অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা) :
প্ৰশ্ন ১: এডৱাৰ্ড টাইলৰে (E.B. Tylor) সংস্কৃতিৰ সংজ্ঞাত কিহক মূল আধাৰ বুলিছিল?
উত্তৰ: সমাজৰ সদস্য হিচাপে মানুহে আহৰণ কৰা জ্ঞান, বিশ্বাস, কলা, নীতি-নিয়ম আৰু অভ্যাসৰ সামগ্ৰিক ৰূপক।
প্ৰশ্ন ২: সাংস্কৃতিক লক্ষণ (Culture Trait) কাক বোলে? [২০২৪]
উত্তৰ: সংস্কৃতিৰ আটাইতকৈ সৰু আৰু অবিভাজ্য কাৰ্যকৰী এককক সাংস্কৃতিক লক্ষণ বোলে (যেনে— অসমীয়া সমাজৰ গামোচাখন)।
প্ৰশ্ন ৩: সমাজৰ যিকোনো এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ এক নিৰৱচ্ছিন্ন জাল।
প্ৰশ্ন ৪: বস্তুগত সংস্কৃতিৰ (Material Culture) এটি উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: মানুহে তৈয়াৰ কৰা ঘৰ-দুৱাৰ, সাজ-পোছাক বা কৃষিৰ সঁজুলি।
প্ৰশ্ন ৫: অবস্তুগত সংস্কৃতি (Non-material Culture) কি?
উত্তৰ: মানুহৰ মনোজগতৰ ধাৰণা, মূল্যবোধ, ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু ভাষা।
প্ৰশ্ন ৬: সাংস্কৃতিক সংকুল (Culture Complex) মানে কি? [২০২৪]
উত্তৰ: এক নিৰ্দিষ্ট কাম বা উদ্দেশ্যক কেন্দ্ৰ কৰি কেইবাটাও সাংস্কৃতিক লক্ষণ গোট খোৱা অৱস্থা।
প্ৰশ্ন ৭: সাংস্কৃতিক আৰ্হি (Culture Pattern) ধাৰণাটো কাৰ নামৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: নৃতত্ববিদ ৰুথ বেনেডিক্ট (Ruth Benedict)।
প্ৰশ্ন ৮: সামাজিক স্তৰীকৰণ (Social Stratification) কিহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লয়? [২০২৪]
উত্তৰ: ক্ষমতা, সম্পত্তি, বৃত্তি আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰ অসমান বিতৰণৰ ওপৰত।
প্ৰশ্ন ৯: মূৰ্ত বা স্পৰ্শযোগ্য ঐতিহ্যৰ (Tangible Heritage) এটা উদাহৰণ দিয়া। [২০২৪]
উত্তৰ: ঐতিহাসিক কীৰ্তিচিহ্ন যেনে— শিৱসাগৰৰ ৰংঘৰ বা তলাতল ঘৰ।
প্ৰশ্ন ১০: অমূৰ্ত বা অস্পৰ্শযোগ্য ঐতিহ্যৰ (Intangible Heritage) এটা উদাহৰণ দিয়া। [২০২৪]
উত্তৰ: লোকসংগীত, বিহু নৃত্য বা পৰম্পৰাগত মৌখিক সাধুকথা।
প্ৰশ্ন ১১: পৰিয়ালৰ আটাইতকৈ ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰাথমিক ৰূপটো কি?
উত্তৰ: একক বা অণু পৰিয়াল (Nuclear Family)।
প্ৰশ্ন ১২: তেজৰ সম্পৰ্কৰ ভিত্তিত গঢ়ি উঠা আত্মীয়তাক কি বোলে?
উত্তৰ: ৰক্তজ বা সমৰক্তীয় আত্মীয়তা (Consanguineal Kinship)।
প্ৰশ্ন ১৩: বিবাহৰ জৰিয়তে সৃষ্টি হোৱা আত্মীয়তাক কি বোলে?
উত্তৰ: বৈবাহিক আত্মীয়তা (Affinal Kinship)।
প্ৰশ্ন ১৪: সামাজিক প্ৰতিবন্ধক বা স্বীকৃতি (Sanction) কি?
উত্তৰ: সমাজৰ নিয়ম-নীতি মানি চলাৰ বাবে দিয়া পুৰস্কাৰ বা নিয়ম উলংঘা কৰিলে দিয়া শাস্তি।
প্ৰশ্ন ১৫: সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰবিন্দু (Culture Focus) ধাৰণাটো কোনে আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: মেলভিল হাৰ্ছক'ভিটছ (Melville J. Herskovits)।
৫০ শব্দৰ চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা) :
১. আত্মীয়তা বুলিলে কি বুজা? [২০২৪]
উত্তৰ:নৃতত্ব বিজ্ঞানত আত্মীয়তা হৈছে মানুহৰ মাজত তেজৰ সম্পৰ্ক (জন্মসূত্ৰে) বা বিবাহৰ মাধ্যমেৰে গঢ়ি উঠা এক সামাজিক বন্ধন। ই সমাজত ব্যক্তিৰ স্থান, অধিকাৰ, উত্তৰাধিকাৰী আৰু সামাজিক দায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰে। আত্মীয়তাই সমাজখনক বিশৃংখলতাৰ পৰা ৰক্ষা কৰি শৃংখলাবদ্ধ কৰি ৰাখে।
২. স্পৰ্শযোগ্য আৰু অনুভৱসাধ্য সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? [২০২৪]
উত্তৰ:স্পৰ্শযোগ্য (Tangible) ঐতিহ্য হ'ল মানুহে সৃষ্টি কৰা ভৌতিক সম্পদ, যেনে— পুৰণি ভাস্কৰ্য, মঠ-মন্দিৰ বা গৃহ। আনহাতে, অনুভৱসাধ্য বা অমূৰ্ত (Intangible) ঐতিহ্য হ'ল ভৌতিক অস্তিত্ব নথকা সাংস্কৃতিক উপাদান, যেনে— লোকগীত, নৃত্য, পৰম্পৰাগত জ্ঞান আৰু লোকাচাৰ।
৩. সাংস্কৃতিক সংকুল (Culture Complex) বুলিলে কি বুজা? [২০২৪]
উত্তৰ:কেবাটাও সাংস্কৃতিক লক্ষণ যেতিয়া এটা নিৰ্দিষ্ট অৰ্থপূৰ্ণ কাৰ্যত একেলগে বিন্যস্ত হয়, তাক সাংস্কৃতিক সংকুল বোলে। যেনে— অসমীয়া ফুটবল খেলাৰ সংকুলটোত বল, খেলপথাৰ, নিয়ম-নীতি, খেলুৱৈৰ পোছাক আৰু আনন্দ উল্লাস আদি বিভিন্ন লক্ষণ একেলগে জড়িত হৈ থাকে।
৪. সামাজিক স্তৰীকৰণ বুলিলে কি বুজা? [২০২৪]
উত্তৰ:সমাজখনক ক্ষমতা, সম্পদ, শিক্ষা আৰু সামাজিক প্ৰতিপত্তিৰ ভিত্তিত বিভিন্ন উচ্চ-নীচ শ্ৰেণী বা স্তৰত বিভক্ত কৰা ব্যৱস্থাকে সামাজিক স্তৰীকৰণ বোলে। ইয়াৰ দ্বাৰা সমাজত বৈষম্য আৰু বিশেষাধিকাৰৰ সৃষ্টি হয়, যেনে— ভাৰতবৰ্ষৰ পৰম্পৰাগত জাতিভেদ প্ৰথা বা আধুনিক শ্ৰেণী ব্যৱস্থা।
৫. সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ মাজৰ মূল সম্বন্ধ কি?
