত শতাংশ আৰু আয়ৰ ক্ৰমপুঞ্জিত অংশৰ মাজৰ অসমতাৰ মাত্ৰা প্ৰকাশ কৰে।

উত্তৰ:

• ই অকল আৰ্থিক আয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি মানুহৰ প্ৰকৃত জীৱন ধাৰণৰ মান (শিশু মৃত্যুৰ হাৰ, প্ৰত্যাশিত আয়ুস আৰু সাক্ষৰতা) প্ৰতিফলিত কৰে।
• উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ সামাজিক উন্নয়নৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণত ই অতি সহজ আৰু কাৰ্যকৰী।

উত্তৰ:

• এই খণ্ডত কৰ্মৰত শ্ৰমিকসকলৰ কোনো নিৰাপদ নিয়োগ চুক্তি, পেঞ্চন বা সামাজিক নিৰাপত্তা ব্যৱস্থা নাথাকে।
• শ্ৰমিকৰ মজুৰি অত্যন্ত কম আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ পৰিৱেশ অনুন্নত তথা শোষণমূলক।

উত্তৰ:

• জনমূৰি আয় বা GNP বৃদ্ধিয়ে সমাজত আয়ৰ বিষম বিতৰণ আৰু সম্পদ কাৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈছে সেইটো প্ৰকাশ নকৰে।
• ই মানুহৰ শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পৰিৱেশৰ অৱক্ষয় আৰু জীৱনৰ গুণগত দিশসমূহক আওকাণ কৰে।

উত্তৰ: হেড কাউণ্ট অনুপাত হ’ল দৰিদ্ৰতা পৰিমাপৰ এক সৰল পদ্ধতি। দেশৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ ভিতৰত দৰিদ্ৰতা সীমাৰেখাৰ তলত বাস কৰা মানুহৰ অনুপাত বা শতাংশকে হেড কাউণ্ট অনুপাত বোলা হয়।

উত্তৰ: বিশ্বৰ গড় উষ্ণতা বৃদ্ধি প্ৰাক-উদ্যোগিক যুগৰ তুলনাত ২ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছৰ বহু তলত ৰখা আৰু উষ্ণতা বৃদ্ধি ১.৫ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছৰ ভিতৰত সীমিত ৰাখিবলৈ গোলকীয় পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা।

উত্তৰ: গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন বুলিলে দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) আৰু নিয়োগত কৃষি খণ্ডৰ অৱদান ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পাই উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডৰ অৱদান বৃদ্ধি পোৱা দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰক্ৰিয়াটোক বুজায়।

উত্তৰ: অধ্যাপক ৰাগনাৰ নাৰ্ক্সৰ মতে, অনুন্নত দেশবোৰত কম আয়ৰ ফলত কম সঞ্চয় আৰু কম বিনিয়োগ হয়, যাৰ ফলত উৎপাদনশীলতা আৰু আয় পুনৰ নিম্ন হৈ থাকে; অৰ্থাৎ "এখন দেশ দৰিদ্ৰ কাৰণ ই দৰিদ্ৰ"।

উত্তৰ: পৰম্পৰাগতভাৱে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন জোখাৰ বাবে মূলত আৰ্থিক আৰু উৎপাদনমুখী মাপকাঠি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ হ’ল:

• মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদন (GNP) বা মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP): এখন দেশত বছৰেকত উৎপাদিত সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মুঠ মুদ্ৰাগত মূল্যই হ’ল GNP। পৰম্পৰাগত অৰ্থনীতিবিদসকলৰ মতে, যদি কোনো দেশৰ GNP বৃদ্ধিৰ হাৰ দীৰ্ঘকালীনভাৱে ৫%ৰ পৰা ৭% লৈ বৃদ্ধি পায়, তেন্তে দেশখনৰ উন্নয়ন হৈছে বুলি ধৰা হৈছিল।
• জনমূৰি প্ৰকৃত আয় (Per Capita Real Income): দেশৰ প্ৰকৃত জাতীয় আয়ক মুঠ জনসংখ্যাৰে হৰণ কৰি জনমূৰি আয় উলিওৱা হয়। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ তুলনাত উৎপাদন অধিক বৃদ্ধি পালেহে জনমূৰি আয় বৃদ্ধি পায়, যিটোক উন্নয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাপকাঠি হিচাপে লোৱা হৈছিল।

