উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হ’ল এনে এক বহুমুখী প্ৰক্ৰিয়া য’ত জাতীয় আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধিৰ লগতে দেশখনৰ আৰ্থ-সামাজিক গাঁথনিৰ ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন ঘটে আৰু দাৰিদ্ৰ্য, বৈষম্য আদি হ্ৰাস পায়।

উত্তৰ: ১৯৯০ চনত (UNDP-ৰ দ্বাৰা)।

উত্তৰ: কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড (CO₂) / মিথেন (CH₄)।

উত্তৰ: United Nations Development Programme (ৰাষ্ট্ৰসংঘ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী)।

উত্তৰ: গিনি গুণাংক হ’ল সমাজত আয় বা সম্পত্তিৰ বিতৰণৰ বৈষম্য জুখিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এক পৰিসাংখ্যিক মাপক, যাৰ মান ০ ৰ পৰা ১ ৰ ভিতৰত থাকে।

উত্তৰ: এলবাৰ্ট অ' হিৰ্চমেন (Albert O. Hirschman)।

উত্তৰ: নিবনুৱা আৰু প্ৰব্ৰজন (Unemployment and migration)।

উত্তৰ: প্ৰফেচাৰ ৰেগনাৰ নাৰ্ক্সে (Ragnar Nurkse)।

উত্তৰ: ৫ টা; যথা— পৰম্পৰাগত সমাজ, উত্তৰণৰ পূৰ্বচৰ্ত, আত্মবিকাশ বা উত্থানৰ স্তৰ, পৰিপক্কতালৈ গতি আৰু অধিক গণ-ভোগৰ স্তৰ।

উত্তৰ: উদ্ধৃত্ত মূল্য (Surplus Value)।

উত্তৰ: নৱপ্ৰৱৰ্তন (Innovation) আৰু উদ্যোগী (Entrepreneur)।

উত্তৰ: স্থিতাৱস্থা বা স্থবিৰ স্তৰ (Stationary State)।

উত্তৰ: ডব্লিউ ডব্লিউ ৰোষ্ট' (W. W. Rostow)।

উত্তৰ: জীৱন-নিৰ্বাহৰ মজুৰি তত্ত্ব (Subsistence Theory of Wages বা Iron Law of Wages)।

উত্তৰ: নতুন প্ৰযুক্তি আৰু নৱপ্ৰৱৰ্তনে পুৰণি ব্যৱস্থা আৰু অপটু উদ্যোগক ধ্বংস কৰি অৰ্থনীতিৰ বিকাশ ঘটোৱা প্ৰক্ৰিয়া।

উত্তৰ:

• অৰ্থনৈতিক বিকাশ হৈছে জাতীয় আয় বা জনমূৰি আয়ৰ পৰিমাণগত বৃদ্ধি। আনহাতে, অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হৈছে আয় বৃদ্ধিৰ লগতে প্ৰতিষ্ঠানিক আৰু সামাজিক গাঁথনিৰ গুণগত পৰিৱৰ্তন।
• বিকাশ মূলতঃ উন্নত দেশসমূহৰ সৈতে জড়িত সংকীৰ্ণ ধাৰণা; কিন্তু উন্নয়ন হ’ল অনুন্নত আৰু উন্নয়নশীল দেশৰ সৈতে জড়িত এক ব্যাপক ধাৰণা।

উত্তৰ: লিংগ উন্নয়ন সূচক (GDI) হৈছে মানৱ উন্নয়নৰ মূল তিনিটা মাত্ৰা— প্ৰত্যাশিত আয়ুস, শিক্ষা আৰু জনমূৰি আয়ৰ ক্ষেত্ৰত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত থকা লিংগভিত্তিক বৈষম্য জোখা এক বিশেষ সূচক। ই দেশখনত নাৰী আৰু পুৰুষৰ প্ৰাপ্তিৰ অসমতা প্ৰদৰ্শন কৰে।

উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্য হ’ল ৰাষ্ট্ৰসংঘই ২০১৫ চনত গ্ৰহণ কৰা ১৭ টা নিৰ্ধাৰিত গোলকীয় লক্ষ্য। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ২০৩০ চনৰ ভিতৰত ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ সৈতে আপোচ নকৰাকৈ দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূল, পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু সকলোৰে বাবে শান্তি-সমৃদ্ধি নিশ্চিত কৰা।

উত্তৰ: পৰিৱেশীয় কুজনেটচ ৰেখা হৈছে ওলোটা 'U' আকৃতিৰ এডাল ৰেখা, যিয়ে অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু পৰিৱেশৰ অৱক্ষয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক দেখুৱায়। আৰম্ভণিৰ স্তৰত আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে পৰিৱেশৰ প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়, কিন্তু আয় এক নিৰ্দিষ্ট সীমা পোৱাৰ পিছত প্ৰদূষণ হ্ৰাস পাবলৈ ধৰে।

উত্তৰ: পৰনিৰ্ভৰশীল তত্ত্ব অনুসৰি 'কেন্দ্ৰ' হ’ল ধনী, ঔদ্যোগিক আৰু প্ৰযুক্তিগতভাৱে উন্নত পশ্চিমীয়া পুঁজিবাদী দেশসমূহ। আনহাতে, 'প্ৰান্ত' হ’ল কেঁচামাল যোগানকাৰী আৰু কৃষিভিত্তিক অনুন্নত দেশসমূহ, যিবোৰ শোষণ আৰু অসম বাণিজ্যৰ জৰিয়তে কেন্দ্ৰীয় দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে।

উত্তৰ: চৰম দৰিদ্ৰতা হ’ল জীৱন ধাৰণৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা যেনে— খাদ্য, বস্ত্ৰ, বাসস্থান আদি পূৰণ কৰিব নোৱৰা অৱস্থা। আনহাতে, আপেক্ষিক দৰিদ্ৰতা হ’ল সমাজৰ অন্যান্য শ্ৰেণীৰ জীৱনধাৰণৰ মানদণ্ডৰ তুলনাত আয়ৰ বৈষম্যৰ ভিত্তিত নিৰ্ধাৰণ কৰা দৰিদ্ৰতা।