উত্তৰ:সমাজ হ'ল পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰে বান্ধ খাই থকা মানুহৰ এটা দল, আৰু সংস্কৃতি হ'ল সেই দলটোৱে একেলগে পালন কৰা জীৱন ধাৰণৰ প্ৰণালী। নৃতত্ববিদ ক্লাইভ ক্লুকহনৰ মতে, সমাজত বাস নকৰিলে সংস্কৃতি গঢ় নলয়, আৰু সংস্কৃতি অবিহনে কোনো মানৱ সমাজ টিকি থাকিব নোৱাৰে।
৬. বস্তুগত আৰু অবস্তুগত সংস্কৃতিৰ সম্বন্ধ কি?
উত্তৰ:বস্তুগত সংস্কৃতি হ'ল মানুহৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত দৃশ্যমান বস্তু (যেনে— গাড়ী, কাপোৰ) আৰু অবস্তুগত সংস্কৃতি হ'ল ভাব-ধাৰণা, বিশ্বাস আৰু মূল্যবোধ। উইলিয়াম অগবাৰ্ণৰ মতে, বস্তুগত সংস্কৃতি দ্ৰুতগতিত সলনি হয়, কিন্তু অবস্তুগত সংস্কৃতিৰ পৰিৱৰ্তন ধীৰ গতিৰে হয়, যাৰ ফলত সাংস্কৃতিক পশ্চাদপদতা (Cultural Lag) দেখা দিয়ে।
৭. সামাজিক নীতি-নিয়ম (Norms) আৰু মূল্যবোধৰ (Values) পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ:মূল্যবোধ হ'ল কোনো এটা সমাজত কি ভাল আৰু কি বেয়া তাৰ সামূহিক ধাৰণা (যেনে— জ্যেষ্ঠজনক সন্মান কৰা)। আনহাতে, সামাজিক নীতি-নিয়ম হ'ল সেই মূল্যবোধক কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ সমাজে বান্ধি দিয়া স্পষ্ট আচৰণ বিধি বা নিয়ম (যেনে— জ্যেষ্ঠজনক দেখা পালে প্ৰণাম কৰা)।
৮. সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰবিন্দু (Culture Focus) কি?
উত্তৰ:এটা সংস্কৃতিৰ যিটো বিশেষ দিশত সমাজৰ মানুহে সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিয়ে আৰু য'ত আটাইতকৈ বেছি পৰিৱৰ্তন বা বিকাশ ঘটে, তাকেই হাৰ্ছক'ভিটছে সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰবিন্দু বুলিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, আধুনিক পশ্চিমীয়া সমাজত প্ৰযুক্তি আৰু অৰ্থনীতি হ'ল সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰবিন্দু।
৯. সংস্কৃতিৰ তিনিটা মূল বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ:প্ৰথমতে, সংস্কৃতি জৈৱিকভাৱে বংশগতিৰ জৰিয়তে নাহে, ই সমাজত শিকিব লগা (Learned) গুণ। দ্বিতীয়তে, ই সামূহিকভাৱে অংশীদাৰী (Shared)। তৃতীয়তে, সংস্কৃতি সদায় পৰিৱৰ্তনশীল আৰু পৰিৱেশৰ লগত অভিযোজনক্ষম (Adaptive)।
১০. আত্মীয়তাৰ আচৰণত পৰিহাৰ সম্পৰ্ক (Avoidance Relationship) কি?
উত্তৰ:কিছুমান নিৰ্দিষ্ট আত্মীয়ৰ মাজত সামাজিক দূৰত্ব আৰু পোনপটীয়া কথা-বতৰা বা স্পৰ্শৰ পৰা আঁতৰি থকাৰ নিয়মক পৰিহাৰ সম্পৰ্ক বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, বহু পৰম্পৰাগত ভাৰতীয় সমাজত শহুৰেক আৰু বোৱাৰীয়েক বা বৰজনা আৰু ভনীজীয়াকৰ মাজৰ ব্যৱধান।
১১. ধেমেলীয়া সম্পৰ্ক (Joking Relationship) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ:যেতিয়া দুজন আত্মীয়ৰ মাজত সামাজিকভাৱে হাঁহি-ধেমালি, ঠাট্টা-মস্কৰা কৰাৰ সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা থাকে, তাক ধেমেলীয়া সম্পৰ্ক বোলে। যেনে— দেওৰেক-বৌয়েক বা ককা-আইতা আৰু নাতি-নাতিনীৰ মাজৰ মুক্ত সম্পৰ্ক।
১২. পৰিয়ালৰ মূল কাৰ্যাৱলী কি কি?
উত্তৰ:পৰিয়ালৰ মূল কামসমূহ হ'ল জৈৱিক প্ৰয়োজন পূৰণ (প্ৰজনন), সন্তানৰ লালন-পালন আৰু সামাজিকীকৰণ, অৰ্থনৈতিক নিৰাপত্তা প্ৰদান আৰু পৰিয়ালৰ সদস্যসকলক মানসিক তথা আৱেগিক সমৰ্থন আগবঢ়োৱা।
১৩. সাংস্কৃতিক সঁহাৰি বা স্বীকৃতি (Sanctions) কি?
উত্তৰ:সমাজৰ সদস্যসকলে সামাজিক নীতি-নিয়ম মানি চলিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ব্যৱস্থাই হ'ল স্বীকৃতি। ই দুই প্ৰকাৰৰ: ধনাত্মক স্বীকৃতি (যেনে— প্ৰশংসা, পুৰস্কাৰ) যিয়ে ভাল কামক উৎসাহিত কৰে, আৰু ঋণাত্মক স্বীকৃতি (যেনে— জৰিমনা, সমাজৰ পৰা বহিষ্কাৰ) যিয়ে বিচ্যুতি ৰোধ কৰে।
১৪. সংস্কাৰণ বা সাংস্কৃতিককৰণ (Enculturation) কি?
উত্তৰ:যি প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে এজন ব্যক্তিয়ে জন্মৰ পৰাই নিজৰ সমাজৰ সংস্কৃতি, নীতি-নিয়ম, মূল্যবোধ আৰু আচৰণ শিকি এগৰাকী কাৰ্যকৰী সদস্য হৈ পৰে, নৃতত্ব বিজ্ঞানত তাকে সংস্কাৰণ বা এনকালচাৰেচন বোলে।
১৫. জীৱন সংগী লাভৰ ‘অপহৰণমূলক বিবাহ’ (Marriage by Capture) কি?