সীমাবদ্ধতা: পৰম্পৰাগত পদ্ধতিবোৰে অৰ্থনৈতিক বিকাশ জোখে যদিও প্ৰকৃত ‘উন্নয়ন’ প্ৰতিফলিত নকৰে। কাৰণ এই পদ্ধতিসমূহে সমাজত আয়ৰ অসম বিতৰণ, দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূল, নিবনুৱা সমস্যা, স্বাস্থ্য, সাক্ষৰতা আৰু পৰিৱেশৰ অৱক্ষয়ৰ দৰে মৌলিক কল্যাণকামী দিশসমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰে।

উত্তৰ: ১৯৯০ চনত অৰ্থনীতিবিদ মেহবুব উল হক আৰু অমৰ্ত্য সেনৰ তত্ত্বাৱধানত UNDP-য়ে প্ৰস্তুত কৰা মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI) হ’ল মানৱ কল্যাণ আৰু সামগ্ৰিক উন্নয়ন নিৰ্ণয়ৰ এক যৌগিক মাপকাঠি।

HDI-ৰ তিনিটা মূল উপাদান (Dimensions):

• দীৰ্ঘ আৰু সুস্থ জীৱন (Health): ইয়াৰ মাপকাঠি হ’ল জন্মৰ সময়ত প্ৰত্যাশিত আয়ুস (Life Expectancy at Birth)। ন্যূনতম ২০ বছৰ আৰু সৰ্বোচ্চ ৮৫ বছৰৰ ভিত্তিত এই সূচক গণনা কৰা হয়।
• জ্ঞান বা শিক্ষা (Education): ইয়াৰ দুটা উপ-উপাদান আছে— (ক) ২৫ বছৰ বা তদূৰ্ধ লোকৰ গড় স্কুলীয়া শিক্ষাৰ বছৰ (Mean Years of Schooling) আৰু (খ) বিদ্যালয়ত প্ৰৱেশ কৰা শিশুৰ প্ৰত্যাশিত স্কুলীয়া শিক্ষাৰ বছৰ (Expected Years of Schooling)।
• শালীন জীৱন ধাৰণৰ মান (Standard of Living): ইয়াৰ মাপকাঠি হ’ল ক্ৰয় ক্ষমতাৰ সমতাৰ ভিত্তিত নিৰ্ণয় কৰা জনমূৰি প্ৰকৃত মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় (GNI per capita in PPP $)।

এই তিনিওটা মাত্ৰাৰ সূচক উলিয়াই সিহঁতৰ গুণোত্তৰ গড় (Geometric Mean) লৈ HDI গণনা কৰা হয়: ইয়াৰ মান ০-ৰ পৰা ১-ৰ ভিতৰত থাকে।

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰক্ৰিয়াটো দেশৰ উৎপাদন গাঁথনি আৰু নিয়োগ গাঁথনিৰ মৌলিক পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। চাইমন কুজনেটচ্ আৰু কলিন ক্লাৰ্কৰ মতে, অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ লগে লগে অৰ্থনীতিৰ তিনিটা মূল খণ্ডৰ (কৃষি, উদ্যোগ আৰু সেৱা) অংশীদাৰিত্ব পৰিৱৰ্তিত হয়।

• প্ৰাথমিক খণ্ডৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস: প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত দেশৰ অধিকাংশ জনসংখ্যা আৰু জাতীয় আয় কৃষি খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল থাকে। উন্নয়নৰ লগে লগে তুলনামূলকভাৱে কৃষিৰ অৱদান হ্ৰাস পায়।
• উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডৰ সম্প্ৰসাৰণ: ঔদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণৰ ফলত শ্ৰমিক আৰু সম্পদ অনুন্নত কৃষিৰ পৰা উচ্চ উৎপাদনশীল উদ্যোগ আৰু আধুনিক সেৱা খণ্ড (বেংক, পৰিবহণ, যোগাযোগ আদি)লৈ স্থানান্তৰিত হয়।
• উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি: আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু মূলধন গঠনৰ ফলত শ্ৰমিকৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি মজুৰি বৃদ্ধি পায়।

অৰ্থাৎ, গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ অকল আয় বৃদ্ধি হ’লে সুস্থায়ী অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন সম্ভৱ নহয়।

উত্তৰ: উন্নয়নশীল অৰ্থনীতিত আয় আৰু সম্পদৰ অসমতা বৃদ্ধি পোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