উত্তৰ:

• অনুন্নত দেশক স্থবিৰতাৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিবলৈ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল উদ্যোগসমূহত একেলগে এক বিশাল পৰিমাণৰ ন্যূনতম বিনিয়োগ কৰা প্ৰয়োজন।
• ই উৎপাদন ফলন, চাহিদা আৰু সঞ্চয়ৰ অবিভাজ্যতাক (Indivisibilities) গুৰুত্ব দিয়ে।

উত্তৰ: ল’ৰেঞ্জ ৰেখা হৈছে আয় বা সম্পত্তিৰ বিতৰণৰ বৈষম্য চিত্ৰৰূপে প্ৰকাশ কৰা এডাল বক্ৰৰেখা। এই ৰেখাডাল নিৰপেক্ষ সমতা ৰেখাৰ (Line of Absolute Equality) পৰা যিমানে আঁতৰি থাকে, সমাজত আয়ৰ বৈষম্য সিমানে বেছি বুলি গণ্য কৰা হয়।

উত্তৰ:

• ই কেৱল জনমূৰি আয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি জীৱনৰ গুণগত মান (আয়ুস, শিশু মৃত্যুৰ হাৰ আৰু সাক্ষৰতা) পৰিমাপ কৰে।
• উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ মাজত সামাজিক কল্যাণৰ স্তৰ তুলনা কৰিবলৈ ই এক সৰল আৰু ফলপ্ৰসূ মাধ্যম।

উত্তৰ:

• সামাজিক নিৰাপত্তা, স্বাস্থ্য বীমা আৰু চাকৰিৰ স্থায়িত্বৰ সম্পূৰ্ণ অভাৱ।
• কম মজুৰি আৰু চৰকাৰী শ্ৰম আইনসমূহ সঠিকভাৱে কাৰ্যকৰী নোহোৱাৰ ফলত শ্ৰমিকৰ শোষিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা।

উত্তৰ: যোগান দিশ অনুসৰি— অনুন্নত দেশসমূহত জনমূৰি আয় কম হোৱা বাবে সঞ্চয়ৰ ক্ষমতা কম হয়; সঞ্চয় কম হোৱা বাবে মূলধন গঠন আৰু বিনিয়োগ হ্ৰাস পায়; বিনিয়োগৰ অভাৱত উৎপাদনশীলতা নিম্ন হয় আৰু ফলস্বৰূপে জনমূৰি আয় পুনৰ নিম্ন হৈয়ে ৰয়।

উত্তৰ:

• জাতীয় আয়ৰ সঞ্চয় আৰু নিকা বিনিয়োগৰ হাৰ ৫% ৰ পৰা ১০% লৈ (বা অধিক) বৃদ্ধি পোৱা।
• এক বা একাধিক অগ্ৰণী উৎপাদনশীল ঔদ্যোগিক খণ্ডৰ দ্ৰুত বিকাশ ঘটা।

উত্তৰ:

• মূলধনৰ জৈৱিক গঠন বৃদ্ধিৰ ফলত লাভৰ হাৰ ক্ৰমহাসমান হোৱা।
• সৰ্বহাৰা শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ চৰম শোষণ আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান দাৰিদ্ৰ্যকৰণ (Immiserization), যাৰ ফলত শ্ৰেণী সংগ্ৰাম আৰু বিপ্লৱৰ সৃষ্টি হয়।

উত্তৰ: চুম্পিটাৰৰ মতে নৱপ্ৰৱৰ্তনকাৰী উদ্যোগীসকলক নতুন প্ৰকল্প কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় মূলধন বেংক ঋণৰ মাধ্যমেৰে যোগান ধৰা হয়। বেংক ঋণে সঞ্চয়ৰ বাহিৰেও নতুন ক্ৰয়ক্ষমতা সৃষ্টি কৰি অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন ত্বৰান্বিত কৰে।

উত্তৰ: জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত খাদ্যৰ চাহিদা বৃদ্ধি আৰু কৃষি খণ্ডত ক্ৰমহাসমান উৎপাদন বিধি কাৰ্যকৰী হোৱাৰ ফলত খাজনা বৃদ্ধি পায় আৰু শ্ৰমিকৰ মজুৰি যোগান ধৰিবলৈ পুঁজিপতিৰ লাভৰ পৰিমাণ শূন্য হৈ পৰে, যাৰ ফলত বিনিয়োগ স্তব্ধ হৈ পৰে।

উত্তৰ: মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI) হৈছে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (UNDP) দ্বাৰা প্ৰস্তুত কৰা এক সামগ্ৰিক পৰিসাংখ্যিক মাপক, যিয়ে কেৱল অৰ্থনৈতিক আয়কেই নহয়, মানুহৰ সামগ্ৰিক জীৱন ধাৰণৰ মান নিৰূপণ কৰে।

HDI-ৰ তিনিটা মূল মাত্ৰা বা উপাদান আছে:

• দীৰ্ঘ আৰু স্বাস্থ্যকৰ জীৱন (Health): ইয়াৰ পৰিমাপ কৰা হয় জন্মৰ সময়ত প্ৰত্যাশিত আয়ুসৰ (Life Expectancy at Birth) জৰিয়তে। ইয়াৰ সৰ্বনিম্ন সীমা ২০ বছৰ আৰু সৰ্বোচ্চ সীমা ৮৫ বছৰ ধৰা হয়।
• জ্ঞান বা শিক্ষাৰ স্তৰ (Education): ইয়াক দুটা সূচকৰ জৰিয়তে জুখা হয়— (ক) ২৫ বছৰ বা ততোধিক ব্যক্তিৰ বাবে বিদ্যালয়ত কটোৱা গড় বছৰ (Mean Years of Schooling), আৰু (খ) বিদ্যালয়ত প্ৰৱেশ কৰা শিশুৰ সম্ভাৱ্য শিক্ষাৰ বছৰ (Expected Years of Schooling)।
• এক সন্তোষজনক জীৱন ধাৰণৰ মান (Standard of Living): ইয়াক ক্ৰয়ক্ষমতাৰ সমতা (PPP $) অনুসৰি প্ৰকৃত জনমূৰি মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ৰ (GNI per capita) জৰিয়তে পৰিমাপ কৰা হয়।