উত্তৰ:ই জনজাতীয় সমাজৰ এক প্ৰাচীন বিবাহ পদ্ধতি, য'ত দৰাপক্ষই কন্যাৰ সন্মতি বা অসন্মতিত বলপূৰ্বক বা আনুষ্ঠানিক অভিনয়ৰ জৰিয়তে কন্যাক নিজৰ ঘৰলৈ লৈ আহে আৰু পিছত সমাজৰ জৰিয়তে মান্যতা প্ৰদান কৰা হয়।
২০০ শব্দৰ দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (১০ টা):
১. সংস্কৃতিৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:সংস্কৃতি হ'ল মানৱ সমাজৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। নৃতত্ববিদ এডৱাৰ্ড টাইলৰৰ মতে, "সংস্কৃতি হৈছে সেই জটিল সামগ্ৰিকতা য'ত জ্ঞান, বিশ্বাস, কলা, নৈতিকতা, আইন, প্ৰথা আৰু সমাজৰ সদস্য হিচাপে মানুহে আহৰণ কৰা অন্য সকলো সামৰ্থ্য আৰু অভ্যাস অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে।"
সংস্কৃতিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল:
সংস্কৃতি শিক্ষণীয় (Culture is Learned): সংস্কৃতি কোনো জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰে হস্তান্তৰ নহয়; মানুহে সমাজৰ মাজত ডাঙৰ-দীঘল হৈ শিক্ষণ আৰু অনুকৰণৰ জৰিয়তে সংস্কৃতি শিকে।
সংস্কৃতি সামূহিক (Culture is Shared): কোনো এজন ব্যক্তিৰ অকলে সংস্কৃতি থাকিব নোৱাৰে। ই এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক বা সামাজিক গোষ্ঠীৰ সমূহীয়া সম্পত্তি।
সংস্কৃতি প্ৰতীকী (Culture is Symbolic): সংস্কৃতি ভাষা, সংকেত আৰু প্ৰতীকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। মানুহে ভাষাৰ দ্বাৰাই সংস্কৃতি এটা প্ৰজন্মৰ পৰা আন এটা প্ৰজন্মলৈ লৈ যায়।
সংস্কৃতি পৰিৱৰ্তনশীল আৰু অভিযোজনক্ষম (Dynamic and Adaptive): মানুহৰ প্ৰয়োজন আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিৱেশৰ লগত মিলি সংস্কৃতি সদায় সলনি হৈ থাকে।
সামৰণিত ক'ব পাৰি যে সংস্কৃতিয়েই মানুহক অন্যান্য প্ৰাণীৰ পৰা পৃথক কৰি এক সুশৃংখল জীৱন প্ৰদান কৰে।
২. সামাজিক স্তৰীকৰণ কি? মানৱ সমাজত ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ বহলাই লিখা। [২০২৪]
উত্তৰ:সামাজিক স্তৰীকৰণ (Social Stratification) হ'ল এনে এক সামাজিক ব্যৱস্থা য'ত সমাজৰ লোকসকলক ক্ষমতা, ধন-সম্পত্তি, সামাজিক মৰ্যাদা আৰু বৃত্তিৰ ভিত্তিত উচ্চ-নীচ অনুক্ৰমত ভিন ভিন শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়।
মানৱ সমাজত স্তৰীকৰণৰ মূল ৰূপসমূহ হ'ল:
দাস প্ৰথা (Slavery): ই স্তৰীকৰণৰ আটাইতকৈ চৰম ৰূপ, য'ত এজন ব্যক্তিক আন এজন ব্যক্তিৰ সম্পূৰ্ণ ব্যক্তিগত সম্পত্তি হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। ইয়াত দাসসকলৰ কোনো মানৱাধিকাৰ নাছিল।
সামন্তীয় এষ্টেট প্ৰথা (Estates): মধ্যযুগীয় ইউৰোপত দেখা পোৱা এই ব্যৱস্থাত তিনিটা স্পষ্ট স্তৰ আছিল— ধৰ্মযাজক (Clergy), অভিজাত শ্ৰেণী (Nobility), আৰু সাধাৰণ কৃষক বা প্ৰজা (Commoners)।
জাতিভেদ প্ৰথা (Caste System): ভাৰতবৰ্ষৰ পৰম্পৰাগত সমাজত প্ৰচলিত জাতি ব্যৱস্থা জন্মৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত এক বন্ধ স্তৰীকৰণ। ইয়াত এজন মানুহৰ সামাজিক স্থিতি সলনি কৰাৰ কোনো উপায় নাছিল আৰু বৃত্তি জন্মগত আছিল।
শ্ৰেণী ব্যৱস্থা (Class System): আধুনিক ঔদ্যোগিক সমাজৰ স্তৰীকৰণ শ্ৰেণীৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ই মুক্ত ব্যৱস্থা, য'ত ব্যক্তিৰ শিক্ষা, অৰ্থনৈতিক সফলতা আৰু যোগ্যতাৰ বলত নিম্ন শ্ৰেণীৰ পৰা উচ্চ শ্ৰেণীলৈ যাব পাৰি।
এইদৰে স্তৰীকৰণে সমাজৰ সম্পদ বিতৰণ আৰু মৰ্যাদা নিৰ্ণয় কৰে।
৩. সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:সংস্কৃতি স্থবিৰ নহয়, ই সদায় পৰিৱৰ্তনশীল। সময়, পৰিৱেশ আৰু যোগাযোগৰ ফলত সমাজৰ সংস্কৃতি সলনি হয়। সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন ঘটোৱা মূল কাৰকসমূহ হ'ল:
উদ্ভাৱন আৰু আৱিষ্কাৰ (Invention and Discovery): যেতিয়া সমাজৰ সদস্যই নতুন জ্ঞান বা সঁজুলি সৃষ্টি কৰে, তেতিয়া সংস্কৃতিত বৃহৎ পৰিৱৰ্তন আহে। যেনে— কৃষি পদ্ধতিৰ আৱিষ্কাৰ বা আধুনিক ইণ্টাৰনেটৰ উদ্ভাৱনে সমাজৰ সমগ্ৰ জীৱনশৈলী সলনি কৰি পেলাইছে।
সাংস্কৃতিক ব্যাপন (Diffusion): এটা সমাজৰ সাংস্কৃতিক উপাদান যেতিয়া সংস্পৰ্শ, বাণিজ্য বা যুদ্ধৰ জৰিয়তে আন এটা সমাজলৈ বিস্তাৰিত হয়, তাকে ব্যাপন বোলে। যেনে— চাহ খোৱাৰ অভ্যাস বিশ্বজুৰি বিয়পি পৰা।
পৰসংস্কৃতিকৰণ (Acculturation): দুটা ভিন্ন সংস্কৃতিৰ লোক যেতিয়া দীৰ্ঘদিন ধৰি প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শত থাকে, তেতিয়া এটা সংস্কৃতিয়ে আনটোৰ উপাদান গ্ৰহণ কৰে।
পৰিৱেশীয় পৰিৱৰ্তন (Environmental Change): প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ, জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে মানুহৰ জীৱিকা আৰু খাদ্যভ্যাস সলনি কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।
সামাজিক বিপ্লৱ আৰু আন্দোলন: ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন বা সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলনেও পুৰণি ৰীতি-নীতি ভাঙি নতুন সংস্কৃতি গঢ়ি তোলে।