• সম্পদ আৰু মূলধনৰ অসম কেন্দ্ৰীকৰণ: ভূমি, কাৰখানা আৰু বিত্তীয় সম্পত্তিৰ সিংহভাগ সমাজৰ মুষ্টিমেয় ধনী শ্ৰেণীৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে মুনাফা আৰু খাজনাৰূপে অধিক আয় লাভ কৰে।
• দ্বৈত অৰ্থনীতি (Dualism): অনুন্নত দেশসমূহত আধুনিক ঔদ্যোগিক খণ্ড আৰু পৰম্পৰাগত অনুন্নত কৃষি খণ্ড একেলগে থাকে। আধুনিক খণ্ডত মজুৰি অধিক হোৱাৰ বিপৰীতে কৃষি খণ্ডত কম মজুৰি আৰু প্ৰচ্ছন্ন নিবনুৱা সমস্যাই অসমতা বৃদ্ধি কৰে।
• শিক্ষা আৰু দক্ষতাৰ পাৰ্থক্য: উন্নত শিক্ষা আৰু প্ৰযুক্তিগত দক্ষতা থকা লোকসকলে উচ্চ মজুৰিৰ চাকৰি পায়, কিন্তু প্ৰয়োজনীয় দক্ষতাৰ অভাৱত বিশাল জনসংখ্যাই নিম্ন মজুৰিৰ অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰিবলগীয়া হয়।
• কৰ ব্যৱস্থাৰ দুৰ্বলতা: বহু দেশত প্ৰত্যক্ষ কৰৰ তুলনাত পৰোক্ষ কৰৰ ওপৰত বেছি নিৰ্ভৰ কৰা হয় আৰু কৰ ফাঁকিৰ ফলত ধনী-দুখীয়াৰ ব্যৱধান বৃদ্ধি পায়।
• মুদ্ৰাস্ফীতি: মূল্যবৃদ্ধিয়ে নিম্ন আৰু নিৰ্দিষ্ট আয়ৰ শ্ৰেণীক আটাইতকৈ বেছি ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে আৰু উদ্যোগপতি-ব্যৱসায়ী শ্ৰেণীক অধিক লাভৱান কৰে।

উত্তৰ: দৰিদ্ৰতা নিৰূপণ আৰু বিশ্লেষণ কৰিবলৈ অৰ্থনীতিবিদসকলে কেইবাটাও পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে:

• দৰিদ্ৰতা সীমাৰেখা (Poverty Line): এজন মানুহে দৈনন্দিন প্ৰয়োজনীয় ন্যূনতম কেলৰিযুক্ত খাদ্য (ভাৰতত গাঁও অঞ্চলত ২৪০০ কেলৰি আৰু চহৰত ২১০০ কেলৰি) আৰু অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিবলৈ লগা ন্যূনতম ব্যয়ৰ ভিত্তিত এই সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়।
• হেড কাউণ্ট অনুপাত (Head Count Ratio - HCR): দৰিদ্ৰতা সীমাৰেখাৰ তলত থকা জনসংখ্যাৰ অনুপাত নিৰ্ণয় কৰা ই এক প্ৰাথমিক পদ্ধতি (H / N)। কিন্তু ই দৰিদ্ৰসকলৰ মাজৰ দৰিদ্ৰতাৰ গভীৰতা জুখিব নোৱাৰে।
• দৰিদ্ৰতা ব্যৱধান সূচক (Poverty Gap Index - PGI): এই পদ্ধতিয়ে দৰিদ্ৰ মানুহৰ আয় দৰিদ্ৰতা সীমাৰেখাৰ পৰা কিমান তলত আছে তাৰ গড় ব্যৱধান জুখি উলিয়ায়। ইয়াৰ দ্বাৰা দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূল কৰিবলৈ কিমান সম্পদৰ প্ৰয়োজন হ’ব তাৰ ধাৰণা পোৱা যায়।
• বৰ্গীকৃত দৰিদ্ৰতা ব্যৱধান (Squared Poverty Gap Index): ই দৰিদ্ৰসকলৰ মাজত থকা আয়ৰ বৈষম্যক গুৰুত্ব দিয়ে।
• বহুমুখী দৰিদ্ৰতা সূচক (Multidimensional Poverty Index - MPI): UNDP আৰু OPHI-ৰ দ্বাৰা ব্যৱহৃত এই সূচকে স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ ১০ টা নিৰ্দেশকৰ ভিত্তিত মানুহৰ অভাৱসমূহ চিনাক্ত কৰে।

উত্তৰ:
অৰ্থ: সুষম বিকাশ (Balanced Growth) তত্ত্ব অনুসৰি অৰ্থনীতিৰ সকলো খণ্ড— কৃষি, উদ্যোগ, উপভোক্তা সামগ্ৰী, মূলধনী সামগ্ৰী আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ সকলো দিশতে একেলগে আৰু সুষমভাৱে বিনিয়োগ কৰিব লাগে যাতে সকলো খণ্ডই একেলগে আগবাঢ়িব পাৰে।

মূল ভিত্তি (Basis):