এই তিনিটা মাত্ৰাৰ বাবে সূচক গণনা কৰি সিহঁতৰ গুণোত্তৰ গড় (Geometric Mean) উলিয়াই ০ ৰ পৰা ১ ৰ ভিতৰত সামগ্ৰিক HDI নিৰ্ণয় কৰা হয়:

উত্তৰ: অধ্যাপক ডব্লিউ ডব্লিউ ৰোষ্ট’ই সকলো সমাজৰে অৰ্থনৈতিক বিকাশক ঐতিহাসিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা পাঁচটা স্তৰত বিভক্ত কৰিছে:

• পৰম্পৰাগত সমাজ (The Traditional Society): এই স্তৰত প্ৰাচীন কৃষিভিত্তিক উৎপাদন ব্যৱস্থা, সীমিত প্ৰযুক্তি আৰু সামাজিক অন্ধবিশ্বাস প্ৰচলিত থাকে। উৎপাদনশীলতা অতি নিম্ন স্তৰত থাকে।
• উত্থানৰ পূৰ্বচৰ্ত (Pre-conditions for Take-off): এই স্তৰত আধুনিক বিজ্ঞানৰ প্ৰয়োগ, যাতায়াত আৰু পৰিবহণৰ আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ আৰু শিক্ষাৰ বিস্তাৰ ঘটে। কৃষি খণ্ডত উদ্বৃত্ত সৃষ্টি হৈ ঔদ্যোগিক ভিত্তি গঢ়ি উঠে।
• উত্থান বা আত্মবিকাশৰ স্তৰ (The Take-off Stage): ই বিকাশৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ। ইয়াত নিকা বিনিয়োগ জাতীয় আয়ৰ ১০% বা ততোধিকলৈ বৃদ্ধি পায় আৰু কিছুমান মূল অগ্ৰণী উদ্যোগৰ (Leading sectors) দ্ৰুত সম্প্ৰসাৰণ ঘটে।
• পৰিপক্কতালৈ গতি (The Drive to Maturity): এই দীৰ্ঘম্যাদী স্তৰত অৰ্থনীতিত আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ ব্যপক প্ৰয়োগ হয়, নতুন নতুন শিল্প গঢ়ি উঠে আৰু অৰ্থনীতি স্বয়ংসম্পূৰ্ণ হৈ পৰে।
• অধিক গণ-ভোগৰ স্তৰ (Age of High Mass-Consumption): ইয়াত অৰ্থনীতিৰ প্ৰধান লক্ষ্য মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ পৰা বিলাসজাত সামগ্ৰী, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু সেৱা খণ্ডৰ প্ৰসাৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়।

উত্তৰ: অধ্যাপক ৰেগনাৰ নাৰ্ক্সৰ মতে, "এখন দেশ দৰিদ্ৰ কাৰণ ই দৰিদ্ৰ" (A country is poor because it is poor)। দৰিদ্ৰতাৰ বিষচক্ৰই এনে কিছুমান বৃত্তাকাৰ শক্তিক সূচায় যিবোৰে পৰস্পৰে ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়া কৰি এখন অনুন্নত দেশক চিৰদিন অনুন্নত কৰি ৰাখে। নাৰ্ক্সৰ মতে এই চক্ৰটো দুটা দিশৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়:

• যোগানৰ দিশ (Supply Side): অনুন্নত দেশত উৎপাদনশীলতা কম হোৱা বাবে প্ৰকৃত জনমূৰি আয় কম হয়। কম আয়ৰ বাবে জনসাধাৰণৰ সঞ্চয় ক্ষমতা অতি নিম্ন হয়। নিম্ন সঞ্চয়ে বিনিয়োগৰ পৰিমাণ কমাই ৰাখে। বিনিয়োগৰ অভাৱত মূলধন গঠন নহয় আৰু যন্ত্ৰ-পাতিৰ অভাৱত উৎপাদনশীলতা পুনৰ নিম্ন হৈ ৰয়।

• চাহিদাৰ দিশ (Demand Side): দেশত জনসাধাৰণৰ আয় কম হোৱা বাবে ক্ৰয়ক্ষমতা কম থাকে, যাৰ ফলত বজাৰৰ পৰিসৰ সীমিত হৈ পৰে। বজাৰৰ সীমিত পৰিসৰে উদ্যোগীসকলক বিনিয়োগ কৰিবলৈ উৎসাহিত নকৰে। বিনিয়োগ নোহোৱাৰ বাবে উৎপাদনশীলতা নিম্ন হয় আৰু ফলস্বৰূপে উপাৰ্জন নিম্ন হৈয়ে থাকে।

এই বিষচক্ৰ ভাঙিবলৈ নাৰ্ক্সে সুষম বিকাশ আৰু পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল বিভিন্ন উদ্যোগত একেলগে মূলধন বিনিয়োগৰ পোষকতা কৰিছিল।

উত্তৰ: জোচেফ চুম্পিটাৰে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নক এক বিচ্ছিন্ন, গতিশীল আৰু স্বতঃস্ফূৰ্ত পৰিৱৰ্তন হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিছে। তেওঁৰ তত্ত্বৰ তিনিটা প্ৰধান স্তম্ভ হ’ল:

• বৃত্তাকাৰ প্ৰবাহ (Circular Flow): চুম্পিটাৰে কোনো পৰিৱৰ্তন নোহোৱা এক স্থিৰ অৰ্থনীতিৰ কল্পনা কৰিছিল, য’ত কোনো লাভ বা সঞ্চয় নাথাকে আৰু অৰ্থনৈতিক কাম-কাজ একেটা চক্ৰতে ঘূৰি থাকে।
• নৱপ্ৰৱৰ্তন (Innovations): এই বৃত্তাকাৰ স্থবিৰতা ভাঙি বিকাশৰ সূচনা কৰে নৱপ্ৰৱৰ্তনে। চুম্পিটাৰৰ মতে নৱপ্ৰৱৰ্তন পাঁচ প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে— (১) নতুন সামগ্ৰীৰ সৃষ্টি, (২) নতুন উৎপাদন পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ, (৩) নতুন বজাৰ দখল, (৪) কেঁচামালৰ নতুন উৎস আৱিষ্কাৰ, আৰু (৫) উদ্যোগৰ নতুন সংগঠন গঢ়ি তোলা।
• উদ্যোগী আৰু বেংক ঋণ (Entrepreneur and Bank Credit): নৱপ্ৰৱৰ্তন কাৰ্যকৰী কৰা ব্যক্তিয়েই হ’ল ‘উদ্যোগী’। তেওঁলোকে নতুন চিন্তা বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ মূলধনৰ বাবে বেংক ঋণ ব্যৱহাৰ কৰে।

যেতিয়া এজন সফল উদ্যোগীয়ে নৱপ্ৰৱৰ্তন কৰে, আন ব্যৱসায়ীসকলেও তাক অনুকৰণ কৰে, যাৰ ফলত অৰ্থনীতিত উত্থান (Boom) আহে। পৰৱৰ্তী সময়ত বজাৰত সামগ্ৰীৰ অতি-উৎপাদন হোৱাত অৱনমন বা মন্দাৱস্থাৰ (Recession) সৃষ্টি হয়। এনেদৰেই বাণিজ্য চক্ৰৰ মাজেৰে উন্নয়ন সংঘটিত হয়।

উত্তৰ: কাৰ্ল মাৰ্ক্সে ঐতিহাসিক বস্তুদ্বন্দবাদৰ ভিত্তিত পুঁজিবাদী ব্যৱস্থাৰ বিৱৰ্তন আৰু ইয়াৰ ধ্বংসৰ ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছিল। মাৰ্ক্সীয় তত্ত্বৰ প্ৰধান দিশসমূহ হ’ল:

• উদ্ধৃত্ত মূল্য (Surplus Value): শ্ৰমিকসকলে যি মূল্য উৎপাদন কৰে আৰু পুঁজিপতিয়ে তেওঁলোকক জীৱন-নিৰ্বাহৰ বাবে যি মজুৰি প্ৰদান কৰে, তাৰ মাজৰ পাৰ্থক্যটোৱেই হ’ল উদ্ধৃত্ত মূল্য। পুঁজিপতিসকলে এই উদ্ধৃত্ত আত্মসাৎ কৰি মূলধন বৃদ্ধি কৰে।
• মূলধনৰ জৈৱিক গঠন (Organic Composition of Capital): প্ৰযুক্তিৰ উন্নতিৰ লগে লগে পুঁজিপতিসকলে পৰিৱৰ্তনশীল মূলধন (শ্ৰমিক)ৰ তুলনাত স্থিৰ মূলধন (যন্ত্ৰপাতি) বৃদ্ধি কৰে, অৰ্থাৎ C / V অনুপাত বৃদ্ধি পায়।
• লাভৰ হাৰ হ্ৰাসৰ প্ৰৱণতা: কেৱল শ্ৰমিকৰ পৰাহে উদ্ধৃত্ত মূল্য পোৱা যায় বাবে শ্ৰমিকৰ অনুপাত কমাৰ লগে লগে লাভৰ হাৰ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায়।
• শ্ৰমিক শ্ৰেণীৰ সংগ্ৰাম আৰু পতন: প্ৰতিযোগিতাৰ ফলত ক্ষুদ্ৰ পুঁজিপতিসকল সৰ্বহাৰাত পৰিণত হয় আৰু শ্ৰমিকসকলৰ শোষণ চূড়ান্ত সীমাত উপনীত হয়। ফলত শ্ৰমিকৰ মাজত শ্ৰেণী-সচেতনতা বৃদ্ধি পায় আৰু বিপ্লৱৰ সৃষ্টি হৈ পুঁজিবাদ ধ্বংস হৈ সমাজবাদৰ প্ৰতিষ্ঠা হয়।

উত্তৰ: এডাম স্মিথ আৰু ডেভিড ৰিকাৰ্ডোৰ ক্লাছিকেল বিকাশ তত্ত্ব মূলতঃ বজাৰ ব্যৱস্থা, মূলধন গঠন আৰু শ্ৰম বিভাজনৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত:

• শ্ৰম বিভাজন আৰু মূলধন সঞ্চয়: এডাম স্মিথৰ মতে উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিৰ মূল উৎস হ’ল শ্ৰম বিভাজন। কিন্তু শ্ৰম বিভাজন বজাৰৰ পৰিসৰ আৰু মূলধন সঞ্চয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
• অৰ্থনীতিৰ তিনিটা শ্ৰেণী: সমাজখন তিনিটা ভাগত বিভক্ত— মাটিৰ মালিক (যিয়ে খাজনা পায়), পুঁজিপতি (যিয়ে লাভ পায়) আৰু শ্ৰমিক (যিয়ে মজুৰি পায়)। ইয়াৰে পুঁজিপতিসকলেহে নিজৰ লাভ পুনৰ বিনিয়োগ কৰি মূলধন গঠন কৰে।
• কৃষিত ক্ৰমহাসমান উৎপাদন বিধি: ডেভিড ৰিকাৰ্ডোৰ মতে জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে নিম্ন মানদণ্ডৰ ভূমিত খেতি কৰিবলগীয়া হয়, যাৰ ফলত খাদ্য শস্যৰ দাম বৃদ্ধি পায় আৰু মাটিৰ মালিকে পোৱা খাজনাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পায়।
• স্থিতাৱস্থা (Stationary State): খাদ্যৰ উচ্চ মূল্যৰ বাবে পুঁজিপতিসকলে শ্ৰমিকক অধিক মজুৰি দিবলগীয়া হয়। ফলত লাভৰ হাৰ শূন্যলৈ হ্ৰাস পায়। লাভ নোহোৱাত মূলধন গঠন স্তব্ধ হয়, জনসংখ্যা বৃদ্ধি ৰুদ্ধ হয় আৰু অৰ্থনীতি এটা চূড়ান্ত 'স্থবিৰ স্তৰ'ত উপনীত হয়।

