অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ মুখ্য দুটা উপাদান কি কি?

উত্তৰ: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ মুখ্য দুটা উপাদান হ’ল হাৰ্ডৱেৰ (Hardware) আৰু ছফ্টৱেৰ (Software)।

প্ৰশ্ন ২: এটা 'Point and Draw' ইনপুট সঁজুলিৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: মাউছ (Mouse) বা গ্ৰাফিক্স টেবলেট (Graphics Tablet)।

প্ৰশ্ন ৩: ডাটা স্ক্যানিং সঁজুলি (Data Scanning Device) কি?

উত্তৰ: যিবোৰ সঁজুলিয়ে কাগজত থকা ছবি বা লিখনী প্ৰত্যক্ষভাৱে পঢ়ি ডিজিটেল ৰূপলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে, যেনে- স্কেনাৰ (Scanner)।

প্ৰশ্ন ৪: ভয়েচ ৰিকগনিচন সঁজুলিয়ে (Voice Recognition Device) কম্পিউটাৰত কি কাম কৰে?

উত্তৰ: ই মানুহৰ মুখৰ শব্দ বা মাতটোক কম্পিউটাৰৰ দ্বাৰা বুজি পাব পৰা ডিজিটেল নিৰ্দেশনালৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: ডিজিটাইজাৰ (Digitizer) প্ৰধানকৈ কি কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰ: হাতৰ পৰশ বা এনাৰ্লগ ছবিয়ে অঁকা ৰেখাক সঠিক ডিজিটেল ভেক্টৰ ছবিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ।

প্ৰশ্ন ৬: কম্পিউটাৰত আটাইতকৈ মৌলিক সংখ্যা প্ৰণালী (Number System) টো কি?

উত্তৰ: বাইনাৰী সংখ্যা প্ৰণালী (Binary Number System, য’ত ০ আৰু ১ ব্যৱহাৰ হয়)।

প্ৰশ্ন ৭: অপাৰেটিং চিষ্টেম (OS) কি ধৰণৰ ছফ্টৱেৰ?

উত্তৰ: অপাৰেটিং চিষ্টেম হৈছে চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ (System Software)।

প্ৰশ্ন ৮: 'ওপেন সৰ্চ ছফ্টৱেৰ' (Open Source Software) ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: লিনাক্স (Linux) অপাৰেটিং চিষ্টেম বা উবুণ্টু (Ubuntu)।

প্ৰশ্ন ৯: এনালাইটিক্যাল ইঞ্জিন (Analytical Engine) আৰু চি.পি.ইউ.ৰ মূল ৪ টা কাৰ্য্যৰ ভিতৰত ইনপুট আৰু আউটপুটৰ উপৰি বাকী দুটা কি?

উত্তৰ: প্ৰচেছিং (Processing) আৰু ষ্টোৰেজ (Storage/সংৰক্ষণ)।

প্ৰশ্ন ১০: প্ৰপ্ৰাইটেৰী ছফ্টৱেৰ (Proprietary Software) মানে কি?

উত্তৰ: যি ছফ্টৱেৰৰ কোডসমূহ কোনো ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠানৰ মালিকানাধীন আৰু ব্যৱহাৰৰ বাবে অনুজ্ঞাপত্ৰ (Licence) ক্ৰয় কৰিব লাগে, যেনে- Microsoft Windows।

প্ৰশ্ন ১১: হেক্সাডেচিমেল (Hexadecimal) সংখ্যা প্ৰণালীৰ বেছ (Base) কিমান?

উত্তৰ: হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ বেছ হৈছে ১৬।

প্ৰশ্ন ১২: এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰৰ (Application Software) মূল উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: ব্যৱহাৰকাৰীৰ নির্দিষ্ট কোনো কাৰ্য বা সমস্যা সমাধান কৰা (যেনে- নথি প্ৰস্তুত কৰা, ফটো এডিট কৰা)।

প্ৰশ্ন ১৩: চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ আৰু এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰৰ মাজৰ মূল সংযোগকাৰী মাধ্যমটো কি?

উত্তৰ: অপাৰেটিং চিষ্টেম (Operating System)।

প্ৰশ্ন ১৪: ফ্ৰীৱেৰ (Freeware) ছফ্টৱেৰ কি?

উত্তৰ: যিবোৰ ছফ্টৱেৰ বিনামূল্যে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, কিন্তু ইয়াৰ মূল ছৰ্চ কোড (Source Code) সলনি কৰাৰ অনুমতি নাথাকে।

প্ৰশ্ন ১৫: ছফ্টৱেৰৰ 'ৰিলায়াবিলিটি' (Reliability) বা নিৰ্ভৰযোগ্যতা মানে কি?