• চাহিদাৰ পাৰস্পৰিকতা (Complementarity of Demand): অধ্যাপক নাৰ্ক্সৰ মতে, অনুন্নত দেশত বজাৰৰ আকাৰ সংকীৰ্ণ হোৱাৰ বাবে একক উদ্যোগত বিনিয়োগ কৰিলে সামগ্ৰীৰ চাহিদাৰ অভাৱ হয়। কিন্তু বিভিন্ন উদ্যোগত একেলগে বিনিয়োগ কৰিলে এটা উদ্যোগৰ শ্ৰমিকে আন এটা উদ্যোগৰ সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিব, যাৰ ফলত সামূহিক চাহিদা আৰু বজাৰৰ আকাৰ বৃদ্ধি পাব।
• যোগানৰ পাৰস্পৰিকতা (Complementarity of Supply): কেঁচামাল, বিজুলী, পৰিবহণ আদি বিভিন্ন খণ্ড একেলগে বিকশিত হ’লে এটা খণ্ডই আন এটা খণ্ডক আৱশ্যকীয় উপাদান যোগান ধৰিব পাৰে।
• বাহ্যিক মিতব্যয়িতা (External Economies): সমান্তৰালভাৱে উদ্যোগ গঢ়ি উঠিলে সামগ্ৰিক উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস পায় আৰু ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰীসকল উৎসাহিত হয়।

উত্তৰ: ডব্লিউ ডব্লিউ ৰোষ্ট’ই (W.W. Rostow) তেওঁৰ ‘The Stages of Economic Growth’ গ্ৰন্থত সকলো সমাজ বিকাশৰ পাঁচটা ঐতিহাসিক স্তৰৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যায় বুলি উল্লেখ কৰিছে:

• ১. পৰম্পৰাগত সমাজ (The Traditional Society): প্ৰাচীন প্ৰযুক্তি, নিম্ন উৎপাদনশীলতা আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে কৃষিভিত্তিক স্থবিৰ সমাজ।
• ২. উত্তৰণৰ পূৰ্বচৰ্ত (Pre-conditions for Take-off): আধুনিক বিজ্ঞানৰ ব্যৱহাৰৰ সূচনা, কৃষিৰ উদ্বৃত্ত সৃষ্টি, পৰিবহণ আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশ আৰু বাণিজ্যিক সম্প্ৰসাৰণৰ স্তৰ।
• ৩. স্বয়ং-উত্তৰণ বা আত্মবিকাশ (The Take-off Stage): এইটো আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ। ইয়াত নিগুট বিনিয়োগ জাতীয় আয়ৰ ৫%ৰ পৰা ১০% বা ততোধিক বৃদ্ধি পায়, নতুন মুখ্য উদ্যোগ গঢ়ি উঠে আৰু অৰ্থনীতি স্বয়ং-চালিত হৈ পৰে।
• ৪. পৰিপক্কতাৰ দিশত যাত্ৰা (Drive to Maturity): আধুনিক প্ৰযুক্তি অৰ্থনীতিৰ প্ৰায়বোৰ খণ্ডত প্ৰয়োগ হয় আৰু আমদানি নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস পায়।
• ৫. উচ্চ গণ-ভোগৰ যুগ (Age of High Mass Consumption): জনমূৰি আয় বৃদ্ধি পাই অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ উপৰি বিলাসী সামগ্ৰী, সেৱা আৰু সামাজিক নিৰাপত্তাৰ ভোগ সৰ্বোচ্চ স্তৰ পায়।

উত্তৰ:
প্ৰত্যাহ্বানসমূহ: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি, সেউজগৃহ গেছৰ মাত্ৰাহীন নিৰ্গমন, সাগৰৰ জলপৃষ্ঠ বৃদ্ধি, অনিয়মীয়া ঋতু পৰিৱৰ্তন আৰু খৰাং-বানপানীৰ দৰে চৰম প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগে কৃষি উৎপাদন, জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু বিশেষকৈ অনুন্নত দেশসমূহৰ খাদ্য নিৰাপত্তালৈ তীব্ৰ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে।

গোলকীয় পদক্ষেপসমূহ (Global Initiatives):

• UNFCCC (1992): জলবায়ু পৰিৱৰ্তন ৰোধৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰিকাঠামো গঠন।
• কিয়’ট’ প্ৰট’কল (Kyoto Protocol 1997): উন্নত দেশসমূহৰ বাবে সেউজগৃহ গেছ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাৰ বাধ্যতামূলক চুক্তি।
• পেৰিছ চুক্তি (Paris Agreement 2015): বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধি ১.৫°Cৰ ভিতৰত সীমিত ৰখা আৰু দেশসমূহৰ দ্বাৰা ‘ৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে নিৰ্ধাৰিত অৱদান’ (NDC) নিৰ্ধাৰণ।
• জলবায়ু বিত্তায়ন (Climate Finance): উন্নয়নশীল দেশসমূহক সেউজ প্ৰযুক্তি গ্ৰহণৰ বাবে গ্ৰীণ ক্লাইমেট ফাণ্ড (GCF)ৰ জৰিয়তে আৰ্থিক সাহায্য প্ৰদান।