৪. পৰিয়ালৰ সংজ্ঞা দিয়া। আধুনিক সমাজত পৰিয়ালৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আৰু কাৰ্যাৱলী আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:নৃতত্ব বিজ্ঞানৰ দৃষ্টিত পৰিয়াল হ'ল বিবাহ, তেজ বা দত্তক সূত্ৰে বান্ধ খাই থকা এটা ক্ষুদ্ৰ সামাজিক গোট, য'ত সদস্যসকলে একেলগে বসবাস কৰে আৰু অৰ্থনৈতিক তথা আৱেগিকভাৱে পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীল হয়।
পৰিয়ালৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ:
একক বা অণু পৰিয়াল (Nuclear Family): য'ত কেৱল পতি-পত্নী আৰু তেওঁলোকৰ অবিবাহিত সন্তান থাকে। আধুনিক চহৰীয়া জীৱনত ইয়াৰ প্ৰচলন বেছি।
যৌথ পৰিয়াল (Joint/Extended Family): য'ত কেইবাটাও প্ৰজন্মৰ আত্মীয় (যেনে— ককা-আইতা, পিতৃ-মাতৃ, খুৰা-খুৰী, সন্তান) একেটা ঘৰতে একেলগে থাকে আৰু উমৈহতীয়া সম্পত্তি ভোগ কৰে।
মাতৃপ্ৰধান আৰু পিতৃপ্ৰধান পৰিয়াল: পৰিয়ালৰ কৰ্তৃত্ব আৰু বংশ কাৰ ফালৰ পৰা চলে, তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি মেঘালয়ৰ খাছীসকলৰ দৰে মাতৃপ্ৰধান আৰু অসমৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমাজৰ দৰে পিতৃপ্ৰধান পৰিয়াল দেখা যায়।
পৰিয়ালৰ মূল কাৰ্যাৱলী:
পৰিয়ালে সন্তানৰ জন্ম দি মানৱ প্ৰজাতিৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰে। ই শিশুৰ প্ৰাথমিক সামাজিকীকৰণৰ কেন্দ্ৰ। ইয়াৰ উপৰিও পৰিয়ালে অৰ্থনৈতিক নিৰাপত্তা, খাদ্য, বাসস্থান আৰু গভীৰ মানসিক আশ্ৰয় প্ৰদান কৰে।
৫. আত্মীয়তাৰ ব্যৱহাৰ বা আচৰণৰ প্ৰধান ৰূপসমূহ আলোচনা কৰা। [২০২৪]
উত্তৰ:সমাজত আত্মীয়সকলৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কেনে হ'ব, কোনে কাক সন্মান জনাব আৰু কাৰ লগত কিমান দূৰত্ব বা ঘনিষ্ঠতা থাকিব, তাক আত্মীয়তাৰ আচৰণ বা ব্যৱহাৰ (Kinship Usages) বোলে।
তলত ইয়াৰ প্ৰধান ৰূপসমূহ আলোচনা কৰা হ'ল:
পৰিহাৰ সম্পৰ্ক (Avoidance): কিছুমান আত্মীয়ই সামাজিক নিয়ম অনুসৰি পৰস্পৰৰ মুখামুখি নহয় বা নিৰ্দিষ্ট দূৰত্ব বজাই ৰাখে। যেনে— বোৱাৰী আৰু শহুৰেকৰ মাজৰ পৰম্পৰাগত ব্যৱধান। ই সমাজত সংঘাত আৰু অনৈতিক সম্পৰ্ক ৰোধ কৰাত সহায় কৰে।
ধেমেলীয়া সম্পৰ্ক (Joking Relationship): এই ব্যৱস্থাত দুজন আত্মীয়ৰ মাজত ঘনিষ্ঠ আৰু ঠাট্টা-ধেমালিৰ মুকলি সম্পৰ্ক থাকে। যেনে— ভিনদেউ আৰু খুলশালী বা ককা আৰু নাতিৰ সম্পৰ্ক।
মাতুল প্ৰাধান্য বা মাতুলিকাৰ (Avunculate): এই প্ৰথাত এজন ল'ৰাৰ জীৱনত দেউতাকতকৈ মোমায়েকৰ অধিকাৰ আৰু প্ৰভাৱ বেছি থাকে। মাতৃপ্ৰধান সমাজত ই প্ৰচুৰভাৱে দেখা যায়।
পিতৃস্বসা প্ৰাধান্য (Amitate): ইয়াত পেহীয়েকক বিশেষ মৰ্যাদা আৰু ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হয়।
টেকনোনিমি (Teknonymy): সন্তানৰ নামেৰে মাক-দেউতাকক সম্বোধন কৰা প্ৰথা (যেনে— 'ৰামৰ দেউতাক' বা 'ৰামৰ মাক' বুলি মাতি নিজৰ নাম নোলোৱা)।
৬. বিবাহৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু মানৱ সমাজত জীৱন সংগী লাভৰ বিভিন্ন উপায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:বিবাহ হৈছে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত সমাজ আৰু ধৰ্মৰ দ্বাৰা স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত এনে এটা সম্পৰ্ক, যিয়ে যৌন সম্পৰ্কৰ বৈধতা দিয়ে আৰু তাৰ ফলত জন্ম হোৱা সন্তানক সমাজত বৈধ স্থান প্ৰদান কৰে।
জনজাতীয় আৰু পৰম্পৰাগত সমাজত জীৱন সংগী লাভ কৰাৰ কেইবাটাও উল্লেখযোগ্য উপায় আছে:
প্ৰস্তাৱমূলক বিবাহ (Marriage by Negotiation): এইটো আটাইতকৈ সাধাৰণ নিয়ম, য'ত দুয়োপক্ষৰ অভিভাৱকৰ সন্মতি আৰু আলোচনাৰ মাধ্যমেৰে বিবাহ সম্পন্ন হয়।
পৰীক্ষামূলক বিবাহ (Marriage by Trial): ইয়াত ডেকা এজনে নিজৰ সাহসিকতা আৰু ধৈৰ্য প্ৰমাণ কৰিবলৈ ছোৱালীৰ ঘৰত কিছু দিন থাকি পৰীক্ষা দিব লাগে।
কৰ্মমূল্যৰ দ্বাৰা বিবাহ (Marriage by Service): যদি দৰাপক্ষই কন্যাৰ পণ দিব নোৱাৰে, তেন্তে দৰাই শহুৰেকৰ ঘৰত নিৰ্দিষ্ট দিনৰ বাবে শ্ৰম দি পত্নী লাভ কৰে।
অপহৰণমূলক বিবাহ (Marriage by Capture): যুদ্ধ বা আনুষ্ঠানিকভাৱে বলপ্ৰয়োগ কৰি কন্যাক অপহৰণ কৰি আনি বিয়া কৰা প্ৰথা।
পলায়নমূলক বিবাহ (Marriage by Elopement): যেতিয়া পৰিয়ালে সন্মতি নিদিয়ে, তেতিয়া ডেকা-গাভৰুৱে গোপনে পলাই গৈ সমাজৰ সন্মতি বিচাৰে।
বিনিময় বিবাহ (Marriage by Exchange): এটা পৰিয়ালৰ ল'ৰা আৰু ছোৱালীক আন এটা পৰিয়ালৰ ছোৱালী আৰু ল'ৰাৰ সৈতে পৰস্পৰ সলনি কৰি বিয়া কৰোৱা হয়।
৭. ঐতিহ্য (Heritage) কাক বোলে? মূৰ্ত আৰু অমূৰ্ত ঐতিহ্যৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বহলাই লিখা। [২০২৪]
উত্তৰ:ঐতিহ্য হ'ল কোনো এটা জাতি বা সমাজে অতীতৰ পৰা উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে লাভ কৰা মূল্যৱান সাংস্কৃতিক আৰু ঐতিহাসিক সম্পদ, যি বৰ্তমানক চহকী কৰে আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰা হয়।
নৃতত্ব বিজ্ঞানত ঐতিহ্যক দুটা মূল ভাগত ভাগ কৰা হৈছে:
১. মূৰ্ত বা স্পৰ্শযোগ্য ঐতিহ্য (Tangible Heritage):
যিবোৰ ঐতিহাসিক সম্পদক হাতেৰে চুব পাৰি আৰু যাৰ স্পষ্ট ভৌতিক বা ভৌগোলিক আকাৰ আছে, তাক মূৰ্ত ঐতিহ্য বোলে।
উদাহৰণ: আহোম যুগৰ কাৰেংঘৰ, শিৱদ'ল, শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱৰ হস্তলিখিত সাঁচিপাতৰ পুথি, প্ৰাচীন মূৰ্তি আৰু মুদ্ৰা আদি।
ইয়াৰ সংৰক্ষণ পুৰাতাত্ত্বিক আৰু ভৌতিক ৰক্ষণাবেক্ষণৰ জৰিয়তে কৰা হয়।