উত্তৰ: কোনো ত্ৰুটি নোহোৱাকৈ ছফ্টৱেৰে ধাৰাবাহিকভাৱে শুদ্ধভাৱে কাম কৰি থকাৰ ক্ষমতা।

২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ মুখ্য কাৰ্যাৱলী (Functionalities) সংক্ষেপে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীয়ে প্ৰধানকৈ চাৰিটা কাম কৰে:

১/ ইনপুট: ব্যৱহাৰকাৰীৰ পৰা ডাটা গ্ৰহণ কৰা,

২/ প্ৰচেছিং: চি.পি.ইউ.ৰ দ্বাৰা তথ্যসমূহ সংকাৰ কৰা,

৩/ সংৰক্ষণ: ডাটা মেমৰীত স্থায়ী বা অস্থায়ীভাৱে ৰখা, আৰু

৪/ আউটপুট: প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলাফল ব্যৱহাৰকাৰীক স্ক্ৰীন বা প্ৰিণ্টাৰত প্ৰদৰ্শন কৰা।

প্ৰশ্ন ২: 'Point and Draw' সঁজুলি কি? ইয়াৰ দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰ: যিবোৰ ইনপুট সঁজুলিৰ সহায়ত কম্পিউটাৰৰ স্ক্ৰীনত কোনো কাৰ্ছৰ (Cursor) চলাই বস্তুবোৰ বাছনি কৰিব পাৰি বা ছবি আঁকিব পাৰি, সেইবোৰেই 'Point and Draw' সঁজুলি।

ব্যৱহাৰ:

১/ স্ক্ৰীনৰ মেনু আৰু ফাইল সংগ্ৰহ বা বাছনি কৰিবলৈ,

২/ গ্ৰাফিক্স আৰু ডিজিটেল আৰ্ট ডিজাইন কৰিবলৈ।

প্ৰশ্ন ৩: ও.এম.আৰ. (OMR) আৰু ও.চি.আৰ. (OCR) ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: OMR (Optical Mark Reader) এ কাগজত কলম বা পেঞ্চিলেৰে কৰা দাগ চিনাক্ত কৰে (যেনে- পৰীক্ষাৰ উত্তৰ বহীত)। আনহাতে, OCR (Optical Character Recognition) এ ছপা বা হাতেৰে লিখা আখৰবোৰ পঢ়ি তাক কম্পিউটাৰত সম্পাদনাযোগ্য মোৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ভয়েচ ৰিকগনিচন সঁজুলি কেনেকৈ কাম কৰে?

উত্তৰ: ভয়েচ ৰিকগনিচন ব্যৱস্থাই মাইক্ৰ'ফোনৰ জৰিয়তে মানুহৰ এনাৰ্লগ শব্দ তৰংগ সংগ্ৰহ কৰে। তাৰ পিছত এডিচি (ADC) সঁজুলিৰ সহায়ত এই শব্দবোৰক ডিজিটেল সংকেটলৈ ৰূপান্তৰ কৰি আৰু পূৰ্বৰ ডাটাবেছৰ সৈতে মিলাই নিৰ্দেশনা প্ৰস্তুত কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: ডিজিটাইজাৰ (Digitizer) কেনেকৈ গ্ৰাফিক্স ডিজাইনিঙত সহায় কৰে?

উত্তৰ: ডিজিটাইজাৰত এটা বিশেষ পেন (Stylus) আৰু ফ্লেট পেড থাকে। শিল্পীজনে পেডত পেনটোৰে কিবা আঁকিলে, পেনৰ চাপ আৰু গতি কম্পিউটাৰে নিখুঁত বৈদ্যুতিন সংকেট হিচাপে ধৰি লয় আৰু ক্ৰমান্বয়ে উচ্চ মানদণ্ডৰ ডিজিটেল ভেক্টৰ ছবিত ৰূপান্তৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: কম্পিউটাৰত সংখ্যা প্ৰণালী (Number System) ৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?

উত্তৰ: কম্পিউটাৰ ব্যৱস্থাই মানুহৰ ভাষা পোনপটীয়াভাৱে বুজি নাপায়। ই কেৱল বৈদ্যুতিন সংকেত (On/Off) বুজি পায়। সেয়ে তথ্য, আখৰ, আৰু ছবিসমূহক কম্পিউটাৰৰ অভ্যন্তৰত প্ৰচেছ আৰু সংৰক্ষণ কৰিবলৈ বাইনাৰী, অকটেল বা হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ প্ৰয়োজন হয়।

প্ৰশ্ন ৭: অকটেল আৰু হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ মাজৰ মৌলিক পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ: অকটেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ বেছ (Base) হ’ল ৮ আৰু ই ০ ৰ পৰা ৭ লৈ মুঠ ৮ টা অংক ব্যৱহাৰ কৰে। আনহাতে, হেক্সাডেচিমেল প্ৰণালীৰ বেছ হ’ল ১৬; ই ০-৯ পৰ্যন্ত সংখ্যা আৰু A-F পৰ্যন্ত আখৰ ব্যৱহাৰ কৰি ডাটা চমুকৈ প্ৰকাশ কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ আৰু এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰৰ মাজত দুটা মূল পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰ:

১/ চিষ্টেম ছফ্টৱেৰে কম্পিউটাৰ হাৰ্ডৱেৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু চলাই ৰাখে (যেনে- Windows, Linux)।

২/ এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰে ব্যৱহাৰকাৰীৰ বিশেষ কোনো কাম সম্পন্ন কৰে (যেনে- MS Word, Photoshop)।

প্ৰশ্ন ৯: উৎস (Source) ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ছফ্টৱেৰক কি কি ভাগত ভগাব পাৰি?