উত্তৰ: নিকোলাছ কালডোৰে আগবঢ়োৱা বৃদ্ধিৰ আৰ্হিটো মূলতঃ আয় বিতৰণ আৰু মূলধন গঠনৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ইয়াৰ প্ৰধান অভিধাৰণাসমূহ হ’ল:

• অৰ্থনীতিত পূৰ্ণ নিয়োগৰ স্থিতি বিৰাজমান।
• সমাজখন দুটা শ্ৰেণীত বিভক্ত— শ্ৰমিক শ্ৰেণী (যিসকলে মজুৰি পায়) আৰু পুঁজিবাদী শ্ৰেণী (যিসকলে মুনাফা লাভ কৰে)।
• শ্ৰমিক আৰু পুঁজিবাদীসকলৰ সঞ্চয়ৰ প্ৰৱণতা পৃথক; শ্ৰমিকতকৈ পুঁজিবাদী শ্ৰেণীৰ সঞ্চয়ৰ প্ৰৱণতা অধিক (s_p > s_w)।
• বিনিয়োগ-উৎপাদন অনুপাত এটা স্বাধীন চলক।
• উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰতিদানৰ নিয়ম কাৰ্যকৰী হয় আৰু কাৰিকৰী প্ৰগতি মূলধন সঞ্চয়ৰ হাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (Technical Progress Function)।

উত্তৰ: হাৰ্ভে লাইবেনষ্টাইনৰ মতে, অনুন্নত দেশসমূহ এক নিম্ন পৰ্যায়ৰ সন্তুলন ফান্দত (Low-level Equilibrium Trap) আবদ্ধ হৈ থাকে। এনে অৰ্থনীতিক এই স্থবিৰতাৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ হ’ল এক নিৰ্দিষ্ট ‘ন্যূনতম মাত্ৰাৰ বিনিয়োগ প্ৰচেষ্টা’ৰ প্ৰয়োজন।

তত্ত্বটোৰ মূল ভিত্তি:

• আয় সৃষ্টিকাৰী শক্তিসমূহ (Income-generating forces): বৃহৎ বিনিয়োগ, আধুনিক কাৰিকৰী কৌশল আৰু মূলধন গঠনৰ দ্বাৰা জনমূৰি আয় বৃদ্ধি কৰা শক্তি।
• আয় হ্ৰাসকাৰী শক্তিসমূহ (Income-depressing forces): জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি, পুৰণি সামাজিক প্ৰথা আৰু ভোগ ব্যয় বৃদ্ধি।

যদি বিনিয়োগৰ মাত্ৰা অতি কম হয়, তেন্তে আয় বৃদ্ধিৰ ফলত জনসংখ্যাও বৃদ্ধি পাব আৰু বৰ্ধিত আয়ক পুনৰ হ্ৰাস কৰি অৰ্থনীতিক পূৰ্বৰ দৰিদ্ৰ অৱস্থালৈ লৈ যাব। গতিকে, আয় হ্ৰাসকাৰী শক্তিসমূহক পৰাভৱ কৰিবলৈ এনে এক বৃহৎ পৰিমাণৰ ‘সংকটজনক ন্যূনতম বিনিয়োগ’ কৰিব লাগিব যাতে আয় সৃষ্টিকাৰী শক্তিয়ে স্থায়ীভাৱে অৰ্থনীতিক বিকাশৰ পথত আগুৱাই লৈ যায়।

Answer: Economic development is a multidimensional process involving sustained growth in real per capita income accompanied by progressive changes in socioeconomic structure, reduction in absolute poverty, and narrowing of income inequality.

Answer: In 1990 (published by the United Nations Development Programme under the leadership of Mahbub ul Haq).

Answer: Poverty is a state of economic deprivation where an individual lacks the financial resources and essentials—such as adequate food, clothing, housing, and healthcare—to meet a minimum standard of living.

Answer: Carbon dioxide (CO₂) / Methane (CH₄).

Answer: United Nations Development Programme.

Answer: The Gini coefficient is a standard statistical metric used to measure income or wealth inequality within a population, taking values between 0 (perfect equality) and 1 (perfect inequality).

Answer: Albert O. Hirschman.

Answer: Unemployment and rural-to-urban migration.