২. অমূৰ্ত বা অস্পৰ্শযোগ্য ঐতিহ্য (Intangible Heritage):
যিবোৰ সাংস্কৃতিক সম্পদক হাতেৰে চুব নোৱাৰি কিন্তু অনুভূতি, অনুশীলন আৰু পৰম্পৰাৰ জৰিয়তে জীয়াই থাকে, তাক অমূৰ্ত ঐতিহ্য বোলে।
উদাহৰণ: বিহু গান, সত্ৰীয়া নৃত্য, ওজাপালি, মুখা শিল্পৰ কৌশল, লোকচিকিৎসা আৰু মুখে মুখে চলি অহা সাধুকথা।
ইয়াৰ সংৰক্ষণ মানুহৰ অনুশীলন আৰু নতুন প্ৰজন্মক শিকোৱাৰ জৰিয়তে সম্ভৱ হয়।
ঐতিহ্যই এটা জাতিৰ জাতীয় পৰিচয় আৰু আত্মসন্মান অক্ষুণ্ণ ৰাখে।
৮. সাংস্কৃতিক উপাদান হিচাপে নীতি-নিয়ম (Norms), মূল্যবোধ (Values) আৰু স্বীকৃতিৰ (Sanction) ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ:সংস্কৃতি সুচাৰুৰূপে চলিবলৈ আৰু সমাজক বিশৃংখলতাৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ কিছুমান মৌল উপাদানে আটাইতকৈ ডাঙৰ ভূমিকা পালন কৰে।
সামাজিক মূল্যবোধ (Values): মূল্যবোধ হৈছে সমাজখনৰ বাবে কিটো আদৰ্শ, বাঞ্ছনীয় আৰু উৎকৃষ্ট, তাৰ এটা বহল ধাৰণা। যেনে— সততা, অহিংসা, আৰু জ্যেষ্ঠক সন্মান প্ৰদৰ্শন। মূল্যবোধে মানুহক সঠিক পথৰ নিৰ্দেশনা দিয়ে।
সামাজিক নীতি-নিয়ম (Norms): নীতি-নিয়ম হ'ল মূল্যবোধৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা ব্যৱহাৰিক আচৰণ বিধি। ই দুই ধৰণৰ—
লোকাচাৰ (Folkways): দৈনন্দিন জীৱনৰ সাধাৰণ নিয়ম, যেনে— খোৱা-বোৱাৰ শিষ্টাচাৰ বা পোছাক পৰিধানৰ নিয়ম।
লোকমোৰা বা নৈতিক নিয়ম (Mores): সমাজৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ নিয়ম, যাৰ উলংঘনে সমাজৰ পতন ঘটাব পাৰে।
স্বীকৃতি বা প্ৰতিবন্ধক (Sanctions): নীতি-নিয়মসমূহ মানুহে যাতে নিষ্ঠাৰে মানে, তাৰ বাবে সমাজে প্ৰয়োগ কৰা ব্যৱস্থাই হ'ল স্বীকৃতি। নীতি মানিলে সমাজে প্ৰশংসা বা পুৰস্কাৰ দিয়ে (ধনাত্মক) আৰু নিয়ম ভাঙিলে গৰিহণা, জৰিমনা বা সমাজচ্যুত কৰে (ঋণাত্মক)।
এই তিনিটা উপাদানে সমাজৰ সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ (Social Control) অক্ষুণ্ণ ৰাখে।
৯. সাংস্কৃতিক লক্ষণ (Culture Trait), সাংস্কৃতিক সংকুল (Culture Complex) আৰু সাংস্কৃতিক আৰ্হিৰ (Culture Pattern) মাজৰ আন্তঃসম্পৰ্ক বুজাই লিখা। [২০২৪]
উত্তৰ:নৃতত্ব বিজ্ঞানত সংস্কৃতিৰ গঠন বুজিবলৈ এই তিনিটা ধাৰণা অত্যন্ত জৰুৰী। ইহঁত পৰস্পৰৰ লগত এটা স্তৰৰ পৰা আনটো স্তৰলৈ সংলগ্ন হৈ থাকে:
১. সাংস্কৃতিক লক্ষণ (Trait): সংস্কৃতিৰ একেবাৰে ক্ষুদ্ৰতম আৰু অবিভাজ্য অংশটোক লক্ষণ বোলে। যেনে— ধনু-কাঁড়, ফুলাম গামোচা, অথবা সেৱা কৰাৰ প্ৰথা।
২. সাংস্কৃতিক সংকুল (Complex): কেইবাটাও অৰ্থপূৰ্ণ লক্ষণ লগ লাগি যেতিয়া এটা নিৰ্দিষ্ট কাম সম্পন্ন কৰে, তাক সংকুল বোলে। যেনে— বিহু উৎসৱ এটা সংকুল। ইয়াত বিহু ঢোল, পেঁপা, মুগাৰ মেখেলা-চাদৰ, বিহু গীত আৰু নাচ— এই সকলোবোৰ লক্ষণ একেলগে লগ লাগি ‘বিহু সংকুল’ গঢ়ি তুলিছে।
৩. সাংস্কৃতিক আৰ্হি (Pattern): যেতিয়া কেইবাটাও সাংস্কৃতিক সংকুল মিলি সমগ্ৰ সমাজখনৰ সংস্কৃতিৰ এক সুসংবদ্ধ আৰু সামগ্ৰিক ৰূপ দিয়ে, তাক সাংস্কৃতিক আৰ্হি বোলে। ৰুথ বেনেডিক্টৰ মতে, এই আৰ্হিয়েই এটা সমাজৰ সামগ্ৰিক ব্যক্তিত্ব আৰু জীৱন দৰ্শন প্ৰকাশ কৰে।
অৰ্থাৎ, লক্ষণবোৰে মিলি সংকুল গঠন কৰে আৰু সংকুলবোৰে মিলি এটা সংস্কৃতিৰ সামগ্ৰিক আৰ্হি তৈয়াৰ কৰে।
১০. মানৱ সমাজৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰি প্ৰাণী সমাজৰ লগত ইয়াৰ পাৰ্থক্য দৰ্শোৱা।
উত্তৰ:মানৱ সমাজ হৈছে পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক, সহযোগিতা আৰু সংস্কৃতিৰে পৰিচালিত মানুহৰ এক সুসংগঠিত দল।
মানৱ সমাজৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ:
পাৰস্পৰিক সজাগতা আৰু নিৰ্ভৰশীলতা।
ভাষা আৰু প্ৰতীকী যোগাযোগৰ ব্যৱস্থা।
সংস্কৃতি আৰু সামাজিক নিয়ম-নীতিৰ উপস্থিতি।
শ্ৰম বিভাজন আৰু সামাজিক অনুষ্ঠানসমূহৰ (যেনে— পৰিয়াল, বিবাহ) উপস্থিতি।
প্ৰাণী সমাজৰ সৈতে মানৱ সমাজৰ পাৰ্থক্য:
সংস্কৃতিৰ উপস্থিতি: মানৱ সমাজ সংস্কৃতিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, যিটো শিকিব লাগে। আনহাতে, প্ৰাণী সমাজত (যেনে— পৰুৱা বা মৌমাখিৰ দল) কোনো সংস্কৃতি নাথাকে; তেওঁলোকৰ সমাজ কেৱল জৈৱিক প্ৰবৃত্তিৰ (Instinct) ওপৰত চলে।
ভাষা আৰু যোগাযোগ: মানুহে জটিল আৰু বিমূৰ্ত ভাষা প্ৰতীকৰ সহায়ত মনৰ ভাব প্ৰকাশ কৰিব পাৰে, কিন্তু প্ৰাণী সমাজৰ যোগাযোগ কেৱল সীমিত শাৰীৰিক সংকেত আৰু শব্দত আৱদ্ধ।
জ্ঞান হস্তান্তৰ: মানৱ সমাজে অতীতৰ জ্ঞান লিখিত বা মৌখিকভাৱে ভৱিষ্যতলৈ সংৰক্ষণ কৰি উন্নতি কৰিব পাৰে, কিন্তু প্ৰাণী সমাজে পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা কোনো সামাজিক অভিজ্ঞতা সঞ্চয় কৰিব নোৱাৰে।
সেয়েহে, মানৱ সমাজ কেৱল জৈৱিক নহয়, ই এক উচ্চ পৰ্যায়ৰ সাংস্কৃতিক আৰু বৌদ্ধিক ব্যৱস্থা।
Very Short Questions & Answers (15 Questions) :
Question 1: What did Edward Tylor (E.B. Tylor) consider the core basis in his definition of culture?
Answer: That complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, law, custom, and any other capabilities and habits acquired by man as a member of society.
Question 2: What is a Culture Trait? [2024]