উত্তৰ: উৎস বা Source Code ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ছফ্টৱেৰক দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:

১/ ওপেন সৰ্চ ছফ্টৱেৰ (Open Source): ইয়াৰ কোড সকলোৰে বাবে উন্মুক্ত আৰু সলনিযোগ্য।

২/ ক্লোজড সৰ্চ বা প্ৰপ্ৰাইটেৰী ছফ্টৱেৰ (Closed Source): ইয়াৰ কোড গোপনীয় আৰু সংৰক্ষিত।

প্ৰশ্ন ১০: লাইচেঞ্চৰ (Licence) ভিত্তিত ছফ্টৱেৰৰ দুটা প্ৰকাৰ চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ:

১/ Proprietary/Commercial: এইবোৰ টকা দি ক্ৰয় কৰিব লাগে আৰু বাণিজ্যিক স্বত্ব সংৰক্ষিত থাকে।

২/ GPL (General Public Licence) / Free Software: ই ব্যৱহাৰকাৰীক বিনামূল্যে ছফ্টৱেৰ ব্যৱহাৰ, বিতৰণ আৰু সংশোধন কৰাৰ সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতা প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: কাৰ্যৰ (Task) ওপৰত ভিত্তি কৰি ছফ্টৱেৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ কেনেদৰে কৰা হয়?

উত্তৰ: কাৰ্য্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ছফ্টৱেৰক মুখ্যতঃ তিনিটা ভাগত ভগাব পাৰি:

১/ চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ: কম্পিউটাৰ চলোৱাৰ বাবে (যেনে- OS, Drivers)।

২/ এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰ: নিৰ্দিষ্ট ব্যৱহাৰিক কামৰ বাবে (যেনে- Web Browsers)।

৩/ ইউটিলিটি ছফ্টৱেৰ: কম্পিউটাৰৰ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে (যেনে- Antivirus)।

প্ৰশ্ন ১২: ছফ্টৱেৰৰ পৰ্টেবিলিটি (Portability) গুনাগুণ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: পৰ্টেবিলিটি হৈছে এটা ছফ্টৱেৰৰ এনে এক গুণ, যাৰ সহায়ত তাক কোনো বিশেষ অসুবিধা বা সলনি নকৰাকৈ বেলেগ বেলেগ হাৰ্ডৱেৰ প্লেটফৰ্ম বা অপাৰেটিং চিষ্টেমতো (যেনে- Windows ৰ পৰা Linux লৈ) পচলুকৈ চলাব পাৰি।

প্ৰশ্ন ১৩: ছফ্টৱেৰৰ 'মেইনটেনেবিলিটি' (Maintainability) কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰ: মেইনটেনেবিলিটি বা ৰক্ষণাবেক্ষণৰ যোগ্যতাই বুজায় যে ছফ্টৱেৰটোট ভৱিষ্যতে কিমান সহজে ত্ৰুটি (Bugs) শুধৰাব পৰা যায় আৰু নতুন প্ৰয়োজন অনুসৰি অপগ্ৰেড বা আপডেট কৰি সলনি কৰিব পৰা যায়। ই ছফ্টৱেৰৰ জীৱনকাল বৃদ্ধি কৰে।

প্ৰশ্ন ১৪: শ্বেয়াৰৱেৰ (Shareware) ছফ্টৱেৰ ব্যৱস্থাটো কি?

উত্তৰ: শ্বেয়াৰৱেৰ হৈছে এনে এক প্ৰকাৰৰ ছফ্টৱেৰ, যিটো ব্যৱহাৰকাৰীক এটা নির্দিষ্ট সময়সীমাৰ (Trial Period) বাবে বিনামূল্যে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ দিয়া হয়। পৰীক্ষামূলক সময় শেষ হোৱাৰ পিছত সকলো সুবিধা পাবলৈ টকা পৰিশোধ কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ১৫: ছফ্টৱেৰৰ ইউজেবিলিটি (Usability) গুণটোৱে কি সূচায়?

উত্তৰ: ইউজেবিলিটিয়ে ছফ্টৱেৰ এটা ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে কিমান সহজ, ব্যৱহাৰযোগ্য আৰু বুজিব পৰা (User-friendly) তাক সূচায়। ভাল ইউজেবিলিটি থকা ছফ্টৱেৰ নতুন ব্যৱহাৰকাৰীয়ে সহজে চলাব পাৰে।

৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: আধুনিক কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ ইনপুট সঁজুলিসমূহৰ ভিতৰত ডাটা স্ক্যানিং, ভয়েচ ৰিকগনিচন আৰু ডিজিটাইজাৰ সঁজুলিৰ কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু প্ৰয়োগ বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: আধুনিক কম্পিউটাৰ প্ৰণালী ডাটা সংগ্ৰহৰ ক্ষেত্ৰত কেবল কিবৰ্ড বা মাউছতে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই। বিভিন্ন উন্নত ইনপুট সঁজুলিয়ে তথ্য সংগ্ৰহ প্ৰক্ৰিয়া দ্ৰুত আৰু নিখুঁত কৰি তুলিছে।