Answer: Physical Quality of Life Index.

Answer: The Brundtland Commission Report (Our Common Future), published in 1987.

Answer: The GDI measures gender disparities in the three basic dimensions of human development: health, education, and standard of living.

Answer: Real Gross National Product (Real GNP) or Real Per Capita Income growth over an extended period.

Answer: Paul Rosenstein-Rodan.

Answer: The Lorenz Curve is a graphical representation of the cumulative distribution of national income received against the cumulative percentage of the population.

Answer: Intergovernmental Panel on Climate Change.

Answer: The Gender Development Index (GDI) assesses gender inequalities in achievement across the three fundamental dimensions of the Human Development Index (HDI): life expectancy, educational attainment, and command over economic resources. It illustrates the loss in human development due to gender disparity.

Answer: The Sustainable Development Goals (SDGs) are a collection of 17 global goals adopted by the United Nations in 2015 under the 2030 Agenda. They aim to end poverty, protect the planet, and ensure peace and prosperity for all by balancing social, economic, and environmental sustainability.

Answer:

• Economic growth refers strictly to a quantitative expansion in a nation's real GDP or output, whereas economic development is a broader qualitative concept encompassing institutional, structural, and social advancements.
• Growth can occur without reducing poverty or inequality, whereas true development requires improvements in living standards and income distribution.

Answer: The Environmental Kuznets Curve is a hypothesized inverted U-shaped relationship between economic growth and environmental quality. It posits that environmental degradation increases during the early stages of industrialization but peaks and subsequently decreases as per capita income crosses a certain threshold and cleaner technologies are adopted.

Answer: In Dependency Theory, the 'core' comprises advanced, industrialized, and technologically dominant nations that extract economic surplus. The 'periphery' consists of developing, low-income nations that remain structurally dependent on the core by supplying cheap labor and raw materials under unequal terms of trade.

Answer: Absolute poverty is a condition where household income falls below a predefined threshold necessary to secure basic physical subsistence (food, shelter, safe water). Relative poverty describes an economic condition where an individual's income is substantially lower than the median living standard of their given society.

Answer:

• It stresses that underdeveloped economies require a large, indivisible minimum quantum of investment across multiple complementary industries simultaneously.
• It leverages demand and production complementarities to generate external economies, overcoming market failure and breaking the vicious circle of poverty.

Answer: The Lorenz Curve is a graphical tool that plots the cumulative percentage of total national income earned against the cumulative percentage of recipients, starting from the poorest. The extent to which the curve sags away from the 45-degree line of perfect equality indicates the degree of inequality.

Answer:

• It focuses on direct social welfare outcomes—infant mortality, life expectancy at age one, and basic literacy—rather than purely monetary indicators.
• It is straightforward to calculate and serves as an effective tool for comparing basic living conditions across low-income economies without monetary distortions.

Answer:

• Lack of legal protection, employment contracts, and formal social security benefits (such as health insurance or pensions) for workers.
• Low labor productivity, poor working conditions, and restricted access to institutional credit and formal financial services.

Answer:

• They focus exclusively on aggregate income (GDP/GNP) and overlook how income is distributed across households.
• They ignore non-monetary welfare factors such as literacy, life expectancy, gender parity, civil liberties, and ecological degradation.

Answer: The Head Count Ratio measures the proportion of a population that falls below the official poverty line. where H is the number of individuals below the poverty line and N is the total population.

Answer: The Paris Agreement aims to strengthen the global response to climate change by keeping the global average temperature rise well below 2°C above pre-industrial levels, with ambitious efforts to limit the increase to 1.5°C.

Answer: Structural change refers to the long-term transformation of an economy's sectoral composition, characterized by a declining share of agriculture in GDP and employment alongside a corresponding expansion of the modern manufacturing and service sectors.

Answer: Formulated by Ragnar Nurkse, it refers to circular constellations of interrelated forces where low income leads to low savings, low investment, low capital accumulation, and low productivity, which ultimately perpetuates low income ("a country is poor because it is poor").

Answer:
In classical and early neoclassical development economics, economic development was evaluated primarily through quantitative, monetary aggregates:

• Gross National Product (GNP) / Gross Domestic Product (GDP): Traditional approaches defined development as the capacity of a national economy to generate sustained annual increases in gross output at rates of 5% to 7% or more.
• Per Capita Real Income: To account for demographic pressure, economists measured development by the sustained growth of real per capita GNP (Y / P). An expansion in output exceeding the population growth rate was viewed as an automatic indicator of economic betterment.