উত্তৰ: উন্নয়ন অৰ্থনীতিত কৌশলগত দিশৰ পৰা সুষম আৰু অসুষম বিকাশৰ মাজত যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে:

• বিনিয়োগৰ কৌশল: সুষম বিকাশ তত্ত্বই (নাৰ্ক্স, ৰোডান) সকলো পাৰস্পৰিক খণ্ড যেনে— কৃষি, উদ্যোগ, উপভোক্তা আৰু মূলধনী সামগ্ৰী উদ্যোগত একে সময়তে সুষম বিনিয়োগৰ পোষকতা কৰে। আনহাতে, অসুষম বিকাশে (হিৰ্চমেন) সকলোতে সমানে বিনিয়োগ নকৰি কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্দিষ্ট অগ্ৰণী খণ্ডত অধিক বিনিয়োগৰ পোষকতা কৰে।
• সম্পদৰ প্ৰয়োজনীয়তা: সুষম বিকাশৰ বাবে বিশাল পৰিমাণৰ মূলধন আৰু প্ৰশাসনিক দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন, যি অনুন্নত দেশত প্ৰায়ে অভাৱ। কিন্তু অসুষম বিকাশ সীমিত মূলধন থকা দেশৰ বাবে উপযোগী।
• সংযোগ প্ৰভাৱ (Linkages): অসুষম বিকাশ মূলত পশ্চাদমুখী (Backward) আৰু অগ্ৰমুখী (Forward) সংযোগ সৃষ্টিৰ জৰিয়তে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে অন্যান্য খণ্ডসমূহক বিকশিত হ’বলৈ বাধ্য কৰে।
• বজাৰৰ ভাৰসাম্য: সুষম বিকাশে যোগান আৰু চাহিদাৰ মাজত সমতা ৰক্ষা কৰাত গুৰুত্ব দিয়ে, কিন্তু অসুষম বিকাশে অৰ্থনীতিত পৰিকল্পিত অস্থিৰতা আৰু চাপ সৃষ্টি কৰি বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰে।

উত্তৰ: সমাজত অৰ্থনৈতিক বৈষম্য বা আয়ৰ অসমতা সৃষ্টি হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল:

• সম্পত্তি আৰু সম্পদৰ অসম বিতৰণ: ভূমি, কাৰখানা আৰু অন্যান্য উৎপাদনশীল সম্পদ কিছুসংখ্যক ধনী শ্ৰেণীৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থকাৰ ফলত সম্পত্তিহীন শ্ৰেণীটো সদায় পিছপৰি ৰয়। উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে এই বৈষম্য বৃদ্ধি পায়।
• শিক্ষা আৰু দক্ষতাৰ পাৰ্থক্য: উন্নত মানৰ কাৰিকৰী আৰু উচ্চ শিক্ষা লাভ কৰা ব্যক্তিয়ে উচ্চ উপাৰ্জনৰ সুযোগ লাভ কৰে, আনহাতে সুযোগৰ অভাৱত অদক্ষ শ্ৰমিকসকলে অতি কম মজুৰিতে কাম কৰিবলগীয়া হয়।
• দ্বিমুখী অৰ্থনৈতিক গাঁথনি (Dualism): অৰ্থনীতিত এফালে অতি আধুনিক আৰু উচ্চ মজুৰিৰ ঔদ্যোগিক খণ্ড আৰু আনফালে নিম্ন উৎপাদনশীল আৰু কম মজুৰিৰ পৰম্পৰাগত কৃষি খণ্ড থকাৰ বাবে বৈষম্য বাঢ়ে।
• মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু কৰ ব্যৱস্থাৰ দুৰ্বলতা: মুদ্ৰাস্ফীতিয়ে ব্যৱসায়ী আৰু ধনীক অধিক লাভ দিয়ে কিন্তু নিৰ্দিষ্ট আয়ৰ শ্ৰমিকক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে। তদুপৰি, দুৰ্বল প্ৰত্যক্ষ কৰ আৰু অধিক পৰোক্ষ কৰে সাধাৰণ মানুহৰ ওপৰত আৰ্থিক বোজা বৃদ্ধি কৰে।

উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন কেৱল আয় বৃদ্ধিয়েই নহয়, ই মূলতঃ দেশখনৰ অৰ্থনৈতিক গাঁথনিৰ এক দীৰ্ঘম্যাদী গুণগত পৰিৱৰ্তনক বুজায়। চাইমন কুজনেটচ আৰু কলিন ক্লাৰ্কৰ মতে, অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন অগ্ৰসৰ হোৱাৰ লগে লগে তলত দিয়া গাঠনিগত পৰিৱৰ্তনসমূহ দেখা যায়:

• খাতভিত্তিক অৱদানৰ পৰিৱৰ্তন: প্ৰাথমিক অৱস্থাত জাতীয় আয় আৰু নিয়োগৰ সিংহভাগ কৃষি বা প্ৰাথমিক খণ্ডৰ পৰা আহে। কিন্তু উন্নয়নৰ লগে লগে মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনত (GDP) কৃষিৰ শতাংশ কমি আহে আৰু ঔদ্যোগিক (গৌণ) তথা সেৱা (তৃতীয়ক) খণ্ডৰ অংশ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়।
• শ্ৰমশক্তিৰ স্থানান্তৰ: কৃষিত থকা প্ৰচ্ছন্ন আৰু অতিৰিক্ত শ্ৰমিকসকল ক্ৰমান্বয়ে উচ্চ উৎপাদনশীলতা সম্পন্ন উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
• নগৰীকৰণ আৰু আধুনিকীকৰণ: ঔদ্যোগিক বিকাশৰ লগে লগে গ্ৰাম্য সমাজখন নগৰকেন্দ্ৰিক অৰ্থনীতিলৈ ৰূপান্তৰিত হয় আৰু যাতায়াত, যোগাযোগ, বেংক আদি আন্তঃগাঁথনিৰ সম্প্ৰসাৰণ ঘটে।

গতিকে, গাঠনিগত পৰিৱৰ্তন নোহোৱাকৈ কোনো দেশতে দীৰ্ঘম্যাদী বহনক্ষম অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন সম্ভৱ নহয়।

উত্তৰ: ঐতিহাসিকভাৱে মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদন (GNP) আৰু জনমূৰি আয়ৰ (Per Capita Income) বৃদ্ধিক উন্নয়নৰ প্ৰধান মাপকাঠি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু এই পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহৰ বহুতো ত্ৰুটি আৰু সীমাবদ্ধতা আছে:

• আয়ৰ বিতৰণৰ উপেক্ষা: জনমূৰি আয় বৃদ্ধি পালেও সেই আয় সমাজৰ কেইজনমান মুষ্টিমেয় ধনী মানুহৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হৈছে নে সকলোৰে মাজত সমানে বিতৰণ হৈছে, সেই কথা পৰম্পৰাগত মাপে প্ৰতিফলিত নকৰে।
• জীৱনৰ গুণগত মানৰ অভাৱ: GNP-য়ে জনসাধাৰণৰ প্ৰকৃত স্বাস্থ্য, শিক্ষা, পুষ্টি, প্ৰত্যাশিত আয়ুস আৰু সাক্ষৰতাৰ স্তৰ নিৰূপণ কৰিব নোৱাৰে।
• অনানুষ্ঠানিক আৰু অবজাৰভিত্তিক কাৰ্যকলাপ: অনুন্নত দেশসমূহৰ গ্ৰাম্য খণ্ডত ঘৰুৱা কাম-কাজ, মহিলাৰ অৱদান আৰু বিনিময় প্ৰথাৰ লেনদেনসমূহ ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ৰ হিচাপত অন্তৰ্ভুক্ত নহয়।
• পৰিৱেশীয় ক্ষতি: পৰম্পৰাগত আয়ে উৎপাদন বৃদ্ধি গণনা কৰোঁতে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অবাধ ক্ষয়-ক্ষতি আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ ঋণাত্মক প্ৰভাৱক সম্পূৰ্ণৰূপে উপেক্ষা কৰে।

এই সীমাবদ্ধতাসমূহ দূৰ কৰিবলৈয়েই পৰৱৰ্তী সময়ত PQLI, HDI আদি মানৱমুখী সূচকসমূহৰ বিকাশ ঘটিছে।

Answer: Economic development is a multidimensional process that involves sustained qualitative improvements in living standards, institutional restructuring, and reductions in poverty and inequality alongside quantitative growth in real per capita income.

Answer: 1990 (published by the UNDP).

Answer: Carbon dioxide (CO₂) / Methane (CH₄).

Answer: United Nations Development Programme.

Answer: The Gini coefficient is a standard statistical metric used to measure income or wealth inequality within a population, ranging from 0 (perfect equality) to 1 (maximum inequality).

Answer: Albert O. Hirschman.

Answer: Unemployment and migration.

Answer: Professor Ragnar Nurkse.

Answer: Five stages: the Traditional Society, Pre-conditions for Take-off, the Take-off, the Drive to Maturity, and the Age of High Mass-Consumption.

Answer: Surplus Value.

Answer: Innovation introduced by the Entrepreneur.

Answer: The Stationary State.

Answer: W. W. Rostow.

Answer: The Subsistence Theory of Wages (also known as the "Iron Law of Wages").

Answer: The process by which continuous technological innovations dismantle established market structures and outdated industries to drive economic progress.

Answer:

• Economic growth refers to a narrow, quantitative increase in a nation's real gross domestic product (GDP) or per capita output over time.
• Economic development is a comprehensive, qualitative concept encompassing structural changes, technological modernization, and tangible reductions in poverty, unemployment, and income inequality.

Answer: The Gender Development Index (GDI) measures gender disparities in the three core dimensions of human development: health (life expectancy), education (mean and expected years of schooling), and command over economic resources (estimated earned income). It evaluates female achievements relative to male achievements.

Answer: Sustainable Development Goals (SDGs) comprise 17 global goals established by the United Nations in 2015 to be achieved by 2030. They provide a comprehensive framework to eradicate extreme poverty, mitigate climate degradation, ensure inclusive growth, and preserve ecosystems for future generations.

Answer: The Environmental Kuznets Curve (EKC) posits an inverted U-shaped relationship between economic growth (per capita income) and environmental degradation. In the early stages of industrialization, pollution worsens; however, beyond a critical threshold of per capita income, environmental quality improves through cleaner technologies and stricter regulation.

Answer: Dependency Theory classifies the global economy into:

• The Core: Industrialized, technologically advanced capitalist nations that extract economic surplus.
• The Periphery: Primary-commodity-producing, developing nations that remain structurally underdeveloped due to unequal terms of trade and institutional dependency on the core.