• ডাটা স্ক্যানিং সঁজুলি (Data Scanning Devices):

  স্কেনাৰ, OMR, আৰু Barcode Reader আদি সঁজুলিয়ে কোনো ভৌতিক তথ্য প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰীক্ষা কৰি কম্পিউটাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, ফ্ল্যাটবেড স্কেনাৰে আলোক ৰশ্মি (Optical Sensors) ব্যৱহাৰ কৰি কাগজৰ ছবি বা লিখাক ডিজিটেল ফৰ্মেটলৈ (যেনে- JPEG, PDF) পৰিৱৰ্তন কৰে। এইবোৰ ডিজিটাইজেচন আৰু নথি সংৰক্ষণত বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ হয়।

• ভয়েচ ৰিকগনিচন সঁজুলি (Voice Recognition Devices):

  ই মানুহৰ কথা বা মাতক নিৰ্দেশনালৈ সলনি কৰে। মাইক্ৰ’ফোনে সংগ্ৰহ কৰা এনাৰ্লগ শব্দক এডিচি (Analog-to-Digital Converter) ৰ জৰিয়তে ডিজিটেল তথ্যলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়। ইয়াৰ পিছত ছফ্টৱেৰে ভাষাৰ আৰ্হি (Speech Patterns) মেচ কৰি আখৰত ৰূপান্তৰ কৰে। স্মাৰ্টফোনৰ 'Google Assistant', 'Siri' আৰু বেংকিং সেৱাত ইয়াৰ প্ৰয়োগ ব্যাপক।

• ডিজিটাইজাৰ (Digitizer):

  ডিজিটাইজাৰ হৈছে স্পৰ্শ-সংবেদনশীল পেড আৰু বিশেষ Stylus (পেন) যুক্ত এক ইনপুট সঁজুলি। ব্যৱহাৰকাৰীয়ে পেডৰ উপৰত লিখিলে বা আঁকিলে ইয়াৰ সূক্ষ্ম এন্টেনা চিষ্টেমে পেনৰ অৱস্থান আৰু চাপ সংগ্ৰহ কৰি ভেক্টৰ ছবিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। CAD (Computer-Aided Design), গ্ৰাফিক্স আৰু মানচিত্ৰ নিৰ্মাণত (GIS) ডিজিটাইজাৰ অপৰিহাৰ্য।

এনেবোৰ ইনপুট সঁজুলিয়ে মানুহ আৰু কম্পিউটাৰৰ মাজৰ যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়া অতি সহজ আৰু আধুনিক কৰি তুলিছে।

প্ৰশ্ন ২: সংখ্যা প্ৰণালী (Number System) কি? কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানত ব্যৱহাৰ হোৱা বাইনাৰী, অকটেল, ডেচিমেল আৰু হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালীৰ পাৰস্পৰিক গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: সংখ্যা প্ৰণালী (Number System) হৈছে কোনো গাণিতিক মান বা তথ্য সাংখ্যিক ৰূপত প্ৰকাশ কৰাৰ এক নিৰ্দিষ্ট নিয়ম বা পদ্ধতি। কম্পিউটাৰ প্ৰণালীত ডাটা প্ৰচেছ আৰু মেমৰী ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে সংখ্যা প্ৰণালী অতি প্ৰয়োজনীয়।

কম্পিউটাৰ বিজ্ঞানত মুখ্য চাৰিটা সংখ্যা প্ৰণালী ব্যৱহাৰ হয়:

১/ বাইনাৰী সংখ্যা প্ৰণালী (Binary System - Base 2):

ই কেৱল '০' আৰু '১' - এই দুটা অংক ব্যৱহাৰ কৰে। কম্পিউটাৰৰ হাৰ্ডৱেৰৰ ট্ৰানজিষ্টৰসমূহ 'On' (1) আৰু 'Off' (0) অৱস্থাত থাকে বাবে কম্পিউটাৰে সকলো কাম বাইনাৰীত সমাপন কৰে।

২/ অকটেল সংখ্যা প্ৰণালী (Octal System - Base 8):

ই ০ ৰ পৰা ৭ লৈকে মুঠ ৮ টা অংক ব্যৱহাৰ কৰে। ৩ টা বাইনাৰী বিটক একেলগে প্ৰকাশ কৰিবলৈ অকটেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যিয়ে ডাটা চমুকৈ বুজাত সহায় কৰে।

৩/ ডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালী (Decimal System - Base 10):

ই ০ ৰ পৰা ৯ লৈ ১০ টা অংক ব্যৱহাৰ কৰে। ই মানুহে দৈনিক ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰাকৃতিক সংখ্যা প্ৰণালী।

৪/ হেক্সাডেচিমেল সংখ্যা প্ৰণালী (Hexadecimal System - Base 16):