Critical Limitations:
Traditional measures assume that wealth automatically trickles down to all segments of society. However, empirical evidence shows that nations can achieve high GDP growth while experiencing worsening income inequality, rising unemployment, and persistent absolute poverty. Furthermore, these metrics fail to capture health outcomes, educational progress, quality of life, environmental degradation, and the depletion of natural capital. Consequently, modern economics has shifted toward composite, human-centric indices like the HDI.

Answer:
The Human Development Index (HDI), introduced by the United Nations Development Programme (UNDP) in 1990, is a composite statistic used to assess long-term progress across three fundamental dimensions of human capabilities.

Core Dimensions and Indicators:

• Long and Healthy Life (Health): Measured by Life Expectancy at Birth. Normalized using a minimum value of 20 years and a maximum value of 85 years.
• Knowledge and Education: Assessed through two indicators:
  • Mean Years of Schooling: Average years of education received by persons aged 25 and older.
  • Expected Years of Schooling: Total years of schooling a child entering school can expect to receive.
• A Decent Standard of Living (Income): Evaluated by Gross National Income (GNI) per capita adjusted for Purchasing Power Parity (PPP $), utilizing a logarithmic scale to reflect the diminishing marginal utility of income.

Calculation: Dimension indices are calculated for each component on a scale of 0 to 1. The final HDI score is computed as the geometric mean of the three dimension indices: This geometric formulation ensures that poor performance in one dimension is not masked by high performance in another.

Answer: Structural change is the defining characteristic of economic development. It denotes the fundamental reallocation of productive factors—labor, capital, and technology—across economic sectors as an economy grows.

Key Dimensions of Structural Transformation:

• Sectoral Output Transition: As documented by Simon Kuznets and Colin Clark, the primary sector (agriculture) accounts for the largest share of output in the early stages of development. As real per capita income rises, demand shifts toward industrial goods and services (Engel’s Law), causing manufacturing and services to dominate total output.
• Reallocation of the Labor Force: Structural transformation drives the movement of surplus rural labor from low-productivity subsistence agriculture to high-productivity urban industrial and modern service sectors.
• Technological Integration and Urbanization: The process is accompanied by capital accumulation, modern infrastructure development, technological adoption, and urbanization.

Without structural transformation, an economy may experience transient income growth (e.g., through commodity windfalls) without achieving the institutional and industrial maturity required for sustained, self-propelling development.

Answer: Economic inequality in developing nations stems from interconnected structural, institutional, and policy dynamics:

• Unequal Asset and Wealth Ownership: Highly concentrated ownership of productive assets—such as agricultural land, industrial capital, and financial instruments—enables asset owners to accumulate capital gains, rents, and profits at rates faster than wage growth.
• Economic Dualism: Developing economies are characterized by the coexistence of a modern, capital-intensive urban sector with high wages alongside a vast, low-productivity traditional agricultural/informal sector characterized by disguised unemployment and depressed wages.
• Human Capital Disparities: Unequal access to quality education, vocational training, and specialized healthcare creates disparities in labor market skills, widening the wage premium for high-skilled workers.
• Regressive Taxation and Weak Redistribution: Over-reliance on indirect taxes (such as consumption taxes) relative to progressive direct income taxes, combined with tax evasion, weakens the state’s capacity to redistribute income.
• Inflationary Pressures: Persistent inflation reduces the real purchasing power of wage earners and fixed-income groups while increasing the asset values and profit margins of capital owners.

Answer: Poverty measurement requires defining a welfare metric (income or consumption) and setting a poverty threshold:

• The Poverty Line: Established based on the minimum expenditure required to secure a basic basket of goods—primarily nutritional intake (e.g., 2,400 kcal/day in rural areas and 2,100 kcal/day in urban areas in India) along with essential non-food items.
• Head Count Ratio (HCR): Calculates the percentage of the population living below the poverty line (HCR = H / N). While intuitive, it treats all poor individuals identically and fails to capture the severity of deprivation.
• Poverty Gap Index (PGI): Measures the average shortfall of the poor from the poverty line, expressed as a percentage of that line:
  PGI = (1 / N) ∑ [(z - y_i) / z]
  where z is the poverty line and y_i is the income of the i-th poor individual. This quantifies the depth of poverty.
• Squared Poverty Gap Index (Foster-Greer-Thorbecke Metric): Squaring the individual poverty gaps gives greater mathematical weight to the poorest individuals, measuring the severity of poverty.
• Multidimensional Poverty Index (MPI): Developed by OPHI and UNDP, the MPI measures overlapping deprivations across health, education, and living standards at the household level.

Answer:
Concept: The Balanced Growth Theory, advanced by Ragnar Nurkse and Paul Rosenstein-Rodan, asserts that a developing economy must invest simultaneously and proportionately across a broad spectrum of consumer goods industries, capital goods, and social overhead capital to break out of the vicious circle of poverty.