Answer: The smallest, indivisible, functional unit of a culture is called a culture trait (e.g., the Gamosa in Assamese culture).
Question 3: State any one primary characteristic of society.
Answer: Mutual awareness, interdependence, and a continuous web of social relationships.
Question 4: Give an example of Material Culture.
Answer: Physical objects created by humans, such as houses, clothing, or agricultural tools.
Question 5: What is Non-material Culture?
Answer: The intangible elements of human creation, such as ideas, values, religious beliefs, norms, and language.
Question 6: What is meant by a Culture Complex? [2024]
Answer: A cluster or combination of multiple related culture traits organized around a specific activity or function.
Question 7: Who introduced the concept of "Culture Pattern"?
Answer: Anthropologist Ruth Benedict.
Question 8: On what basis is Social Stratification formed? [2024]
Answer: On the unequal distribution of power, wealth, occupation, and social prestige.
Question 9: Give an example of Tangible Heritage. [2024]
Answer: Physical historical monuments, such as the Rang Ghar or Talatol Ghar in Sivasagar.
Question 10: Give an example of Intangible Heritage. [2024]
Answer: Folk music, Bihu dance, or traditional oral folktales.
Question 11: What is the smallest and most basic form of family?
Answer: The Nuclear Family.
Question 12: What is kinship based on blood ties called?
Answer: Consanguineal Kinship.
Question 13: What is kinship created through marriage called?
Answer: Affinal Kinship.
Question 14: What is a Social Sanction?
Answer: A mechanism of social control involving rewards for conforming to norms or punishments for violating them.
Question 15: Who propounded the concept of "Culture Focus"?
Answer: Melville J. Herskovits.
50-Word Short Questions & Answers (15 Questions)
1. What do you understand by Kinship? [2024]
Answer:In anthropology, kinship refers to a web of social relationships formed either through blood ties (consanguinity) or marriage alliances (affinity). It determines an individual's status, rights, inheritance, and social obligations, thereby maintaining order and cohesion within a society.
2. What is the difference between Tangible and Intangible Cultural Heritage? [2024]
Answer:Tangible heritage consists of physical, touchable artifacts and monuments created by humans, such as ancient architecture and sculptures. In contrast, intangible heritage includes non-physical cultural traditions, such as folklore, performing arts, rituals, traditional knowledge, and craftsmanship passed down across generations.
3. What is meant by a Culture Complex? [2024]
Answer:A culture complex is an integrated group of culture traits functioning together toward a specific social activity. For example, a football match represents a culture complex comprising traits such as the ball, goalposts, rules, uniforms, teamwork, and spectator cheering.
4. What do you understand by Social Stratification? [2024]
Social stratification is a system by which a society ranks categories of people in a hierarchy based on wealth, power, prestige, and occupation. It leads to structured inequalities and differential access to resources, as observed in caste systems or modern socio-economic classes.
5. What is the fundamental relationship between Society and Culture?
Answer:Society refers to an organized group of interacting individuals, while culture represents the shared way of life, values, and practices of that group. As anthropologist Clyde Kluckhohn noted, a culture cannot exist without a society, and a human society cannot survive without culture.
6. What is the relationship between Material and Non-material Culture?
Answer:Material culture consists of tangible human artifacts (tools, clothing), whereas non-material culture comprises intangible ideas, beliefs, and morals. According to William Ogburn, material culture often evolves faster than non-material culture, resulting in a condition known as "Cultural Lag."
7. Differentiate between Social Norms and Values.
Answer:Values are broad, abstract collective beliefs about what is good, desirable, and proper (e.g., respecting elders). Social norms are the concrete, standardized behavioral rules and guidelines derived from those values, dictating how individuals should act in specific situations (e.g., greeting elders with a bow).