ই ০-৯ সংখ্যা আৰু A-F (যিয়ে ১০-১৫ সূচায়) আখৰ ব্যৱহাৰ কৰে। ৪ টা বাইনাৰী বিটক ১ টা হেক্স সংকেতেৰে প্ৰকাশ কৰিব পৰা যায়। কম্পিউটাৰৰ মেমৰী এড্ৰেছ (Memory Address) আৰু কালাৰ ক'ড (Color Codes) প্ৰকাশ কৰিবলৈ ই বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ হয়।

বাইনাৰী কম্পিউটাৰৰ বাবে সহজ, আনহাতে অকটেল আৰু হেক্সাডেচিমেল প্ৰণালীয়ে দীঘলীয়া বাইনাৰী ক'ডসমূহ মানুহৰ বাবে সহজ আৰু চুটি কৰি দিয়ে।

প্ৰশ্ন ৩: কাৰ্য্য (Task), উৎস (Source) আৰু লাইচেঞ্চৰ (Licence) ভিত্তিত কম্পিউটাৰ ছফ্টৱেৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: কম্পিউটাৰ হাৰ্ডৱেৰক সজীৱ আৰু ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি ৰাখিবলৈ দিয়া নিৰ্দেশনাৱলীৰ সমাহাৰেই হৈছে ছফ্টৱেৰ। ছফ্টৱেৰক প্ৰধানকৈ তিনিটা মাপকাঠিৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ কৰা হয়:

১/ কাৰ্য্যৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ (Based on Task):

• চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ (System Software): যিয়ে কম্পিউটাৰৰ হাৰ্ডৱেৰ পৰিচালনা কৰে। যেনে- অপাৰেটিং চিষ্টেম (Windows, Linux), ডিভাইচ ড্ৰাইভাৰ।

• এপ্লিকেচন ছফ্টৱেৰ (Application Software): যিয়ে ব্যৱহাৰকাৰীৰ বিশেষ নিৰ্দিষ্ট কাম কৰে। যেনে- MS Office, Web Browser।

• ইউটিলিটি ছফ্টৱেৰ (Utility Software): যিয়ে চিষ্টেমৰ নিৰাপত্তা আৰু কাৰ্যক্ষমতা ঠিক ৰাখে। যেনে- এণ্টিভাাইৰাছ, ডিস্ক ডিফ্ৰেগমেণ্টাৰ।

২/ উৎসৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ (Based on Source):

• ওপেন সৰ্চ ছফ্টৱেৰ (Open Source): ইয়াৰ মূল ছৰ্চ ক’ড উৎস সংৰক্ষিত নহয়, সকলোৰে বাবে উন্মুক্ত। ব্যৱহাৰকাৰীয়ে ইয়াক সলনি কৰিব পাৰে (যেনে- Linux, Python)।

• ক্লোজড সৰ্চ ছফ্টৱেৰ (Closed Source): ইয়াৰ মূল ক’ড সংৰক্ষিত আৰু গোপনীয়। কেৱল প্ৰস্তুতকৰ্তা প্ৰতিষ্ঠানেহে ইয়াক সলনি কৰিব পাৰে (যেনে- MS Windows, macOS)।

৩/ লাইচেঞ্চৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাগ (Based on Licence):

• প্ৰপ্ৰাইটেৰী ছফ্টৱেৰ (Proprietary): এইবোৰ ক্ৰয় কৰিব লাগে আৰু বাণিজ্যিকভাবে সংৰক্ষিত (যেনে- Adobe Photoshop)।

• ফ্ৰীৱেৰ (Freeware): বিনামূল্যে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি কিন্তু ছৰ্চ ক’ড পোৱা নাযায় (যেনে- WhatsApp, Skype)।

• শ্বেয়াৰৱেৰ (Shareware): কিছুদিন পৰীক্ষামূলকভাৱে বিনামূল্যে ব্যৱহাৰৰ পিছত মূল্য পৰিশোধ কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ৪: এটা উন্নত মানৰ বা ভাল ছফ্টৱেৰৰ গুণাগুণসমূহ (Quality Metrics of Good Software) কি কি? উপযুক্ত নিৰ্দেশকেৰে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: ডিজিটেল যুগত এটা ছফ্টৱেৰ সফল হ’বলৈ কেৱল কোডিং শুদ্ধ হোৱাটোৱে যথেষ্ট নহয়, ইয়াৰ উচ্চমানৰ গুণাগুণ থকাটো অপৰিহাৰ্য। এটা ভাল ছফ্টৱেৰৰ মূল গুণাগুণসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:

১/ নিৰ্ভৰযোগ্যতা (Reliability): ছফ্টৱেৰ এটাই কোনো ত্ৰুটি বা 'Crash' নোহোৱাকৈ নিৰ্দিষ্ট অৱস্থাত সদায় শুদ্ধ ফল প্ৰদান কৰিব লাগে।

২/ কাৰ্যক্ষমতা আৰু দক্ষতা (Efficiency): ছফ্টৱেৰটোৱে চি.পি.ইউ. মেমৰী (RAM) আৰু অন্যান্য সঁজুলি নূন্যতম ব্যৱহাৰ কৰি কম সময়ৰ ভিতৰত দ্ৰুতভাৱে কাম কৰিব লাগে।