Theoretical Basis:

• Complementarity of Demand: In underdeveloped economies, individual investment projects often fail due to the small size of the domestic market. If an isolated shoe factory is built, its workers will not spend all their wages on shoes, resulting in deficient demand. However, if multiple consumer industries are established at the same time, the workers from all factories create mutual demand for one another's products, expanding the market size.
• Complementarity of Supply: Balanced growth ensures that input-supplying industries (energy, steel, transport) develop alongside end-product industries, preventing supply-side bottlenecks.
• Realization of External Economies: Synchronized industrial expansion creates external economies of scale, lowers unit production costs, and raises the marginal efficiency of capital across the economy.

Answer: In The Stages of Economic Growth (1960), W.W. Rostow proposed a historical-linear model where all societies progress through five distinct stages:

• 1. The Traditional Society: Characterized by primitive technology, low productivity, hierarchical social structures, and an economic output dominated by subsistence agriculture.
• 2. The Pre-conditions for Take-off: The transitional phase where scientific knowledge is applied to agriculture, infrastructure (transport, communications) expands, and an entrepreneurial class emerges.
• 3. The Take-off Stage: The pivotal breakthrough where growth becomes self-sustaining. The net investment rate doubles (from ~5% to 10%+ of national income), leading manufacturing sectors emerge, and modern political/social institutions take root.
• 4. The Drive to Maturity: A long period where modern technology spreads across all economic activities. The economy diversifies, imports are substituted, and domestic production capabilities mature.
• 5. The Age of High Mass Consumption: Real per capita income rises to levels where basic survival needs are met, shifting production toward consumer durables (automobiles, electronics), advanced services, and broad social welfare provisions.

Answer:
Challenges: Climate change poses severe economic and ecological risks to developing nations through global warming, sea-level rise, erratic monsoons, and extreme weather events. These shifts threaten agricultural output, reduce water availability, destroy coastal infrastructure, and jeopardize food security. Developing countries are disproportionately vulnerable due to limited adaptive capacity and tight fiscal constraints.

Global Coordination Initiatives:

• UNFCCC (1992): The primary international framework treaty established to stabilize greenhouse gas concentrations in the atmosphere.
• The Kyoto Protocol (1997): Introduced legally binding emission reduction targets for developed nations under the principle of Common But Differentiated Responsibilities (CBDR).
• The Paris Agreement (2015): A landmark global pact requiring all member states to submit Nationally Determined Contributions (NDCs) aimed at limiting global warming to well below 2°C, and preferably 1.5°C, above pre-industrial levels.
• Climate Finance & Mechanisms: Financial facilities like the Green Climate Fund (GCF) and the Loss and Damage Fund, designed to transfer green technology and concessionary finance from high-income nations to lower-income states for climate mitigation and adaptation.

Answer: Nicholas Kaldor’s growth model analyzes how the distribution of income between wages and profits adjusts to maintain full employment equilibrium and steady-state growth.

Core Assumptions:

• Full Employment: The aggregate economy operates under full employment conditions, meaning total output is determined by available capacity.
• Division of Output into Two Classes: National income (Y) is divided entirely into wages (W) earned by workers and profits (P) earned by capitalists:
  Y = W + P
• Differential Propensities to Save: Capitalists have a significantly higher marginal propensity to save (s_p) than workers (s_w), such that:
  1 ≥ s_p > s_w ≥ 0
• Autonomous Investment: The investment-output ratio (I / Y) is an independent variable determined by entrepreneurial behavior and technological conditions.
• Technical Progress Function: Technical progress is endogenous and directly linked to the rate of gross capital accumulation, replacing the standard neoclassical production function.

Answer: Harvey Leibenstein’s Critical Minimum Effort Theory explains why underdeveloped economies remain trapped in a low-level equilibrium and why piecemeal investment efforts fail to stimulate sustainable development.

Theoretical Framework:

• Income-Generating Forces ("Stimulants"): Forces that raise per capita income, including capital investment, technological innovation, skill development, and infrastructure expansion.
• Income-Depressing Forces ("Shocks"): Forces that pull per capita income back down, driven primarily by population growth induced by initial income rises, traditional consumption habits, and capital depletion.

The Minimum Threshold Requirement:
Small, incremental investments generate modest increases in per capita income. In low-income economies, however, this initial rise reduces mortality rates and accelerates population growth, which dilutes the capital stock and pulls the economy back down to subsistence level. To overcome these income-depressing shocks, the economy requires a coordinated, large-scale injection of capital—the critical minimum effort. This investment must be large enough to push the growth rate of national income past the maximum potential rate of population growth, establishing self-sustaining economic expansion.