Answer: Absolute poverty is an objective condition where household income falls below a defined threshold required to afford minimum life-sustaining essentials (caloric intake, shelter, clean water). Relative poverty assesses deprivation in comparison to the prevailing living standard and income distribution within a given society.

Answer:

• Underdeveloped economies require a massive, indivisible quantum of public investment across multiple interdependent sectors simultaneously to escape low-level equilibrium traps.
• It capitalizes on production indivisibilities, demand complementarities, and extensive external economies.

Answer: A Lorenz Curve is a graphical representation of income or wealth distribution. It plots the cumulative percentage of total national income earned against the cumulative percentage of the population; greater curvature away from the 45° line of absolute equality signifies higher inequality.

Answer:

• It assesses direct, human-centric outcomes (infant mortality, life expectancy at age one, and basic literacy) rather than relying solely on monetary measures like GNP.
• It enables a straightforward, standardized comparison of basic social welfare across developing countries.

Answer:

• A widespread absence of formal social protection, job contracts, healthcare coverage, and legal workplace safety.
• Subdued wage rates and minimal productivity caused by restricted access to institutional credit, modern technology, and legal recourse.

Answer: On the supply side, low per capita income suppresses personal savings. Low aggregate savings directly constrain investment and productive capital accumulation. A deficit in physical and human capital keeps labor productivity depressed, which perpetually locks the economy into low per capita income levels.

Answer:

• A decisive rise in the rate of productive investment and national savings from roughly ≤ 5% to well over 10% of net national income.
• The rapid growth of one or more substantial leading manufacturing sectors with strong spillover linkages.

Answer:

• A rising organic composition of capital (C / V) causing a tendency for the general rate of profit to fall.
• Extreme immiserization and structural alienation of the proletariat, culminating in working-class consciousness and organized revolution.

Answer: Bank credit provides non-inflationary purchasing power that redirects resources from existing circular flows toward innovative entrepreneurs. It enables investment in novel enterprises without requiring prior voluntary savings from households.

Answer: Population growth necessitates cultivating inferior land, driving up food prices and agricultural rents while diminishing returns set in. This inflates nominal wages to cover subsistence, eroding capitalist profits to near zero and ending further capital accumulation and output expansion.

Answer:
The Human Development Index (HDI) is a composite statistical index formulated by the United Nations Development Programme (UNDP) to measure holistic socio-economic progress across countries, moving beyond purely monetary parameters.

HDI evaluates achievements across three dimensions:

• A Long and Healthy Life: Assessed via Life Expectancy at Birth. It captures the general health, biological well-being, and longevity of citizens, operating with a normative minimum of 20 years and maximum of 85 years.
• Knowledge and Education: Measured through two indicators:
  • Mean Years of Schooling: Average years of education received by persons aged 25 and older.
  • Expected Years of Schooling: Anticipated schooling duration for a child entering school.
• A Decent Standard of Living: Measured by Gross National Income (GNI) per capita adjusted for Purchasing Power Parity (PPP $). This captures real access to basic resources, nutrition, and standard consumption.

Individual dimension indices are calculated using standardized minimum and maximum goals, and the final HDI is determined by computing the Geometric Mean of the three normalized dimensions: Scores range between 0 and 1, categorizing nations from low to very high human development.

Answer: W. W. Rostow presented a linear-stages historical model suggesting that all advancing societies transition through five distinct developmental phases:

• The Traditional Society: Dominated by subsistence agrarian techniques, static social structures, and limited production technology, placing a rigid ceiling on achievable output.
• Pre-conditions for Take-off: The transitional period where scientific advancements are applied to agriculture and transport. A progressive entrepreneurial class emerges, political centralization takes shape, and infrastructure investment broadens.
• The Take-off Stage: The decisive growth turning point. Net investment rises from under 5% to more than 10% of national income, modern industries expand rapidly, and self-sustained institutional growth is established over two to three decades.
• The Drive to Maturity: A prolonged phase where modern technological production practices spread across the entire economy. Diversification replaces single-sector dominance, and domestic output becomes competitive in international trade.
• The Age of High Mass-Consumption: Real per capita income rises substantially above basic subsistence levels. The economy pivots toward durable consumer goods, expansive service sectors, and comprehensive social welfare systems.

Answer: Ragnar Nurkse formulated the proposition that "a country is poor because it is poor," emphasizing circular and cumulative causation mechanisms that trap developing nations in economic stagnation. This structural trap operates through two interdependent dimensions:

• The Supply Side: Underdeveloped economies have low overall productivity, resulting in low real per capita income. Low income severely suppresses the capacity to save. Deficient domestic savings constrain capital accumulation and productive physical investment. The lack of modern capital equipment depresses worker productivity further, bringing the mechanism back to its starting point:

• The Demand Side: Depressed per capita income restricts purchasing power, creating narrow domestic market demand. This low effective demand limits the inducement to invest among entrepreneurs. Consequently, production scales remain sub-optimal, output per worker stays depressed, and real income remains low.

To break these self-reinforcing cycles, Nurkse advocated for a coordinated strategy of Balanced Growth through synchronous, multi-sectoral capital investments.

Answer: Joseph Schumpeter viewed economic development as a discontinuous, dynamic, and disruptive process driven primarily by innovation within an economic system:

• The Circular Flow Breakdown: Schumpeter begins with a stationary, perfectly competitive economy in routine equilibrium. Economic growth starts when this routine is interrupted by an innovating entrepreneur.
• Typology of Innovation: Innovations are distinct from scientific inventions and encompass five variants:
  • Introduction of a new product or improved quality of an existing good.
  • Adoption of a new, untried production method.
  • Opening of an unexplored domestic or foreign market.
  • Conquest of a new supply source for raw materials.
  • Reorganization of industry structures (e.g., creating or breaking a monopoly).
• Role of Credit and Entrepreneurs: Entrepreneurs undertake the commercial risks of implementing innovations. Because they lack liquid reserves in the circular flow, commercial bank credit supplies newly created purchasing power to mobilize real resources.
• Cyclical Dynamics: A successful innovation yields temporary supernormal profits, which induces clusters of imitating competitors to enter the market. This creates an economic expansion (Boom). Over time, increased output drives prices down, eliminating excess profit margins and causing cyclical downturns (Recessions) until the next wave of innovation occurs.