৩/ ব্যৱহাৰৰ সৰলতা (Usability): ই ব্যৱহাৰকাৰীৰ বাবে সহজ আৰু আকৰ্ষণীয় (User-friendly) হ’ব লাগে, যাতে নতুন ব্যৱহাৰকাৰীয়েও প্ৰশিক্ষণ নোলোৱাকৈ সহজেই চলাব পাৰে।

৪/ ৰক্ষণাবেক্ষণৰ যোগ্যতা (Maintainability): ভৱিষ্যতে নতুন প্ৰয়োজন অনুসৰি আপডেট কৰা, ত্ৰুটি শুধৰোৱা (Debugging) আৰু নতুন সুবিধা সংযোজন কৰাটো ছফ্টৱেৰটোৰ বাবে সৰল হ’ব লাগে।

৫/ পৰ্টেবিলিটি (Portability): ছফ্টৱেৰটো কোনো বিশেষ সলনি নকৰাকৈ বিভিন্ন অপাৰেটিং চিষ্টেম (Windows, Linux, Android) আৰু হাৰ্ডৱেৰ প্লেটফৰ্মত চলাব পৰা হ’ব লাগে।

৬/ নিৰাপত্তা (Security): অনাক্ৰমিয়া হাতৰ পৰা তথ্য সংৰক্ষণ কৰা, ডাটা এনক্ৰিলেট কৰা আৰু চাইবাৰ আক্ৰমণৰ পৰা মুক্ত হৈ থকাটো এটা ভাল ছফ্টৱেৰৰ অন্যতম গুণ।

প্ৰশ্ন ৫: কম্পিউটাৰ প্ৰণালীত অপাৰেটিং চিষ্টেমৰ (Operating System) গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা। ই কেনেকৈ হাৰ্ডৱেৰ আৰু ব্যৱহাৰকাৰীৰ মাজত সেতু হিচাপে কাম কৰে?

উত্তৰ: অপাৰেটিং চিষ্টেম (OS) হৈছে কম্পিউটাৰ প্ৰণালীৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ চিষ্টেম ছফ্টৱেৰ। ই ব্যৱহাৰকাৰী (User) আৰু কম্পিউটাৰৰ ভৌতিক উপাদানসমূহৰ (Hardware) মাজত এক মূল মাধ্যম বা সেতু হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে।

অপাৰেটিং চিষ্টেমৰ মুখ্য ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব:

১/ হাৰ্ডৱেৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনা: কম্পিউটাৰ চলোৱাৰ লগে লগে OS সক্ৰিয় হৈ পৰে। ই চি.পি.ইউ., ৰেম (RAM), হাৰ্ড ডিস্ক, আৰু ইনপুট-আউটপুট সঁজুলিসমূহৰ মাজত সমন্বয় ৰক্ষা কৰে।

২/ প্ৰচেছ আৰু মেমৰী ব্যৱস্থাপনা (Process & Memory Management): কম্পিউটাৰত একাধিক কাম একেলগে চলি থাকোঁতে কোনটো কামে চি.পি.ইউ. আৰু মেমৰী কিমান সময় লাভ কৰিব, তাক OS-এ সঠিকভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰে।

৩/ ফাইল ব্যৱস্থাপনা (File Management): কম্পিউটাৰত থকা ডাটা, ফাইল আৰু ফোল্ডাৰসমূহ সুৰক্ষিতভাৱে সজাই ৰখা আৰু ব্যৱহাৰকাৰীক বিচৰা ফাইল বিচাৰি দিয়াত OS-এ সহায় কৰে।

৪/ ব্যৱহাৰকাৰী ইন্টাৰফেচ (User Interface - UI): OS-এ GUI (Graphical User Interface) প্ৰদান কৰে, যাৰ জৰিয়তে ব্যৱহাৰকাৰীয়ে জটিল কোডিং নকৰাকৈ কেৱল আইকন আৰু মেনুত ক্লিক কৰি কম্পিউটাৰ চলাব পাৰে।

অপাৰেটিং চিষ্টেম নহ’লে কম্পিউটাৰ হাৰ্ডৱেৰ কেৱল এটা প্ৰাণহীন যন্ত্ৰ হৈ পৰিব। ই হাৰ্ডৱেৰৰ জটিলতাবোৰ লুকুৱাই ব্যৱহাৰকাৰীক কম্পিউটাৰ চলোৱাৰ এক সৰল পৰিৱেশ দিয়ে।

Very Short Answer Questions — 1 Mark Each

1. What is a computer system?

Answer: A computer system is an electronic system consisting of hardware and software that accepts data as input, processes it, stores it, and produces meaningful output.

2. Name the four basic functional units of a computer.

Answer: The four basic functional units are the Input Unit, Central Processing Unit (CPU), Memory/Storage Unit, and Output Unit.

3. What is the main function of the CPU?

Answer: The CPU processes instructions and controls the overall operations of a computer.

4. What is an input device?

Answer: An input device is a hardware component used to enter data and instructions into a computer.

5. Give two examples of point-and-draw devices.

Answer: Mouse and joystick are examples of point-and-draw devices.