8. What is Culture Focus?
Answer:Coined by Melville Herskovits, culture focus refers to the particular aspect of a culture that receives the greatest emphasis, interest, and elaboration from its members, and where the most rapid change occurs (such as technological and economic innovation in modern industrial societies).
9. State three key characteristics of Culture.
Answer:First, culture is learned rather than biologically inherited. Second, culture is shared socially among members of a community. Third, culture is dynamic and adaptive, constantly adjusting to environmental, technological, and historical shifts.
10. What is an Avoidance Relationship in kinship behavior?
Answer:An avoidance relationship is a cultural rule requiring certain kin members to maintain social distance, minimize interaction, or avoid direct eye contact and speech (e.g., the traditional relationship between a woman and her father-in-law) to prevent interpersonal conflict and preserve family decorum.
11. What is meant by a Joking Relationship?
Answer:A joking relationship is an institutionalized kinship custom where certain relatives are socially permitted or expected to tease, banter, and engage in informal, lighthearted interactions with one another without taking offense (e.g., between grandparents and grandchildren or between a brother-in-law and sister-in-law).
12. What are the primary functions of the Family?
Answer:The essential functions of the family include the biological reproduction of society, the primary socialization and education of children, the provision of economic security and subsistence, and the fulfillment of emotional and psychological support.
13. What are Social Sanctions?
Answer:Sanctions are mechanisms used by societies to enforce compliance with social norms. They can be positive (rewards, public praise, promotions) to encourage conformity, or negative (fines, imprisonment, social ostracism) to discourage and penalize deviant behavior.
14. What is Enculturation?
Answer:Enculturation is the gradual, lifelong process through which an individual learns the requirements, values, behaviors, language, and worldview of their native culture, enabling them to become fully functioning, integrated members of their society.
15. What is "Marriage by Capture"?
Answer:Found historically in various tribal societies, marriage by capture is a method of acquiring a mate where a man abducts a woman—either by genuine physical force or through a socially recognized, staged ritual—after which the union is formally legitimized by community customs.
200-Word Long Questions & Answers (10 Questions)
1. Define culture and discuss its primary characteristics.
Answer:Culture is the central organizing concept of anthropology. According to Sir Edward Tylor's classic definition, "Culture is that complex whole which includes knowledge, belief, art, morals, law, custom, and any other capabilities and habits acquired by man as a member of society."
The primary characteristics of culture include:
Culture is Learned: Culture is not transmitted through biological or genetic inheritance. An individual acquires culture from infancy through continuous social interaction, observation, and formal or informal education (enculturation).
Culture is Shared: Culture is not a private possession of a single individual; it is an attribute of a social group. Shared understandings allow members of a society to coordinate their actions and make sense of each other's behavior.
Culture is Symbolic: Culture relies fundamentally on symbols, the most important of which is language. Through linguistic symbols, complex ideas, histories, and technological knowledge are preserved and communicated across generations.
Culture is Dynamic and Integrated: Cultures are never completely static; they adapt to ecological shifts, economic innovations, and external contacts. Furthermore, cultural components (religion, economy, kinship) are interrelated, meaning a change in one domain triggers changes in others.
Ultimately, culture provides human beings with the cognitive and behavioral toolkit necessary to adapt to their environment and organize cohesive collective life.
2. What is Social Stratification? Describe its major forms in human society. [2024]
Answer:Social stratification refers to a society's hierarchical categorization of its people into rankings based on socio-economic factors such as wealth, income, race, education, ethnicity, and power. It institutionalizes unequal access to resources and privileges.
The primary systems of social stratification in human history include:
Slavery: The most extreme form of closed stratification, in which certain individuals are owned legally as property by others. Slaves have virtually no legal rights, social autonomy, or economic freedom.
The Estate System: Prominent in medieval feudal Europe, this system divided society into legally defined strata: the clergy (First Estate), the nobility (Second Estate), and the commoners or serfs (Third Estate), with rigid duties and privileges tied to land ownership.
The Caste System: An ascriptive, closed system of stratification traditionally practiced in India. An individual's caste (and corresponding occupation and social status) is determined purely by birth, strictly enforces endogamy (marriage within the caste), and offers virtually no upward social mobility.
The Class System: Typical of modern industrial and post-industrial societies, class is an open stratification system primarily determined by economic achievement, wealth, and educational qualifications. It allows for both upward and downward social mobility based on individual effort and merit.
Stratification systems shape life chances, patterns of interaction, and the distribution of power within every complex society.
3. Discuss in detail the major factors driving cultural change.
Answer:Cultural change refers to the modifications, additions, or reorganizations that take place in the beliefs, practices, technologies, and social structures of a culture over time.
The primary factors driving cultural change include:
Invention and Discovery: Internal innovation is a major catalyst. Discovery involves gaining new knowledge about existing natural realities, whereas invention involves combining known cultural elements to produce novel tools or institutions (e.g., the invention of agriculture, the steam engine, or digital computers).
Diffusion: Cultural diffusion is the spatial spread of cultural traits, artifacts, and ideas from one society to another through migration, trade, diplomacy, or travel. Examples include the global adoption of paper, agricultural crops, and tea.
Acculturation: This occurs when two distinct cultural groups experience direct, continuous, firsthand contact, leading to substantial changes in the original cultural patterns of one or both groups, often observed under historical colonial settings or intense globalization.
Environmental and Ecological Changes: Depletion of resources, natural disasters, and climate variability compel human groups to alter their subsistence strategies, diet, settlement patterns, and material technologies.
Social Movements and Revolutions: Collective ideological struggles, political revolutions, and religious reforms often dismantle traditional norms and institute entirely new socio-cultural frameworks.
4. Define the family. Discuss the various types and functions of the family in modern society.
Answer: Anthropologically, the family is defined as an enduring, socially recognized intimate group of individuals bound by marriage, blood, or adoption, who typically share a common residence, cooperate economically, and nurture offspring.
Major Types of Families:
Nuclear Family: Composed exclusively of two parents and their unmarried biological or adopted children. It is the dominant familial form in urban-industrial societies due to geographic and occupational mobility.
Joint or Extended Family: Consists of two or more generations of related kin residing together (such as grandparents, parents, aunts, uncles, and cousins), sharing household resources and domestic responsibilities.
Matrifocal and Patrifocal Families: Structured around authority and lineage; matrifocal units center on mothers and maternal kin (as seen in the Khasi society of Meghalaya), whereas patrifocal units center on male authority and lineage.
Primary Functions of the Family:
Answer:The family regulates sexual reproduction, provides primary socialization to integrate children into broader societal norms, and offers material sustenance and economic division of labor. Crucially, it serves as the primary psychological haven, providing emotional security, affection, and identity to its members.
5. Analyze the primary forms of kinship behavior and usages. [2024]
Answer: Kinship usages (or kinship behavior) refer to the institutionalized patterns of social interaction, etiquette, rights, and reciprocal obligations that govern how specific kin categories behave toward one another within a society.