Answer: Karl Marx analyzed capitalism through the lens of historical materialism and internal structural contradictions:

• Surplus Value and Exploitation: Workers sell their labor power in exchange for subsistence wages. The value produced during the workday exceeds this wage bill; this unpaid remainder constitutes Surplus Value (S), appropriated by the capitalist as profit.
• Organic Composition of Capital: Capital is divided into Constant Capital (C, machinery/raw materials) and Variable Capital (V, labor power). Driven by competitive pressure, capitalists adopt labor-displacing technology, steadily raising the organic composition of capital:
  Organic Composition = C / V
• Tendency of the Rate of Profit to Fall: Since surplus value is extracted exclusively from living labor (V), an increase in C / V causes the general rate of profit [p = S / (C + V)] to decline over time, despite counteracting influences.
• Immiserization and Inevitable Collapse: Capital concentration leads to industrial consolidation, displacing smaller enterprises and swelling the "reserve army of the unemployed." This dynamic sharpens class contradictions, ultimately leading to organized proletarian revolution and the transition to socialism.

Answer: Classical growth theory focuses on capital accumulation, division of labor, and resource constraints in determining the long-run trajectory of market economies:

• Division of Labor and Capital Accumulation: Adam Smith identified the division of labor as the primary driver of productivity gains. However, its implementation depends directly on the extent of the market and the prior accumulation of capital stock.
• Three-Tier Social Stratification: The product is distributed among three economic classes: Landlords (rents), Capitalists (profits), and Laborers (wages). Capitalists are the primary agents of growth, as they reinvest their profits into productive capital.
• Diminishing Agricultural Returns: David Ricardo argued that population growth forces the cultivation of increasingly marginal agricultural lands. This drives up food production costs, raising agricultural rents for landlords.
• Convergence to the Stationary State: Higher food prices force capitalists to pay higher nominal wages to maintain workers at subsistence levels. This squeeze reduces capitalist profit margins toward zero. When profits are exhausted, net investment ceases, population growth halts, and the economy settles into an immutable Stationary State.

Answer: Balanced and Unbalanced Growth represent competing investment paradigms in development economics:

• Investment Allocation: Balanced Growth (advocated by Rosenstein-Rodan and Nurkse) calls for simultaneous, coordinated investments across diverse consumer goods industries and agriculture to generate reciprocal demand and overcome market size limits. Unbalanced Growth (formulated by Albert Hirschman) recommends deliberate, unbalanced investments concentrated in specific strategic sectors.
• Resource Realities: Balanced growth requires vast sums of initial capital, infrastructure, and administrative capacity—resources that are often scarce in developing economies. Unbalanced growth operates within capital constraints by prioritizing selected sectors to stimulate subsequent investments.
• Linkage Mechanics: Unbalanced growth relies on Backward Linkages (inducing demand for input suppliers) and Forward Linkages (supplying output to downstream user industries) to spur private entrepreneurial investment.
• Market Dynamics: Balanced growth aims at stable market equilibrium across supply and demand, whereas unbalanced growth creates strategic imbalances and pressures to accelerate capital formation.

Answer: Economic and income inequality in developing nations stems from several interconnected structural factors:

• Concentration of Asset Ownership: Productive capital, arable land, and urban real estate are predominantly held by a small, affluent demographic. Unequal asset distribution perpetuates intergenerational inequality through inheritance.
• Educational and Human Capital Disparities: Disparities in access to quality education, technical training, and healthcare prevent marginalized populations from securing high-productivity, high-wage employment, reinforcing wage differentials.
• Economic Dualism: Developing economies often feature a dual structure—a modern, capital-intensive, high-productivity urban enclave coexisting with an agrarian, informal sector characterized by low productivity and underemployment.
• Regressive Fiscal Policies and Market Structures: Weak progressive tax enforcement, heavy reliance on indirect taxation, high inflation rates, and labor market deregulation disproportionately burden low-income households.

Answer: Structural change is an integral element of long-term economic development. As detailed by Simon Kuznets and Colin Clark, economic advancement consistently involves distinct structural transformations:

• Sectoral Output Realignment: The agricultural (primary) sector's percentage contribution to total Gross Domestic Product (GDP) steadily contracts, while the industrial (secondary) and service (tertiary) sectors expand as national output rises.
• Labor Force Reallocation: Underemployed rural laborers gradually transition from low-productivity subsistence farming into higher-productivity manufacturing and modern service industries.
• Urbanization and Institutional Evolution: The spatial center of economic activity shifts from rural settings to organized urban centers, accompanied by formalization of financial systems, technological modernization, and improved physical infrastructure.

Sustained economic development relies on these inter-sectoral resource transfers to boost economy-wide labor productivity and raise living standards over time.

Answer: Traditional metrics such as Gross National Product (GNP), Gross Domestic Product (GDP), and real Per Capita Income face several key limitations as measures of development:

• Disregard for Income Distribution: Per capita income is a mathematical average that obscures underlying inequality; it can rise even as poverty deepens if gains are concentrated at the top.
• Exclusion of Non-Monetary Well-Being: Purely financial metrics fail to account for fundamental human welfare factors, such as life expectancy, infant mortality, literacy, and gender equity.
• Omission of the Informal Economy: Large informal sectors, subsistence farming, household labor, and caregiving are routinely excluded from conventional national income accounting.
• Neglect of Environmental Costs: Standard GDP accounts treat natural resource extraction as current income without deducting costs for environmental degradation, pollution, or resource depletion.

These systemic shortcomings led to the development of alternative multidimensional frameworks, such as the Physical Quality of Life Index (PQLI) and the Human Development Index (HDI).