6. What is a data scanning device?

Answer: A data scanning device captures information from documents, images, codes, or other physical sources and converts it into a form that a computer can process.

7. What is voice recognition?

Answer: Voice recognition is a technology that enables a computer to identify and process spoken words as input.

8. What is a digitizer?

Answer: A digitizer is an input device that converts drawings, handwriting, or other physical information into digital data.

9. What is a number system?

Answer: A number system is a method of representing numbers using a defined set of symbols and rules.

10. Which number system uses only 0 and 1?

Answer: The binary number system uses only 0 and 1.

11. What is computer software?

Answer: Software is a collection of programs, instructions, and related data that directs a computer to perform specific tasks.

12. What is system software?

Answer: System software manages computer hardware and provides a platform for running application software.

13. What is application software?

Answer: Application software is designed to help users perform specific tasks, such as word processing, calculation, presentation, or communication.

14. What is open-source software?

Answer: Open-source software is software whose source code is made available under a licence that permits specified use, study, modification, and redistribution.

15. Mention one quality of good software.

Answer: Reliability is an important quality of good software.

Part B: Short Answer Questions — 2 Marks Each

1. What are the main components of a computer system?

Answer: The major components of a computer system are hardware, software, data, users, and procedures. Hardware includes physical devices such as the CPU, keyboard, memory, and monitor. Software provides instructions for operating the hardware. Data is processed by the system, while users and procedures guide its effective operation.

2. Explain the basic functions of a computer.

Answer: A computer mainly performs five functions: input, processing, output, storage, and control. It accepts data through input devices, processes it according to instructions, produces useful results, stores information for future use, and controls the sequence of operations performed by different components.

3. What is the role of the input unit?

Answer: The input unit provides a means of entering data and instructions into a computer. It receives information from devices such as keyboards, mice, scanners, microphones, and digitizers and converts it into a form that can be understood and processed by the computer.

4. What are point-and-draw devices? Give examples.

Answer: Point-and-draw devices allow users to indicate, select, move, or create objects on a computer interface. They are commonly used for graphical interaction. Examples include mouse, joystick, trackball, light pen, and graphics tablet. Such devices make interaction with graphical applications more convenient.

5. What is a data scanning device? Mention two examples.

Answer: A data scanning device captures information directly from a physical source and converts it into digital form. It reduces the need for manual data entry. Examples include image scanners and barcode readers. Other scanning technologies include OCR, OMR, and MICR systems for specialised applications.

6. How does voice recognition work as an input method?

Answer: Voice recognition uses a microphone to capture spoken sounds. Software analyses the speech and compares its characteristics with recognised language patterns to identify words or commands. The recognised information can then be converted into text or used to control computer functions.

7. What is the purpose of a digitizer?

Answer: A digitizer converts physical or manually created information, such as drawings, handwriting, or movements of a stylus, into digital information. Graphics tablets are common examples. Digitizers are particularly useful in computer-aided design, digital art, mapping, engineering, and other graphical applications.

8. What is meant by a number system in computing?

Answer: A number system provides rules for representing numerical values using particular symbols and a base or radix. Computers commonly use binary, while decimal is familiar to humans. Octal and hexadecimal are also used in computing because they provide compact representations of binary values.

9. Differentiate between binary and decimal number systems.

Answer: The binary number system has base 2 and uses only the digits 0 and 1. The decimal number system has base 10 and uses digits from 0 to 9. Computers fundamentally operate using binary representation, whereas people generally use decimal notation in everyday calculations.

10. What is the difference between system software and application software?

Answer: System software manages hardware and provides the basic environment required for computer operation. Operating systems and device drivers are examples. Application software performs tasks for users, such as preparing documents, calculating data, editing images, or creating presentations. Thus, their purposes are different.

11. What is software classification based on task?

Answer: Task-based classification groups software according to the work it performs. System software supports the operation and management of the computer, while application software performs user-oriented tasks. Application software may further include productivity, educational, multimedia, communication, business, and specialised task-oriented programs.

12. What is meant by classification of software based on source?

Answer: Source-based classification considers whether the program's source code is available for examination and modification. Software may be open source or closed/proprietary source. Open-source software provides source-code access under its licence, while proprietary software generally restricts access to its source code.

13. What is proprietary software?

Answer: Proprietary software is software controlled by an individual or organisation under specific legal and licensing conditions. Its source code is generally not made publicly available, and users may have restrictions on copying, modifying, or redistributing it. Permission to use the software is normally governed by its licence.

14. What is meant by software classification based on licence?

Answer: Licence-based classification groups software according to the legal permissions and restrictions governing its use, copying, modification, and distribution. Examples include proprietary, open-source, freeware, and shareware. The exact rights depend on the licence attached to the particular software.

15. Mention four characteristics of good software.

Answer: Good software should have correctness, reliability, usability, efficiency, maintainability, and security. It should perform its intended functions accurately, respond effectively, be reasonably easy to use, use resources appropriately, remain manageable during future changes, and protect data and operations from unauthorised access.

Part C: Long Answer Questions — 5 Marks Each

1. Explain the major components of a computer system and their functions.

Answer: A computer system is an integrated arrangement of hardware and software that works together to process data and produce useful information. Its major components can be understood through the following functional units.