The primary types of kinship usages include:
Avoidance Behavior: Prescribed rules that dictate social distance, non-communication, or physical avoidance between specific relatives. A universal example is the avoidance between a woman and her father-in-law, or a man and his mother-in-law, intended to minimize potential domestic conflicts and maintain structural boundaries.
Joking Relationships: Standardized customs permitting familiar, playful, and teasing interactions between specific relatives without social sanctions. Commonly observed between cross-cousins, a husband and his wife's younger siblings, or grandparents and grandchildren.
Avunculate: A custom in matrilineal societies where the maternal uncle (mother's brother) holds dominant authority over his nephew, acting as his primary disciplinarian, mentor, and property bequeather instead of the biological father.
Amitate: A kinship usage where the paternal aunt (father's sister) enjoys special deference, ceremonial authority, and social prominence in the life of her nephew/niece.
Teknonymy: The custom of naming a parent after their child (e.g., addressing someone as "Father of John" or "Mother of Mary") rather than using their given name, reinforcing parental status and marital integration.
6. Define marriage and elaborate on the various ways of acquiring a mate in human societies.
Answer: Marriage is a culturally sanctioned, legally and ritually recognized union between partners that establishes rights and obligations between them, their respective families, and their children, while socially legitimizing sexual relations and offspring.
Across traditional and tribal societies, anthropologists have documented various modes of acquiring a mate:
Marriage by Negotiation: The most common form globally, where matrimonial alliances are arranged through formal proposals, negotiations, and consensus between the kin groups of the bride and groom.
Marriage by Service: Practiced when a groom's family cannot afford the bride price; the groom works for the bride's parents for a specified duration to earn marital consent.
Marriage by Trial: A method wherein a prospective groom must publicly demonstrate physical strength, courage, or hunting prowess before being allowed to claim his bride.
Marriage by Capture: An institutionalized method involving the abduction of the bride, either through genuine physical force during inter-tribal skirmishes or through an elaborate, socially agreed-upon mock kidnapping ritual.
Marriage by Elopement: Occurs when young couples mutually choose to run away together due to parental objection, financial inability to host wedding feasts, or rigid clan restrictions, seeking post-facto community recognition.
Marriage by Exchange: Involves the reciprocal exchange of brides between two families (e.g., a brother and sister from one family marry a sister and brother from another), bypassing bride-wealth payments.
7. What is Heritage? Differentiate comprehensively between Tangible and Intangible Heritage. [2024]
Answer: Heritage encompasses the totality of inherited assets, cultural traditions, monuments, and biological diversity passed down from past generations, preserved in the present, and maintained for the benefit of future generations.
In cultural anthropology, heritage is divided into two primary dimensions:
1. Tangible Cultural Heritage:
Tangible heritage consists of physical, material objects, monuments, and geographical sites that have archaeological, artistic, or historical significance.
Examples: The architectural ruins of the Ahom kingdom (Kareng Ghar, Sivadol), historical manuscripts on Sanchi bark, ancient stone sculptures, coins, and museum artifacts.
Preservation: Protected through physical conservation, structural restoration, and archaeological maintenance.
2. Intangible Cultural Heritage:
Intangible heritage comprises non-physical traditions, living cultural expressions, rituals, and knowledge systems practiced and sustained by communities.
Examples: The rhythms of Bihu, Sattriya classical dance, Ojapali performances, traditional mask-making techniques of Majuli, herbal healing lore, and oral folklore.
Preservation: Safeguarded by ensuring its continuous transmission, performance, and documentation through living human practitioners.
Both forms are complementary; tangible monuments remain meaningful only when illuminated by the living, intangible traditions of their creators.
8. Analyze the role of Norms, Values, and Sanctions as core elements of culture.
Answer: Social order and predictability in human society depend fundamentally on the dynamic interaction of values, norms, and sanctions.
Cultural Values: Values represent abstract, shared societal standards regarding what is morally good, desirable, just, and worthwhile. They serve as broad yardsticks for evaluating human behavior and ideals (e.g., freedom, equality, filial piety, honesty).
Social Norms: Norms are the concrete, specific behavioral rules derived from societal values. They translate abstract beliefs into daily conduct and are generally divided into:
Folkways: Conventional habits and casual etiquettes of daily life (e.g., dress codes, dining manners). Violations cause mild social discomfort but no severe punishment.
Mores: Deeply held moral principles essential to societal welfare (e.g., prohibitions against theft, assault, or incest). Violations evoke strong moral outrage.
Sanctions: Sanctions are the enforcement mechanisms that motivate individuals to follow cultural norms. They operate across two axes:
Positive Sanctions: Rewards, honors, praise, and financial incentives for conformity.
Negative Sanctions: Formal penalties (fines, imprisonment) and informal disapproval (gossip, ridicule, ostracism) designed to curb deviance.
Together, these elements maintain social equilibrium and ensure the continuity of cultural systems.
9. Explain the interrelationship between Culture Trait, Culture Complex, and Culture Pattern. [2024]
Answer: Anthropologists organize the structural analysis of culture into an ascending hierarchy from basic units to broad configurations.
1. Culture Trait: The culture trait is the simplest, most fundamental, and irreducible unit of learned behavior or material culture. Examples include a bow and arrow, a hand-woven Gamosa, or the act of shaking hands.
2. Culture Complex: A culture complex is an organic synthesis of several culture traits clustered meaningfully around a central social activity or institution. For example, the Bihu festival is a culture complex; it integrates multiple distinct traits including the Dhol (drum), Pepa (horn pipe), Muga silk attire, specific choreographies, seasonal cuisine (Pitha), and cattle-washing rituals into one cohesive whole.
3. Culture Pattern: A culture pattern is the overarching, integrated design that results when multiple culture complexes are synthesized into a coherent lifestyle. Coined by Ruth Benedict, this concept emphasizes that a culture is not a random collection of traits, but an interconnected configuration driven by underlying values and philosophical orientations.
Thus, culture traits assemble into culture complexes, which in turn integrate to form the overarching culture pattern of a society.
10. Outline the primary characteristics of human society and contrast it with animal societies.
Answer: Human society is an organized, self-perpetuating population of interacting individuals who share a culture, geographic space, and a network of institutionalized social relationships.
Key Characteristics of Human Society:
Mutual awareness, symbolic communication, and cooperative division of labor.
Institutionalized social structures (kinship, marriage, political systems).
Transmission of learned, non-genetic culture across generations.
Contrasting Human Society with Animal Society:
Culture vs. Instinct: Human societies are governed by learned cultural norms and creative adaptations. In contrast, animal societies (such as those of ants, bees, or termites) operate almost entirely on genetically hardwired, biological instincts without conscious choice.
Symbolic Communication: Humans possess complex, open vocal languages capable of conveying abstract, past, and hypothetical thoughts. Animal communication is closed and restricted to immediate sensory signaling (pheromones, basic alarm calls).
Cumulative Knowledge: Humans record, accumulate, and build upon historical knowledge over centuries (extra-somatic inheritance). Animal societies cannot accumulate generational cultural innovations; each generation repeats identical behavioral patterns.
Human societies are characterized by cognitive flexibility, institutional complexity, and cultural evolution rather than biological programming alone.