1. Input Unit: The input unit receives data and instructions from the user through devices such as a keyboard, mouse, scanner, microphone, and digitizer. It converts the entered information into a form suitable for processing.

2. Central Processing Unit (CPU): The CPU is the main processing component of a computer. It performs calculations, logical operations, and controls the execution of instructions. The CPU includes the Arithmetic Logic Unit (ALU), Control Unit (CU), and high-speed internal storage such as registers.

3. Memory and Storage: Memory holds data, instructions, and intermediate results required during processing. Primary memory includes RAM and ROM, while secondary storage provides relatively long-term storage through devices such as SSDs and hard drives.

4. Output Unit: Output devices present processed information in a usable form. Monitors, printers, and speakers are common examples.

5. Software: Software consists of instructions that tell the hardware what to do. System software manages the computer, while application software performs specific user tasks.

Thus, these components operate together to provide complete computer functionality.

2. Explain the major functionalities of a computer and discuss important basic I/O devices.

Answer: A computer performs several fundamental functions in order to convert raw data into useful information. The first is input, through which data and instructions are entered into the system. The second is processing, where the CPU performs arithmetic, logical, and control operations. The third is output, through which the processed results are presented to users. A computer also performs storage, allowing data, programs, and results to be retained for later use. Control coordinates the activities of different components.

Input and output devices provide communication between users and computers. A keyboard is used for entering text, numbers, and commands. A mouse allows pointing, selecting, and manipulating objects on a graphical interface. A scanner captures printed text or images and converts them into digital form. A microphone captures sound and can support voice-based input. A monitor displays visual output, while a printer produces hard copies.

Other specialised devices include barcode readers, graphics tablets, and digitizers. Each device is designed for particular forms of data entry or presentation. Together, I/O devices make computer systems practical and interactive for different types of users and applications.

3. Describe point-and-draw devices, data scanning devices, voice recognition devices, and digitizers.

Answer: Computers use different specialised input devices to make data entry and interaction faster and more convenient.

Point-and-draw devices are used mainly for pointing to, selecting, moving, or creating objects on a computer screen. A mouse is the most common example. A joystick, trackball, light pen, and graphics tablet can also support graphical interaction, depending on the application.

Data scanning devices capture information from physical sources and convert it into machine-readable digital information. An image scanner captures documents or photographs. Barcode readers identify coded information printed on products. Technologies such as OCR (Optical Character Recognition) can help convert printed characters into editable text, while OMR and MICR are used in specialised data-processing applications.

Voice recognition devices use microphones to capture human speech. Voice-recognition software analyses the captured speech and identifies words or commands. It can be used for dictation, accessibility, and hands-free computer control.

A digitizer converts physical drawings, handwriting, or stylus movements into digital data. Graphics tablets are widely used for digital drawing, computer-aided design, mapping, and other graphical work.

These devices expand the ways in which humans can communicate information to computers beyond conventional keyboard input.

4. Explain the concept of number systems and discuss the commonly used number systems in computing.

Answer: A number system is a method of representing numerical values using a fixed set of symbols according to particular rules. The number of symbols used is determined by the base or radix of the system.

The decimal number system has base 10 and uses the digits 0 to 9. It is the number system most commonly used in everyday human calculations.

The binary number system has base 2 and uses only 0 and 1. Digital computers fundamentally represent and process information using binary states because electronic circuits can conveniently represent two distinct states. Each binary digit is called a bit.

The octal number system has base 8 and uses digits from 0 to 7. It provides a shorter way of representing binary numbers because one octal digit corresponds to three binary bits.

The hexadecimal number system has base 16. It uses the digits 0–9 and the letters A–F to represent values from 10 to 15. One hexadecimal digit corresponds to four binary bits, making it convenient for representing binary information compactly.

Understanding these number systems is important because computers internally use binary, while programmers and technicians often use hexadecimal and, in some contexts, octal for easier representation and interpretation of digital values.

5. Explain the classification of software and discuss the qualities of good software.

Answer: Software can be classified in several ways depending on its purpose, source-code availability, and licensing conditions.

Based on task or function, software is broadly divided into system software and application software. System software manages computer resources and provides the environment needed for other programs. Operating systems, device drivers, and utility programs are examples. Application software is designed to perform tasks required by users, such as word processing, calculation, communication, or multimedia editing.

Based on source, software may be classified as open-source or proprietary/closed-source. Open-source software provides access to its source code under specified licence conditions. Proprietary software generally keeps its source code controlled by its developer or owner.

Based on licence, software may include proprietary software, open-source software, freeware, and shareware. The licence determines what users are legally permitted to do, such as use, copy, modify, or redistribute the software.

Good software should possess several important qualities. Correctness ensures that it performs its intended functions accurately. Reliability means that it operates consistently under expected conditions. Usability makes the software understandable and convenient for users. Efficiency ensures appropriate use of computing resources. Maintainability makes future correction and modification easier, while security helps protect systems and data.

Thus, software quality depends not only on functionality but also on reliability, usability, efficiency, maintainability, and security.